بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمسىز جۇمساۋ تىيىلماي تۇر

قازىر ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى 53 ملرد دوللارعا جۋىق­تايدى. ال مەملەكەتتىك قارىز 47 ملرد دوللار. بۇعان كۆازي­مەم­­لەكەتتىك سەكتوردىڭ 40 ملرد دوللار كولەمىندەگى مىندەتتەمەسىن قوسساق, 87 ملرد دوللارعا جەتپەك.

«بالانس تەرىس بولىپ تۇر. ۇكىمەتتىڭ قارىزى كوپ. قارىزعا الىن­عان اقشانىڭ 25 ملرد تەڭ­گەسى يگەرىلمەگەن. 2021 جىلى ۇكى­مەتتىك قارىز ءليميتى 470 ملرد تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. قا­رىزدى وتەۋ مەن وعان قىزمەت كور­سە­تۋگە بيۋدجەتتىڭ 16,5 پايىزى جۇم­سالىپ جاتىر. بىلتىر زاڭ­نامادا سىرتقى قارىزداردى ءتيىم­سىز جوسپارلاعانى جانە پايدا­لان­عانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىن جاۋاپقا تارتۋ كوزدەلگەن ەدى. وسى نورمانى تاجىريبەگە ەنگىزەتىن كەز كەلدى. بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋ بويىنشا دا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تىم سولعىن. ۇكىمەت قوسىمشا كىرىس كوزىن ىزدەۋگە ق ۇلىقسىز, قيت ەتسە, ۇلتتىق قوردان الا سالۋعا نەمەسە جاڭا زايم رەسىمدەي سالۋعا ۇيرەنگەن. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى سالىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ ەسەبىنەن بيۋدجەتكە 684 ملرد تەڭگە تۇسكەن. الايدا اۋديت بۇل دەرەكتى نەبارى 55 پايىزعا راستادى. «3,9 ملرد تەڭگە جۇمسالعان «سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ» جوباسىنىڭ ناتيجەسى قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋادى», دەپ اشىنا سويلەيدى ا.جامالوۆ.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ءىجو-دەگى سالىق ۇلەسى 16,2 پايىزدى قۇراعان, بۇل 2017 جىلعى كورسەتكىشتەن دە تومەن.

«كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان قايتارىم بولىپ جاتقان جوق. ۇكىمەت – «سامۇرىق-قازىنانىڭ» جالعىز اكتسيونەرى. سوعان قاراماستان ونى بيۋدجەتكە ديۆيدەند تولەۋگە ماجبۇرلەي الماي وتىر. 2020 جىلى مەملەكەتتىك قوردىڭ تازا تابىسى 558 ملرد تەڭگە بولعان. بىراق بيۋدجەتكە نەبارى 88 ملرد تەڭگە, ياعني 16 پايىز عانا اقشا بەرگەن», دەپ سىنعا الدى.

سونداي-اق ول بيۋدجەت اقشاسىن پايدالانۋ تۇرعىسىنان دا ۇكىمەتتىڭ ەلەۋلى قاتەلىكتەرگە جول بەرىپ وتىرعانىن, مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا سوقپاسىن ايتىپ ەسكەرتەدى. ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تىم جوعارى بولۋى سەبەپتى دە ۇكى­مەت بيزنەسكە سۋبسيديا بەرۋگە, جەڭىل­دەتىل­گەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسىن شىعارۋعا ءماجبۇر.

«بيۋدجەت ەل ەكونوميكاسىنىڭ باس­تى كرەديتورىنا اينالدى. مەملەكەت­تىك باعدارلامالارعا جىل سايىن ميل­لياردتاعان تەڭگە بولىنەدى. الايدا سول باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاپ, دالەلدەپ جاتقان بىردە-ءبىر بىرىڭعاي ەسەپتەۋ جۇيەسى جوق. ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى ءازىر تومەندەتكىسى كەلمەيتىنىن ەسكەرسەك, جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ ءالى ۇزاق جىل جالعاسادى. سوندىقتان بارلىق قولداۋ شاراسىن جوسپارلاۋدىڭ, ەسەپكە الۋدىڭ جانە باقىلاۋدىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيزنەستى قارجىلىق قولداۋدىڭ بارلىق شاراسىن ءبىر باعدارلاما­عا نەمەسە ۇلتتىق جوباعا بىرىكتىرگەن ءجون. ونىڭ ۇستىنە وسى قولداۋ شارا­لارىنىڭ بارلىعىمەن جۇمىس ىستەي­تىن «بايتەرەك» مەملەكەتتىك حولدينگى بار», دەپ ءوز ۇسىنىسىن دا بىلدىرەدى ساراپشى.

