«مەن عاشىق بولعاننان كەيىن قىلمىسكەر بولدىم»
1943 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا تۋعان امەريكالىق اقىن لۋيز گليۋك تاڭداۋلى شىعارمالارى ءۇشىن 2020 جىلعى نوبەل ادەبيەت سىيلىعىن ەنشىلەدى. شىعارماشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ول بىرنەشە اكادەميالىق ينستيتۋتتاردان ءدارىس الىپ, تاجىريبەدەن وتكەن. ونىڭ تۋىندىلارى اۆتوبيوگرافيكالىق, ميفولوگيالىق ستيلمەن ەرەكشەلەنەدى. «اۋىلداعى ءومىر», «ارارات», «انادان العاش تۋعاندا» اتتى جىر كىتاپتارىنىڭ اۆتورى نوبەلدىك دارىسىندە كوپ وقىعان اقىن ەكەنىن اڭعارتتى. ءتىپتى ول اجەسىنىڭ ۇيىندە تۇرعاندا ويشا ولەڭ جارىسىن ۇيىمداستىرىپ, ساناسىندا سان الۋان ءسوزدىڭ سالماعىن ساراپتاعانىن جاسىرمايدى.
«ماعان پوەزيانىڭ كىرشىكسىز قالپى, ايتار ويى, دارالىق ۇلگىسى ۇنايدى. ءتىپتى وسى جانردى ءدىن قىزمەتكەرى مەن ادەبي شىعارما تالداۋشىنىڭ جىلى قابىلداعانى دا جانىمدى جاي تاپتىردى.
اجەمنىڭ ۇيىندەگى ولەڭ جارىسىنىڭ جۇلدە تاعايىنداۋ ءراسىمى پوەزيانىڭ وزىنە تيەسىلى جۇمباعى مەن شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستىڭ كەڭەيۋى سياقتى بولىپ كورىندى. اقىن ۋيلليام بلەيك ماعان ءوزىنىڭ «كىشكەنتاي قارا بالاسى» ارقىلى ءتىل قاتتى; ول الگى داۋىستىڭ قۇپيا باستاۋى سياقتاندى. ول كوزگە كورىنبەيدى, ءتىپتى شىعارماسىنداعى قارا بالا كەيپىندە دە ء«تىل قاتپايدى». ول تەك تۇسىنىكسىز بەينەدەگى تاكاپپار اق ءناسىلدى بالا بولىپ ەلەستەدى. مەن ونىڭ ايتقاندارىنىڭ تۇگەلدەي شىن ەكەنىن, ءتىپتى ونىڭ رۋحىنان ماعان جەتكەن تازالىقتىڭ ۇشقىنى بارىن دا سەزىنە الدىم». قارشاداي كەزىندە ساناسىنا تۇسكەن ساڭىلاۋدىڭ ۇلكەن مىنبەرگە شىققاندا استارلى ءسوز بولىپ جەتكەنىنە ونىڭ ءوزى دە تاڭداناتىن سياقتى. ءتىپتى ول ءۇشىن وسى ءبىر ادەبي سىيلىق كەرەك تە بولماعان شىعار. بىراق ول بلەيكتىڭ, توماس ەليوتتىڭ, وزىنە جاقىن ديكينسوننىڭ جىرلارىن تەمىرقازىعى قىلعانى مۇندا تۇر. ادەبيەتتىڭ ءبىر اتى – ادالدىق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان گليۋكتى دە وسى ادالدىق زاۋ بيىككە الىپ شىققانى ءسوزسىز. ول تاعى ءبۇي دەيدى: «ديكينسون «مەن ەشكىم ەمەسپىن, ءسىز دە ەشكىم ەمەس شىعارسىز؟ ءبىزدىڭ سىڭارىمىز بار سوندا, ءتىس جارماڭىز», دەيدى, ال توماس ەليوت «سول ماڭعا بارايىق بىرگە, اسپانعا قول سوزعاندا ءتۇن دە. ۇستەلگە مىزعىعان ناۋقاستاي...», دەيدى. مۇندا ەليوت الدەبىر ۇرىسقا جاس جاساقتاردى شاقىرىپ جاتقان جوق. ول ءوز وقىرمانىنان الدەنەنى سۇراپ تۇر. ال كەرىسىنشە ايتساق, شەكسپيردىڭ «مەن سەنى جازدىڭ شۋاقتى كۇنىنە تەڭەسەم بە ەكەن؟» دەگەنىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. مۇندا شەكسپير مەنى جازدىڭ كۇنىمەن سالىستىرىپ وتىرعان جوق. ول ماعان تاڭعالارلىق شەبەرلىكتى تىڭداۋعا رۇقسات ەتىپ وتىر, بىراق شىنايى ولەڭ مەنىڭ قاتىسۋىمدى قاجەت ەتپەيدى».
