پارلامەنتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ كەرەك
داۋرەن پىرىمبەتوۆ:
– بۇل جولعى رەفەرەندۋم سيمۆوليكالىق مانگە يە. ويتكەنى بيلىك حالىقتىڭ قولداۋىنا يە ەكەنىن كورسەتپەك بولدى. بۇل لەگيتيمدىلىك جاعىنان وتە ماڭىزدى پروتسەدۋرا. حالىقتىڭ قاتىسۋى, رەفەرەندۋمعا بارۋى, ءتىپتى قارسى داۋىس بەرۋى دە پوزيتسيا, بۇل پوزيتسيانى سىيلاپ, ونداي كوزقاراستىڭ بارىنا داعدىلانۋىمىز كەرەك. ونى دا ساراپشىلار زەرتتەۋى قاجەت.
رەفەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى بيلىككە سيگنال, حالىق قولدادى. ەندى بۇل رەفەرەندۋمنان كەيىن قانداي رەفورمالار جۇرگىزىلەدى؟ ءبارى دە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. ءبىز پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ قالا بەرەمىز, رەفەرەندۋمنان كەيىن پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا اينالماعانىمىزدى ناقتى ايتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان اكتسەنت پارلامەنتكە قويىلۋ كەرەك. بۇل جەردە زاڭ شىعارۋشى ورگان جانە جەرگىلىكتى ورگاندارعا ادامداردىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ مەحانيزمى جاقسارتىلىپ جاتىر. نەگە؟ ويتكەنى بۇرىن پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا قۇرىلعان پارلامەنت پارتيانىڭ عانا كوزقاراسىن جەتكىزسە, ەندى ماجوريتارلىق, ياعني پروپورتسيونالدى جۇيەمەن ارالاس, جەكە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنەن, وڭىرلەردەن جەكە ادامدار شىعادى. سونداي-اق ول دەپۋتاتتى قايتارىپ الۋ پروتسەسى ەنگىزىلمەك. مۇنىڭ ءبارىنىڭ مەحانيزمدەرىن, باعدارلامالارىن جاساۋ كەرەك. سودان كەيىن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ بەدەلى جوعارى بولعاندىقتان, بيلىكتىڭ قالعان تارماقتارىنا حالىقتىڭ سەنىمى باسەڭ ەدى. ال رەفەرەندۋمنان كەيىن پارلامەنتتى كۇشەيتۋ, ونىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ كەرەك ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان باسىمدىق وسىعان جاسالۋعا ءتيىس.
سونداي-اق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءماسليحاتتاردىڭ مارتەبەسىنىڭ جوعارىلاۋى, وڭىرلەردىڭ باسشىسىن تاعايىنداۋ ءۇشىن كەمىندە ەكى كانديداتۋرانىڭ ۇسىنىلۋى جانە ولاردىڭ ءوز جوبالارىن قورعاۋى باسەكەنىڭ كورىنىسى. بۇل حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى.
دەموكراتيا – ءومىر قاجەتتىلىگى
ەلدوس جۇماعۇلوۆ:
– قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قوعامدا ساياسي جاڭعىرۋ بولدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ءتۇسىندىرۋ بويىنشا شتابتىڭ قۇرامىندا ءجۇرىپ بىرقاتار وڭىردە بولدىق. حالىقپەن, جۇمىسشىلارمەن كەزدەسۋ كەزىندە «نە وزگەرەدى؟» دەگەن سۇراق ءجيى قويىلدى. وسى سۇراقتىڭ ءوزى بۇكىل قوعام وزگەرىستەردى قالايتىنىن اڭعارتادى.