جالپى, بيۋدجەتتى ءتيىمدى جوسپارلاۋ جانە بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋ – ءبىزدىڭ ەڭ جاندى جەرىمىز. ءبىر جىل بۇرىن بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى دا نازار اۋدارعان.

«قاي جوبا ەلگە پايدا اكەلەدى, ال قايسىسىن كەيىنگە قالدىرامىز دەگەن­دى ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ەففەكت تالداۋىنىڭ ناتي­­جەسىن پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. قازىر­گى ۋاقىتتا ونى كەشەندى باعالاۋ, باقى­لاۋ جانە قولدانۋدىڭ ءتيىستى تەتىگى ازىر­لەنۋدە. بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىن­دەگى قاتە باسقارۋ پروتسەسى ەكونومي­كالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا اكەلىپ سوعادى. سوندىقتان ۇكىمەتكە بيۋدجەت قاراجاتىن ۇلتتىق باسىمدىقتارعا سايكەس پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك شىعىستاردى باسقارۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋعا تۋرا كەلەدى», دەگەن ەدى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭە­سىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا.

وسىنداي تالداۋشى ءتيىمدى جۇيە قۇرىلماي, ۇلتتىق قورعا سۇيەنگەنى­مىز سۇيەنگەن سياقتى. ا.جامالوۆتىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. كەز كەلگەن تىعى­رىققا تىرەلۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قور ەسىگىن قاققانعا ابدەن ۇيرەنىپ الدىق. بيۋدجەتتى پايدالانۋ پروتسەسى بارىنشا اشىق ءارى تسيفرلى بولمايىنشا, ءتيىمسىز جۇمساۋ تىيىلمايتىنىن ەسەپ كوميتەتىنىڭ باسشىسى ناتاليا گو­دۋنوۆا دا ۇدايى ايتىپ كەلەدى.

«2019 جىلى 428 ملرد تەڭگە ءتيىمسىز جۇمسالعان. 2018 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا ءۇش ەسە كوپ. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى», دەپ ەدى ن.گودۋنوۆا. 

ا.جامالوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت 2009 جىلدان بەرى بيۋدجەتتى ءۇش جىلدىق جوسپارلاۋ جۇيەسىنە كوشتى. الايدا ءالى كۇنگە تىم قۇرىسا ءبىر جىلعا جوسپارلاۋدى مەڭگەرە الاتىن ەمەس. 2021 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 9 رەت تۇزەتىلىپ, 19 پايىز شىعىس قاي­تا قارالعان. سونىڭ وزىندە 68,8 ملرد تەڭگە يگەرىلمەي قالدى.

«بىلتىر ۇكىمەت مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردىڭ ورنىنا 10 ۇلتتىق جوبا جاساپ, سونى جۇزەگە اسىرۋدى باستادى. بىراق جوسپارلاۋعا قاتىستى جاعدايى ءالى جاقسارماعان. مەملەكەت­تىك باعدارلامالار دا, ۇلتتىق جوبالار دا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ قۇجاتى بولا العان جوق. بۇل ءارتۇرلى بيۋدجەت باعدارلامالارى عانا. سوندىقتان ونى مەملەكەتتىك باعدارلاما دەپ اتاساڭ دا, ۇلتتىق جوبا دەپ اتاساڭ دا ءبارىبىر. ۇكىمەت ءبىراز جىلدان بەرى جوبالىق باسقارۋ ەنگىزۋ تۋرالى ايتىپ كەلە جاتىر. ال ءاربىر بيۋدجەت باعدارلاماسىن­دا وزىندىك ماقساتى, مىندەتى, تىكەلەي ناتيجەلەردىڭ كورسەتكىشى, جەتەكشىلەرى بولماۋشى ما ەدى. سوندا بۇل جوبالىق باسقارۋ ەمەس پە؟! ستراتەگيالىق قۇجات – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى, ۇلتتىق دامۋ جوسپارى, پارلامەنتتەگى كوپشىلىك پارتيانىڭ باعدارلاما­سى. ال شىعىستار تۇزىلگەن كەسە – ول ستراتەگيالىق قۇجات ەمەس, ول جاي عانا بيۋدجەتتىڭ اناليتيكالىق ءبولىنىسى», دەيدى دەپۋتات.

سەنات دەپۋتاتى دينارا نۇكەتاەۆا بيۋدجەت قارجىسى بۇلاي وڭدى-سولدى شاشىلا بەرسە, وندا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەت دەپ سانايدى.