شەكسپيردى لۋيز گليۋك تەككە ايتىپ وتىرعان جوق, پوەزيانىڭ اتاسى وعان, ءتىپتى الەم اقىندارىنا ماحاببات جىرىن, سونەتتەردى قالاي جازۋدى ۇيرەتىپ كەتكەنىن جاسىرماعان ءجون. ولەڭنىڭ مۇراتى – ولمەۋى. ەندەشە, ءار اقىن ءۇشىن وسى ۇستانىم ساناداعى ايناعا جازىلىپ تۇرعانداي. «مەن عاشىق بولعاننان كەيىن قىلمىسكەر بولدىم, بۇرىن داياشى ەدىم» دەپ ليريكا جازعان گليۋك تە شەكسپيردىڭ شاكىرتى بولماق.
ەشقاشان وزگەرمەگەن كوزقاراس
ۆيسەنتە الەيكساندر 1898 جىلى سەۆيليادا دۇنيەگە كەلگەن يسپان اقىنى. ول 1977 جىلعى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن «ادامنىڭ عارىشتاعى جانە قازىرگى قوعامداعى جاعدايىن جارىقتاندىراتىن, سونىمەن بىرگە سوعىستار اراسىنداعى يسپان پوەزياسىنىڭ داستۇرلەرىنىڭ ۇلكەن جاڭارۋىن بەينەلەيتىن شىعارماشىلىق پوەتيكالىق جازباسى ءۇشىن» يەلەندى.
«جالعىزدىق ساعاتتارى, شىعارماشىلىق ساعاتتارى, مەديتاتسيا ساتتەرى ءبىزدى ويلانۋعا جەتەلەيدى. جالعىزدىق پەن مەديتاتسيا بۇل مەنىڭ ەشقاشان جوعالتپاعان كوزقاراسىم ەكەندىگىن تۇسىنۋگە ءماجبۇر ەتتى: بۇل كۇللى ادامزاتپەن بىرىگۋ يدەياسى. سودان بەرى مەن ءاردايىم ونى پوەزيا دەگەن ءسوزدىڭ ءدال ماعىناسىنداعى قارىم-قاتىناس دەپ ءتۇسىندىم». وسى جولداردى وقىپ وتىرىپ ءبىز اقىندار ءۇشىن نوبەل سىيلىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن سيپاتتايتىن ءجوندى ءسوز تابۋدىڭ ءوزى قيىن شارۋا ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ول وسى ويلارىن جىنتىكتەي كەلە ادامزات قوعامى الدىندا وزەكتى بولىپ كەلە جاتقان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسادى. «قىسقاسى, اقىن دەگەنىمىز – ءوز ورتاسىنان اسىپ تۇسەتىن ادام, ويتكەنى ول باسقا الەم. اقىن جانى دانالىققا تولى. بىراق ول مۇنىمەن ماقتانباۋعا ءتيىس». ونىڭ مىنبەردەگى دارىسىندە اقىندىق تۋرالى جەكە كوزقاراسىن العا تارتادى, ءتىپتى ول ولەڭنىڭ كۇش, رۋح, ونىڭ ىشىندە ناسىلدىك رۋح, ەرەكشە ءداستۇرلى رۋح بار ەكەنىن جاسىرمايدى.
جالعىز ادامنىڭ داۋىسى شىنايى
«جازۋشى دەگەنىمىز – قاراپايىم ادام, مۇمكىن ول سەزىمتال دا شىعار, بىراق سەزىمتالدىعى جوعارى ادامدار كوبىنەسە ءالسىز بولادى. جازۋشى حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەۋشى نەمەسە ادىلەتتىلىكتىڭ بەينەسى رەتىندە قابىلدانبايدى, بۇل جاعىنان ونىڭ ءۇنى السىزدەۋ شىعىپ جاتقانى شىندىق, بىراق جالعىز ادامنىڭ داۋىسى شىنايى بولادى. مەنىڭ بۇل جەردە ايتقىم كەلگەنى – ادەبيەت تەك جەكە ادامنىڭ ءۇنى رەتىندە قابىلدانادى. وسىعان دەيىن دە سولاي بولىپ كەلگەن. ادەبيەت ۇلتتىق ءان ۇران, ءناسىلدىڭ تۋى, پارتيانىڭ نەمەسە جىكتەردىڭ, الدەبىر توپتىڭ ءۇنى دەپ سانالعاننان كەيىن ءارتۇرلى ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. الايدا مۇنداي ادەبيەت ادەبيەتكە ءتان ەرەكشەلىگىنەن اداسىپ قالدى, ەندى ول ادەبيەت ەمەس, بيلىك پەن پايدا تابۋدىڭ ءرولىن وينادى».
