ادەبيەت • 12 ماۋسىم، 2022

جالعىزدىق ساعاتتارى

73 رەت كورسەتىلدى

ادەبيەت سالاسىنىڭ ەڭ ۇلكەن سىيلىعىن العان ساتتە ولار نە ويلادى دەيسىز؟ ءبىرى، جاۋاپكەرشىلىگىم اۋىرلادى، بۇرىنعى جازعاندارىمنان دا بيىك تۋىندىلار جازۋىم كەرەك دەپ ويلاعان شىعار، ال ەندى ءبىرى ەڭبەگىم، اق قاعاز بەن قارا سياعا توككەن تەرىم باعالاندى دەگەندى اۋجال ەتۋى ابدەن مۇمكىن. رۋحاني ەمنىڭ ءدارىسىن «جاساعان» قالام يەلەرى ارينە ءارتۇرلى ويلايدى، ءارتۇرلى جازادى. ءتىپتى ولاردىڭ ومىرگە، دۇنيەگە، ونەرگە دەگەن كوزقاراستارى دا ءار الۋان. جىل سايىن نوبەل ادەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى جاريالانا سالىسىمەن ەندى بۇل قانداي تاقىرىپتا نوبەلدىك ءدارىس وقىر ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋىندايتىن. بۇگىن ءبىز الپاۋىت سىيلىقتىڭ يەگەرلەرىنىڭ نوبەل مىنبەرىندە وقىعان دارىستەرىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.

«مەن عاشىق بولعاننان كەيىن قىلمىسكەر بولدىم»

1943 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا تۋعان امەريكالىق اقىن لۋيز گليۋك تاڭ­داۋلى شىعارمالارى ءۇشىن 2020 جىلعى نوبەل ادەبيەت سىي­­لىعىن ەنشىلەدى. شى­عار­ماشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ول بىر­­نەشە اكادەميا­لىق ينستيتۋتتاردان ءدا­رىس الىپ، تاجىريبەدەن وت­كەن. ونىڭ تۋىن­دىلارى اۆتو­بيوگرافيكالىق، مي­فو­­لو­گيالىق ستيلمەن ەرەكشە­لە­نەدى. «اۋىل­داعى ءومىر»، «ار­ارات»، «انادان ال­عاش تۋعاندا» اتتى جىر كىتاپ­تا­رىنىڭ اۆتورى نوبەلدىك دارىسىندە كوپ وقىعان اقىن ەكەنىن اڭعارتتى. ءتىپتى ول اجەسىنىڭ ۇيىندە تۇرعاندا ويشا ولەڭ جارىسىن ۇيىم­داستىرىپ، ساناسىندا سان الۋان ءسوزدىڭ سالماعىن ساراپ­تاعانىن جاسىرمايدى.

«ماعان پوەزيانىڭ كىر­شىكسىز قالپى، ايتار ويى، دا­رالىق ۇلگىسى ۇنايدى. ءتىپتى وسى جانردى ءدىن قىزمەتكەرى مەن ادەبي شىعارما تالداۋشىنىڭ جىلى قابىل­داعانى دا جانىمدى جاي تاپتىردى.