«اۋىلداعى جۇمىسپەن قامتۋ دەڭ­گەيىن كوتەرۋ ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىن حالىق تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى ارقىلى 5 جىلعا 190 ملرد تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. اڭگىمە اۋىل­دىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق بەي­نە­سىن, ما­مان­دانۋىن, ىسكەرلىك الەۋە­تىن جانە كوو­پەراتسيا باعىتتارىن انىق­تاۋ, تەح­نولوگيالىق كارتالارىن قا­لىپ­تاستىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بۇرىن جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردا سوندا مۇنداي اناليز بول­مادى ما؟ قانداي قۇجاتقا سۇيەنىپ مەملەكەتتىڭ اسا ءىرى كولەمدەگى قارجىسى جۇمسالايىن دەپ وتىر؟ ەگەر بيۋدجەت اقشاسىن جوس­پارلاۋ جانە جۇمساۋ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن بولسا, وندا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەت. 2025 جىلعا دەيىن 2 ملن جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ 600 مىڭى عانا تۇراقتى بولماق. بۇل ءىس-شارالار اۋىلداعى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتىپ, ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالماق. ءبىز ازاماتتارىمىزدى ساپالى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشكەندە عانا ول مەجەگە جەتە الامىز», دەيدى سەناتور.

سوڭعى 10 جىلدا تەك «ەڭبەك» باعدارلاماسىنىڭ وزىنە 695 ملرد تەڭگە باعىتتالعان. باعدارلاما جۇ­مىس­­سىزدىق پروبلەماسىن شەشىپ, ءال-اۋقاتتى ارتتىرۋعا ءتيىس بولعان. د.نۇ­كەتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, ۋادەنىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە عانا ورىندالعان. ويتكەنى باعدارلاما اياسىندا جۇمىس تاپتى دەگەن ازاماتتاردىڭ دەنى 3-4 اي عانا جۇمىس ىستەگەن. مۇنى ولاردىڭ زەينەتاقى تۇسىمدەرى مەن باسقا دا دەرەكتەرى راستايدى.

تاياۋدا عانا ن.گودۋنوۆا تاعى ءبىر داۋدىڭ بەتىن اشتى. ايتۋىنشا, 2021 جىلى ءارتۇرلى ينستيتۋتتار ارقىلى 390 ملرد تەڭگە ەكونوميكانى نەسيە­لەۋگە جۇمسالدى. تيىسىنشە, باسىم بولىگى بيۋدجەتكە قايتپاعان. كوميتەت باسشىسى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلامالارىن شىعارا بەرگەنشە, نەسيە ستاۆكاسىن سۋبسيديالاۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.

قالاي بولعاندا دا بيۋدجەت قارجى­سىن جۇمساۋ جاعىنان ۇياتتى بولىپ تۇرمىز. ۇكىمەت مۇشەلەرى ءار الۋان باعدارلاما اشىپ, سان ءتۇرلى ينستي­تۋت قۇرىپ, قازىنادان قارجى الىپ شىعۋ­دىڭ ءتۇرلى نۇسقاسىن مەڭگەرگەن. وسى كريتەري بويىنشا حالىقارالىق رەيتينگ تۇزىلسە, قازاقستاننىڭ باس بايگە الارىنان زارەدەي كۇماندانبايمىز. پرەزيدەنت ناۋرىزداعى جولداۋىندا ەسەپ كوميتەتىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا اينالدىرۋدى ۇسىندى. ونىڭ باسشىسى جىلىنا ەكى رەت تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارىنا ەسەپ بەرمەك. ءسوزسىز, بۇل ءماجىلىستىڭ دە پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى.

جاقىندا وتكەن رەفەرەندۋم بارىسىندا دا پرەزيدەنتتىڭ ءبىراز وكىلەتتىلىگى پارلامەنتكە, ونىڭ ىشىندە ماجىلىسكە اۋىسقانى بەلگىلى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا قۇرۋ جانە ونى ماجىلىسكە «باعى­نىشتى» ەتۋ دە اشىقتىققا جول باس­تايتىن باستاما. ەندى بيۋدجەت قار­جىسى قاتاڭ قاداعالانىپ, ءبىر تيىن شاشاۋ شىقپايتىنداي باقىلاۋ بولادى دەگەن ءۇمىت بار.

«ايتا, ايتا التايدى, جامال اپام قارتايدى...» دەۋشى ەدىك قوي. بيۋدجەت زارىن ايتا-ايتا ا.جامالوۆ تا شار­شاي­تىن بولدى. ءماجىلىس قۇزىرەتى ارت­قان سوڭ بالكىم باسقا دا دەپۋتاتتار بۇل ما­سەلەگە ءۇن قوسار, كۇرىش ارقى­لى جىل­­دار بويى سۋ ءىشىپ كەلگەن كۇر­مەك­تەي, ءشولى باسىلمايتىن, كەڭىردەگى كەڭ تويىم­سىز­دارعا توسقاۋىل قويىلار, بالكىم...