شۆەد اكادەمياسىندا وسىلاي ءدارىس وقىعان گاو سينتسزيان 1940 جىلى 4 قاڭتاردا تۋعان. قىتايلىق ەميگرانت رومانيست, دراماتۋرگ, سىنشى. ول 2000 جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن ء«مىنسىز شىعارماشىلىعى ءۇشىن, امبەباپ ستيل, تەرەڭ پايىمداۋ جانە لينگۆيستيكالىق تاپقىرلىعى» ءۇشىن يەلەندى. 1998 جىلى وعان فرانتسيا ازاماتتىعى بەرىلدى.
ونىڭ الاڭى – قازىرگى ادەبيەتتىڭ ءرولى. شىنىندا, كەي قوعامدا ادەبيەتتىڭ ءرولى بۇرىنعى جولىنان تايقىپ كەتكەنى راس. گاونىڭ وسىعان دەيىن جارىق كورگەن روماندارىنداعى دۇنيە تانىم مەن وزگەشە كوزقاراس ونىڭ جازۋشى عانا ەمەس, دارا ويلاي الاتىن ادەبيەتتانۋشى ەكەنىن دالەلدەيدى. سول ءۇشىن دە ول ادەبيەتتى ادامنىڭ ءوز قۇندىلىعىن راستاۋى, بۇل قۇبىلىس جازۋ بارىسىندا دالەلدەندى, سونىمەن بىرگە, ادەبيەت جازۋشىنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىنىن ايتادى.
مايداننان كەلگەن سوڭعى سۋرەت
گەرتا ميۋللەر 1953 جىلى 17 تامىزدا تۋعان. رۋمىنيادا دۇنيەگە كەلگەن نەمىس رومان جازۋشىسى, اقىن, ەسسەيست جانە 2009 جىلعى ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى. رۋمىنياداعى تيميش وكرۋگىنە قاراستى نيچيدورف ونىڭ اتامەكەنى سانالادى. انا ءتىلى – نەمىس ءتىلى. 1990 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ول حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلدى. ونىڭ شىعارمالارى جيىرمادان استام تىلگە اۋدارىلدى.
ميۋللەردىڭ نوبەلدىك ءدارىسىن وقۋ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى ەسكە تۇسىرەدى. شىعارمالارىنىڭ كوبى سۇم سوعىستان ازاپ شەككەندەر مەن ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى سىر قوزعايتىن جازۋشى ءۇشىن ارينە قاتىگەز سوعىس تۋرالى ءدارىس وقۋ جەڭىلىرەك بولعان شىعار.
«مەنىڭ اجەم سۋىرماعا ۇلى ماتتستىڭ ەكى سۋرەتىن قويعان: ولار ۇيلەنۋ تويى مەن ءولىم قۇشقان ساتىندەگى سۋرەتتەرى ەدى. ۇيلەنۋ تويىنداعى سۋرەتتە قالىڭدىعى اقشا ءجۇزدى, بايسالدى بولىپ كورىنگەن. ول باسىنا قار ۇشقىندارىنا ۇقسايتىن بالاۋىزدان جاسالعان گۇل شوقتارىن ءىلىپتى. ونىڭ قاسىندا ناتسيستىك فورما كيگەن ماتتس سولداتتان گورى كۇزەتشى كەيپىندە تۇر. ول مايدان شەبىنەن ورالمادى, اۋىلعا مايدانداعى سوڭعى سۋرەتى كەلدى. كەدەي سولداتتى مينا جارىپ جىبەرىپتى. ونىڭ ءولىمى تۋرالى سۋرەت قولمەن سالىنعان: اق شۇبەرەكپەن ورانعان ادام الدەبىر ۇيىندىلەردىڭ اراسىندا جاتىر. اق ماتا بالانىڭ قول ورامالى سياقتى كىشكەنتاي بولىپ كورىنەدى, ونىڭ ورتاسىندا اق جەلەكتەرمەن قوسا وزگەشە ورنەكتەر دە بار».
گەرتا ميۋللەر ءۇشىن جازۋ – ءۇنسىز ارەكەت بولماق. ول قالامنىڭ كۇشىنە سەنىپ ديكتاتۋرا كەزىندە كوپ نارسەنى اشىق ايتا الدى ءارى سونى شىعارماعا اينالدىردى. كەيدە ول ويلاعاندارىن سىرتقا شىعارعاننان گورى كوپ قابىلداۋ كەرەك ەكەنىن سەزىنەدى. مەيلى جازۋشى ءۇشىن, شىعارما ءۇشىن دە بولعان وقيعانى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, تەك سونىڭ سۇلباسىن جازۋعا عانا ارەكەت جاسالدى. بۇل جازۋشىلار مويىنداۋعا ءتيىس شىندىق. نوبەل مىنبەرىندە جىل سايىن وقىلعان دارىستەردە سان ءتۇرلى تاقىرىپ قوزعالىپ جاتادى. ءبىزدى ۇمىتتەندىرەتىنى – ادەبيەتتىڭ بولاشاعى مەن شىندىعى عانا.
