2017 جىلى ىندەتتىڭ كەسىرىنەن 152 مىڭعا بىردەن ازايعان دالا جانۋارى بەس جىلدا سەگىز ەسەگە كوبەيگەن. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ەلىمىزدەگى كيىك سانى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 40%-عا ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى ەكەن.
اقتوبە وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, وڭىردە بەتپاقدالا توبىنداعى كيىكتەر سانى شامامەن 70 مىڭ باستى قۇرايدى. ىرعىز بەن تورعاي اراسىنداعى ەلسىزدى ەركىن جايلايتىن تۇرقى ۇزىن, ءىرى دەنەلى بەتپاقدالا ۇيىرلەرى جايىلىمىن كوكتەمدە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە, كۇز ايلارىندا قىستاۋىن سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي اۋىستىرىپ وتىرادى. بۇگىندە بەتپاقدالا كيىكتەرىن اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي, ىرعىز اۋداندارىنىڭ دالالارىنان ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى.
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى مامىردىڭ باسىندا قارابايتال دەگەن جەردە – 6 مىڭ باس, ماماجاندا – 10 مىڭ, شيلىوتكەلدە – 5 مىڭ, ءداۋىرباي, بايبۇلاق, دوسجان, قارابۇلاقتا 10 مىڭ باس كيىكتى ساناعان. سونداي-اق دالالىقتاعى شەكەبايسور, ناربەلگى دەگەن جەرلەردە جايىلىپ جۇرگەن كيىك ۇيىرلەرىن كورگەن. بىراق ساناپ ۇلگەرمەگەن.
ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى اۋماعىندا قازىر 20 مىڭ باس كيىك جايىلىپ ءجۇر. مۇنداعى اقيىن دەگەن جەردە 10 مىڭ, جانىستا 6 مىڭ, الاكولدە 4 مىڭ باس سانالعان. باسقارما ينسپەكتورلارى قازىر كيىكتەردىڭ تولدەۋى اياقتالىپ, ۇيىرلەر ايتەكە بي اۋدانىنا قاراي جىلجىپ بارا جاتقانىن ايتادى. مىڭجىلدىقتاردان بەرى قوزعالىس جولىن ەش وزگەرتپەگەن بەتپاقدالا كيىكتەرى كۇزدە تورعايداعى توسىن قۇمدارىنان اۋىپ ىرعىز جەرىندە كۇيەككە تۇسەدى. مۇندا قىستاپ, كوكتەمدە تولدەپ, جازعى جايىلىمعا قىرعا قاراي شىعادى. قازىر كيىكتەر قىرعا بەتتەپ بارادى. بۇل – ىرعىزدىڭ سولتۇستىگى مەن ايتەكە بي اۋدانى. ءارى قارايعى باعىت – ارقا.
بىرەر كۇن بۇرىن ايتەكە بي اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىقتارى دالالىقتا كيىك سانى كوبەيىپ, ەندى عانا كوكتەپ كەلە جاتقان ەگىس القاپتارىنا ءتۇسىپ جاتىر دەگەن شاعىم ءتۇسىردى. مامىرداعى قالىڭ جاڭبىر ەگىس جۇمىستارىنا ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرىپ, شارۋالار ءدان سەبۋ جۇمىستارىن كەش اياقتادى. شارۋالار جەر قىزباي, سەپكەن ءدان كوتەرىلمەي جاتقان ەگىس القاپتارىن كيىك تۇياعى جانشىپ تاستاسا, كۇزدە بيدايسىز قالامىز با دەپ قاۋىپتەنەدى. ولارعا وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرى كومەكتەسپەك. تاياۋ كۇندەرى كيىكتەردى ەگىستىككە جولاتپاي ۇركىتۋ ءۇشىن ايتەكە بي اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىنا وق-ءدارىسىز اتاتىن بوس پاتروندارى بار مىلتىق جەتكىزىپ بەرەدى.
كيىك ۇيىرلەرى مال جايىلىمىنا ورتاقتاسىپ, ەگىس القاپتارىن تاپتاپ جاتقاندىقتان, ونىڭ سانىن 650-700 مىڭنان اسىرماۋ كەرەك دەگەن پىكىردى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ماماندارى دا قولدايدى. ال ءتۇز جانۋارى ءۇي جانۋارىنىڭ ورىسىنە ورتاقتاسىپ جاتقان جوق. سۋدىڭ تۇنىعىن ءىشىپ, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن جەيتىن كيىككە قارسى مىلتىق كوتەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن قارسى تاراپتىڭ پىكىرى دە ۇستەم تۇر.
بۇگىندە ەلىمىزدە سانى جاعىنان ورال توبىنىڭ كيىكتەرى ءبىرىنشى ورىندا, ولاردىڭ سانى 800 مىڭنان اسىپ بارادى. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعى مەن باشقۇرت جەرىنىڭ اراسىن جول قىلىپ جۇرەتىن, ورال تاۋلارىنىڭ قويناۋىن قىستايتىن, سۋىق كليماتقا ءتوزىمدى جانۋاردىڭ سانىن ازايتۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.
تابيعات قورعاۋ سالاسىندا كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار, ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىندا ديرەكتوردىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان مەرەكە جۇبانياز مەملەكەتتىك ورگاندار كيىك سانىن شەكتەۋمەن اينالىسۋى كەرەگىن ايتادى. بىراق كيىك سانىن شەكتەۋ كيىكتى جاپپاي قىرۋ ەمەس. تابيعات قورعاۋشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە ورال توبىنداعى كارى تەكەلەردىڭ سانىن ازايتۋ قاجەت دەگەن پىكىردە.