اجەمنىڭ ۇيىندەگى ولەڭ جارىسىنىڭ جۇلدە تاعايىن­داۋ ءراسىمى پوەزيانىڭ وزى­نە تيەسىلى جۇمباعى مەن شىعار­ماشىلىق قارىم-قاتىناس­تىڭ كەڭەيۋى سياقتى بولىپ كو­رىندى. اقىن ۋيلليام بلەيك ماعان ءوزىنىڭ «كىشكەنتاي قارا بالاسى» ارقى­لى ءتىل قات­تى; ول الگى داۋىستىڭ قۇ­پيا باس­تاۋى سياقتاندى. ول كوزگە كورىنبەيدى، ءتىپتى شى­عارماسىنداعى قارا بالا كەي­پىن­دە دە ء«تىل قاتپايدى». ول تەك تۇسىنىك­سىز بەينەدەگى تاكاپپار اق ءناسىلدى بالا بولىپ ەلەستەدى. مەن ونىڭ ايتقاندارى­نىڭ تۇگەلدەي شىن ەكەنىن، ءتىپتى ونىڭ رۋحى­نان ماعان جەتكەن تازالىقتىڭ ۇشقىنى با­رىن دا سەزىنە الدىم». قار­شاداي كەزىندە ساناسىنا تۇس­كەن ساڭىلاۋدىڭ ۇلكەن مىن­بەرگە شىققاندا استارلى ءسوز بولىپ جەتكەنىنە ونىڭ ءوزى دە تاڭداناتىن سياقتى. ءتىپ­تى ول ءۇشىن وسى ءبىر ادەبي سىي­­لىق كەرەك تە بولماعان شى­­عار. بىراق ول بلەيكتىڭ، تو­ماس ەليوتتىڭ، وزىنە جا­قىن ديكينسوننىڭ جىرلارىن تە­مىر­­قازىعى قىلعانى مۇندا تۇر. ادەبيەتتىڭ ءبىر اتى – ادال­دىق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان گليۋك­تى دە وسى ادالدىق زاۋ بيىك­كە الىپ شىققانى ءسوزسىز. ول تاعى ءبۇي دەيدى: «ديكينسون «مەن ەشكىم ەمەسپىن، ءسىز دە ەشكىم ەمەس شىعارسىز؟ ءبىز­دىڭ سىڭارىمىز بار سوندا، ءتىس جارماڭىز»، دەيدى، ال توماس ەليوت «سول ماڭعا با­را­يىق بىرگە، اسپانعا قول سوز­عاندا ءتۇن دە. ۇستەلگە مىز­عىعان ناۋ­قاستاي...»، دەي­دى. مۇن­دا ەليوت الدەبىر ۇرىس­قا جاس جاساقتاردى شا­قى­رىپ جات­قان جوق. ول ءوز وقىر­ما­نى­نان الدەنەنى سۇراپ تۇر. ال كەرىسىنشە ايتساق، شەكس­پيردىڭ «مەن سەنى جازدىڭ شۋاق­تى كۇنىنە تەڭەسەم بە ەكەن؟» دەگەنىن مىسال رەتىندە كەل­تىرۋگە بولادى. مۇندا شەكس­­پير مەنى جازدىڭ كۇنى­مەن سالىستىرىپ وتىرعان جوق. ول ماعان تاڭعالارلىق شە­­­بەر­لىكتى تىڭداۋعا رۇقسات ەتىپ وتىر، بىراق شىنايى ولەڭ مە­­نىڭ قا­تى­سۋىمدى قاجەت ەت­پەيدى».

شەكسپيردى لۋيز گليۋك تەك­­كە ايتىپ وتىرعان جوق، پوە­­زيانىڭ اتاسى وعان، ءتىپتى الەم اقىندارىنا ماحاببات جىرىن، سونەتتەردى قالاي جا­زۋدى ۇيرەتىپ كەتكەنىن جاسىر­ماعان ءجون. ولەڭنىڭ مۇ­راتى – ولمەۋى. ەندەشە، ءار اقىن ءۇشىن وسى ۇستانىم ساناداعى ايناعا جازىلىپ تۇرعانداي. «مەن عاشىق بولعاننان كەيىن قىلمىسكەر بولدىم، بۇرىن داياشى ەدىم» دەپ ليريكا جازعان گليۋك تە شەكسپيردىڭ شاكىرتى بولماق.

 ەشقاشان وزگەرمەگەن كوزقاراس

ۆيسەنتە الەيكساندر 1898 جىلى سەۆي­ليادا دۇ­نيە­گە كەلگەن يسپان اقىنى. ول 1977 جىلعى ادەبيەت سالا­سىنداعى نوبەل سىيلىعىن «ادامنىڭ عارىش­تاعى جانە قازىرگى قوعامداعى جاعدايىن جارىقتاندىراتىن، سونى­مەن بىرگە سوعىس­تار اراسىنداعى يسپان پوەزياسىنىڭ داستۇر­لەرىنىڭ ۇلكەن جاڭارۋىن بەينە­لەيتىن شىعارماشىلىق پوەتيكالىق جازباسى ءۇشىن» يەلەندى.