«كيىكتەر جەلتوقساننىڭ 5-ءى مەن 15-ءى ارالىعىندا كۇيەككە تۇسەدى. ادەتتە شاعىلىسۋ ماۋسىمىندا كارى تەكەلەر جاس تەكەلەردى ۇيىرگە جولاتپاي, قۋىپ جىبەرەدى. بىراق كارى تەكەلەر قىستىڭ ايازىن كوتەرە الماي, وزدەرى شىعىنعا ۇشىرايدى. بەتپاقدالا كيىكتەرىنىڭ جايىلىمى كەڭ, ولار ءالى دە كوبەيۋى كەرەك. ەكى جىل كوبەيۋىن كۇتكەنىمىز ءجون», دەيدى ول.
كيىك كوبەيسە جەردى ازدىرادى, تۇياقتارىمەن كوكتى تاپتاپ, ءشوپ تامىرىن قيىپ جىبەرەدى دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. م.جۇبانياز بۇل پىكىر ەش قيسىنعا كەلمەيتىنىن جەتكىزدى.
«كيىك – اشا تۇياقتى جانۋار, ونىڭ تۇياعى جەردى ازدىرمايدى, قايتا تۇلەتەدى. ال تۇياقتى جانۋار جايىلماعان جەر وزىنەن ءوزى ازادى. سول سياقتى ءتورت ت ۇلىكتىڭ اياعى كوپ تاپتاعان جەردىڭ توزىپ, قۋ تاقىرعا اينالعانىن كورىپ ءجۇرمىز. كيىك ەشقاشاندا توزعان جەرگە جايىلمايدى, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن جەپ, سۋدىڭ تۇنىعىن تاڭداپ ىشەدى. جاۋىن-شاشىن مول بولعان جىلدارى ولاردىڭ ىندەتكە شالدىعىپ, قىرىلاتىنىن ءجيى بايقادىم. مەنىڭشە, كولتاباندارعا ىلعال كوپ جينالعاندا جەر استىنداعى ۋلى زاتتار جەر بەتىنە كوتەرىلەدى دە, تولدەۋگە كەلگەن انالىقتاردى ىندەتكە دۋشار ەتەدى. بۇل جايلى ءوز دالەلدەمەلەرىم بار», دەيدى تابيعات قورعاۋشىسى.
كەڭەس وداعىندا شارۋاشىلىقتار كيىك ەتىن ساتىپ, ءبىراز پايدا تاپتى. سول كەزدە اقتوبە وبلىسىنىڭ دالالىق اۋداندارىندا ەت كومبيناتتارى سالىنىپ, كيىك ەتى ساۋداعا شىعارىلدى. ارنايى كيىك اۋلايتىن بريگادالار قۇرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دالا جانۋارى سانى رەتتەلىپ وتىردى, ەتى مەن ءمۇيىزى قازىرگىدەي براكونەرلەردىڭ ولجاسىنا اينالعان جوق.
قوس وزەن – ىرعىز بەن تورعايدىڭ اراسى اتام زاماننان بەرى اقبوكەندەردىڭ كوش جولى, جايىلىم ءورىسى بولعانىن اتاپ وتتىك. ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك رەزەرۆاتى اۋماعىنداعى مىڭداعان شاقىرىمدىق ەلسىزدە بەتپاقدالانىڭ اقبوكەندەرى جىلدىڭ ءۇش مەزگىلىندە جايىلىپ جۇرەدى. قازىر تولدەرىن ەرتكەن انالىقتارى مەن ولاردان بولەكتەنگەن تەكە ۇيىرلەرى ەكى باعىتپەن قىرعا بەتتەپ بارادى. قىر – ىرعىزدىڭ سولتۇستىگى مەن ايتەكە بي اۋدانى. ودان ءارى سارىارقانىڭ دالاسى. بەتپاقدالانى كوكتەي ءوتىپ, توسىن قۇمىن اينالىپ كەلىپ, ىرعىز اۋدانىنىڭ اۋماعىنا كۇزدە كەلىپ كۇيەككە تۇسەدى. بەتپاقدالا كيىكتەرىنىڭ كوشى-قون جولى مىڭجىلدىقتاردان بەرى وسىلاي قالىپتاسقان.
قازاق حالقىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان اقبوكەندەر ادامداردىڭ ەككەن ەگىنىنە, جايىلىپ جۇرگەن مالىنىڭ ورىسىنە ورتاقتاساتىن اشا تۇياق ەمەس. ولاردىڭ ەلسىزدە قالىپتاسقان ءوز جولى, ءوز ءورىسى بار. ال «مالىمىزدىڭ جايىلىمىنا ورتاقتاستى, ەگىستىكتى ءبۇلدىردى» دەپ بايبالام سالۋشىلار نەگىزىنەن سىلتاۋمەن مەملەكەتتەن وتەماقى الۋدى ماقسات ەتكەندەر ەكەنىن ايتادى تابيعات جاناشىرلارى. كيىكتەردىڭ كوبەيۋىن پايدالانىپ, كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى پايداكۇنەمدىك ماقساتتى كوزدەپ وتىر ما, ءيا بولماسا راسىمەن دە ەگىستىكتى تاپتاپ, ادامنىڭ اسىراندى مالىنىڭ شوبىنە ورتاقتاسىپ وتىر ما؟ بۇل جاعى انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. وكىنىشتىسى, ادامنىڭ باس پايداسى ءۇشىن ءتىلسىز جانۋاردى جويا سالۋ دا وڭاي. ءتىلى جوق بولسا دا, سەزىم قابىلەتى كۇشتى, ادامعا قاراعاندا تابيعاتقا وتە جاقىن اقبوكەندەردىڭ جاراتىلىسىن قازىرگى ادامدار ەشقاشان دا تۇسىنبەي وتەتىن شىعار.
اقتوبە وبلىسى