«جالعىزدىق ساعاتتارى، شى­عارما­شىلىق ساعاتتارى، مەديتاتسيا ساتتەرى ءبىزدى ويلا­نۋعا جەتەلەيدى. جالعىزدىق پەن مەديتاتسيا بۇل مەنىڭ ەشقاشان جوعالتپاعان كوز­قاراسىم ەكەندىگىن تۇسىنۋ­گە ءماجبۇر ەتتى: بۇل كۇللى ادام­زاتپەن بىرىگۋ يدەياسى. سودان بەرى مەن ءاردايىم ونى پوەزيا دەگەن ءسوزدىڭ ءدال ماعىناسىنداعى قارىم-قا­تىناس دەپ ءتۇسىندىم». وسى جول­داردى وقىپ وتىرىپ ءبىز اقىندار ءۇشىن نوبەل سىي­لىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن سيپاتتايتىن ءجوندى ءسوز تابۋدىڭ ءوزى قيىن شارۋا ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ول وسى ويلارىن جىنتىكتەي كەلە ادامزات قوعامى الدىندا وزەكتى بولىپ كەلە جاتقان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسادى. «قىس­قاسى، اقىن دەگەنىمىز – ءوز ورتاسىنان اسىپ تۇسە­تىن ادام، ويتكەنى ول باسقا الەم. اقىن جانى دانالىققا تولى. بىراق ول مۇنىمەن ماق­تانباۋعا ءتيىس». ونىڭ مىن­بەردەگى دارىسىندە اقىندىق تۋرالى جەكە كوزقاراسىن العا تارتادى، ءتىپتى ول ولەڭنىڭ كۇش، رۋح، ونىڭ ىشىندە ناسىلدىك رۋح، ەرەكشە ءداستۇرلى رۋح بار ەكەنىن جاسىرمايدى.

جالعىز ادامنىڭ داۋىسى شىنايى

«جازۋشى دەگەنىمىز – قا­راپايىم ادام، مۇمكىن ول سەزىمتال دا شىعار، بىراق سە­زىمتالدىعى جوعارى ادام­دار كوبىنەسە ءالسىز بولا­دى. جازۋشى حالىقتىڭ ءسو­زىن سويلەۋشى نەمەسە ادىلەت­تىلىك­تىڭ بەينەسى رەتىندە قابىل­دان­بايدى، بۇل جاعىنان ونىڭ ءۇنى السىزدەۋ شىعىپ جات­قا­نى شىن­دىق، بىراق جالعىز ادام­نىڭ داۋىسى شىنايى بو­لادى. مەنىڭ بۇل جەردە ايت­قىم كەلگەنى – ادەبيەت تەك جەكە ادامنىڭ ءۇنى رەتىندە قا­بىلدانادى. وسىعان دەيىن دە سولاي بولىپ كەلگەن. ادەبيەت ۇلتتىق ءان ۇران، ءناسىلدىڭ تۋى، پارتيانىڭ نەمەسە جىكتەر­دىڭ، الدەبىر توپتىڭ ءۇنى دەپ سانال­عاننان كەيىن ءارتۇرلى ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندە قىز­مەت اتقاردى. الايدا مۇن­داي ادەبيەت ادەبيەتكە ءتان ەرەك­­شەلىگىنەن اداسىپ قالدى، ەندى ول ادەبيەت ەمەس، بيلىك پەن پايدا تابۋدىڭ ءرولىن وينادى».

شۆەد اكادەمياسىندا وسى­­لاي ءدارىس وقىعان گاو سينتسزيان 1940 جىلى 4 قاڭ­تار­دا تۋعان. قىتايلىق ەميگرانت رومانيست، دراماتۋرگ، سىنشى. ول 2000 جىلى ادە­بيەت سالاسى بويىنشا نو­بەل سىيلىعىن ء«مىنسىز شى­عار­ماشىلىعى ءۇشىن، ام­بە­باپ ستيل، تەرەڭ پايىمداۋ جانە لينگۆيستيكالىق تاپ­قىرلىعى» ءۇشىن يەلەندى. 1998 جىلى وعان فرانتسيا ازا­ماتتىعى بەرىلدى.

ونىڭ الاڭى – قازىرگى ادە­بيەتتىڭ ءرولى. شىنىندا، كەي قوعامدا ادەبيەتتىڭ ءرولى بۇ­رىنعى جولىنان تاي­قىپ كەت­كەنى راس. گاونىڭ وسى­عان دەيىن جارىق كورگەن رومان­دارىنداعى دۇنيە تانىم مەن وزگەشە كوزقاراس ونىڭ جازۋشى عانا ەمەس، دارا ويلاي الاتىن ادەبيەتتانۋشى ەكە­نىن دالەلدەيدى. سول ءۇشىن دە ول ادەبيەتتى ادامنىڭ ءوز قۇن­دىلىعىن راستاۋى، بۇل قۇ­بى­لىس جازۋ بارىسىندا دا­لەلدەندى، سونىمەن بىرگە، ادەبيەت جازۋشىنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىنىن ايتادى.

مايداننان كەلگەن سوڭعى سۋرەت

گەرتا ميۋللەر 1953 جىلى 17 تامىزدا تۋعان. رۋمىنيا­دا دۇنيەگە كەلگەن نەمىس رومان جازۋشىسى، اقىن، ەسسەيست جانە 2009 جىلعى ادەبيەت بو­يىنشا نوبەل سىيلىعى­نىڭ يەگەرى. رۋمىنياداعى تي­­ميش وكرۋگىنە قاراستى نيچي­دورف ونىڭ اتا­مەكەنى سانالادى. انا ءتىلى – نەمىس ءتىلى. 1990 جىل­داردىڭ باسىنان باستاپ ول حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلدى. ونىڭ شىعارمالا­رى جيىرمادان استام تىلگە اۋدارىلدى.

ميۋللەردىڭ نوبەلدىك ءدا­رىسىن وقۋ ەكىنشى دۇنيەجۇ­زىلىك سوعىستى ەسكە تۇسى­رەدى. شىعارمالارىنىڭ كوبى سۇم سوعىس­تان ازاپ شەككەندەر مەن ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى ­تۋرالى سىر قوزعايتىن جازۋشى ءۇشىن ارينە قاتىگەز سوعىس تۋرالى ءدارىس وقۋ جەڭىلىرەك بولعان شىعار.

«مەنىڭ اجەم سۋىرماعا ۇلى ماتتستىڭ ەكى سۋرەتىن قوي­عان: ولار ۇيلەنۋ تويى مەن ءولىم قۇشقان سا­تىن­دە­گى سۋرەتتەرى ەدى. ۇيلەنۋ تو­يىنداعى سۋرەتتە قالىڭ­دى­عى اقشا ءجۇزدى، بايسالدى بولىپ كورىنگەن. ول باسىنا قار ۇشقىندارىنا ۇقساي­تىن بالاۋىزدان جاسال­عان گۇل شوقتارىن ءىلىپتى. ونىڭ قاسىندا ناتسيستىك فورما كيگەن ماتتس سولداتتان گورى كۇزەتشى كەيپىندە تۇر. ول مايدان شەبىنەن ورالما­دى، اۋىلعا مايدانداعى سوڭ­عى سۋرەتى كەلدى. كەدەي سول­داتتى مينا جارىپ جىبە­رىپتى. ونىڭ ءولىمى تۋرالى سۋرەت قولمەن سالىنعان: اق شۇ­بەرەكپەن ورانعان ادام الدە­بىر ۇيىندىلەردىڭ اراسىندا جاتىر. اق ماتا بالانىڭ قول ورامالى سياقتى كىشكەنتاي بولىپ كورىنەدى، ونىڭ ورتاسىندا اق جەلەكتەرمەن قوسا وزگەشە ورنەكتەر دە بار».

گەرتا ميۋللەر ءۇشىن جازۋ – ءۇنسىز ارەكەت بولماق. ول قالامنىڭ كۇشىنە سەنىپ ديكتاتۋرا كەزىندە كوپ نارسەنى اشىق ايتا الدى ءارى سونى شى­عارماعا اينالدىردى. كەي­دە ول ويلاعاندارىن سىرت­قا شىعارعاننان گورى كوپ قا­بىلداۋ كەرەك ەكەنىن سە­زىنەدى. مەيلى جازۋشى ءۇشىن، شى­عار­ما ءۇشىن دە بولعان وقي­عانى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس، تەك سونىڭ سۇل­باسىن جازۋعا عانا ارەكەت جاسال­دى. بۇل جازۋشىلار مويىنداۋعا ءتيىس شىندىق. نوبەل مىنبەرىندە جىل سايىن وقىلعان دارىستەردە سان ءتۇرلى تاقىرىپ قوزعالىپ جاتادى. ءبىزدى ۇمىتتەندىرەتىنى – ادەبيەتتىڭ بولاشاعى مەن شىندىعى عانا.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى تومەندەدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 13:23

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

ۇقساس جاڭالىقتار