بۇرىندارى ءبىز دەموكراتيا وپپوزيتسيانىڭ عانا «بەلگىسى» نەمەسە باتىس ءۇشىن, رەيتينگ ءۇشىن عانا قاجەت دەپ ويلايتىن ەدىك. ال قازىرگى كەزدە دەموكراتيا ءومىر قاجەتتىلىگى بولىپ وتىر. سەبەبى دەموكراتيانىڭ زاڭدىلىعىنا قارايتىن بولساق, ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ءبىر ورگاننىڭ قولىندا بيلىكتىڭ بولماۋى, بيلىكتىڭ ورتالىقسىزدانۋى, بارلىق بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىك دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەۋى, جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى حالىقتىڭ ءوزى شەشە الۋى – وسىنىڭ بارلىعى رەفەرەندۋمدا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ۇلكەن العىشارتىن جاساپ بەردى دەسەك بولادى. ءبىز قازاقستاندى فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيامەن سالىستىرامىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا ارناعان سوزىنەن كەيىن ەكىنشى رەسپۋبليكا تۋرالى ءجيى ايتاتىن بولدىق. ال كەز كەلگەن رەسپۋبليكانىڭ نەگىزى – كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋدەن باستالادى. بۇل رەتتە ماسەلەنى حالىقتىڭ تالقىسىنا شىعارۋ – بيلىكتىڭ لەگيتيمدىلىككە, ەل قولداۋىنا يە بولۋعا باعىتتالعان قادامى بولدى. ارينە, كەز كەلگەن دەموكراتيالىق قوعامنىڭ وزىندە حالىقتىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى ەشقاشان 80-90 پايىز بولمايدى. تۇرعىنداردىڭ داۋىس بەرۋ كورسەتكىشى 50 پايىزدان اسسا, دامىعان ەلدەردىڭ وزدەرى قۋانىپ جاتادى. ءبىزدىڭ ەلدە 68 پايىزى قاتىسىپ, 78%-عا جۋىعى قولدادى. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. وسى تۇستا مەن رەفەرەندۋم بارىسىندا ەشقانداي نارازىلىقتىڭ بولماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
قوعام اشىقتىعى مەن ساۋاتتىلىعىن كورسەتتى
ماقسات جاقاۋ:
– قوعامنىڭ جاڭا قازاقستان يدەياسى تۇجىرىمدامالارىندا قالاي وزگەرەتىنىن جانە بولاشاعى قانداي بولاتىنىن رەفەرەندۋم قورىتىندىسىنا قاراپ ايتا الامىز. كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە وزگەرەدى. بۇل تۋرالى بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىندا ايتىلدى. قوعام ءوزىنىڭ مۇددەلىلىگىن, ەل دامۋىنداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە دەگەن كوزقاراسىنىڭ اشىقتىعىن, ساۋاتتىلىعىن كورسەتتى. مۇنى رەفەرەندۋمعا قويىلعان ماسەلە بويىنشا شەشىم قابىلداۋعا بەلسەندى قاتىسقان 77,18 پايىز ازاماتتىڭ داۋىس بەرۋىنەن كورۋگە بولادى. بۇدان ءارى ساياسي رەفورمالاردى سەنىمدى تۇردە جۇرگىزۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە بيلىك قۇزىرەتتەرىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى, ولاردىڭ تەپە-تەڭدىك ساقتاۋداعى قۇزىرەتتىك وكىلەتتىكتەرىنىڭ وزگەرۋى, ءوزىنىڭ ءتيىستى بيۋروكراتيالىق ۋاقىتىنا سايكەس جانە زاڭنامالىق, زاڭدىق وزگەرىستەرىنە بايلانىستى قادامدار جاسالادى. جاڭا وزگەرىستەر باپتار, كونستيتۋتسيالىق زاڭدار نەگىزىندە كورىنىس تابادى. مۇنىڭ بارلىعى دەموكراتيالىق قادامداردىڭ تەرەڭدەگەنىن كورسەتەدى, قوعامنىڭ دا ۇنىنە قۇلاق استىق, بيلىكتىڭ دە قوعامعا دەگەن كوزقاراسى بەلگىلى, ساياسي رەفورمالاردا باسىمدىقتار دا جۇزەگە اسىرىلادى.
حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتى ارتادى
رۋسلان اقماعانبەتوۆ:
– جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ماسەلەسىن جەتىلدىرۋ جانە ورتالىقسىزداندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل جەردە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساياسي جاۋاپكەرشىلىك حالىقتىڭ وزىنە جۇكتەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتى ارتادى.
دەموكراتيانىڭ مازمۇنى تالاپ قويۋ عانا ەمەس, قولداۋ مەن جاۋاپكەرشىلىك تە. الداعى ۋاقىتتا جالپى ساياسي مادەنيەت وسى باعىتتا داميتىن بولادى. سەبەبى قانداي فاكتورلار؟ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ءوتتى, 2024 جىلى اۋدان اكىمدەرىن سايلايمىز, جاناما جولمەن وبلىس اكىمدەرى سايلانادى. ورتالىقسىزداندىرۋ ارقىلى ازاماتتارعا ءوزى قالاعان ادامدى, دەپۋتاتتى سايلاۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. وسى ارقىلى ساياسي قاتىسۋدان بولەك, ساياسي جاۋاپكەرشىلىك ينستيتۋتى, ساياسي مادەنيەت ارتا باستايدى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى كونستيتۋتسياعا ساي كەلمەگەن كەيبىر زاڭنامالاردى قايتارىپ الۋ جانە باسقا دا فۋنكتسيالارعا يە بولادى.
جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ – ءبىر كۇندىك پروتسەسس ەمەس
ەلامان ەلەمەس:
– جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ – ءبىر كۇندىك پروتسەسس ەمەس, ول كەشەندى جوسپاردى قامتيتىن اۋقىمدى ءىس-شارالار. قوعام ءبىر كۇندە جاڭارىپ, رەفەرەندۋمنان كەيىن وزگەرىپ كەتپەيدى. ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىك تانىتىپ, رەفەرەندۋمعا بارۋى, ولاردىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىمىنىڭ بەلگىسى. ولار بولاشاقتان ءۇمىت كۇتەدى جانە سول وزگەرىستەردىڭ بولۋىنا مۇددەلى بولعاندىقتان وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىن ءبىلدىردى. جالپى, رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى – جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرىپ, ساياسي بەلسەندىلىگى جوعارى ازاماتتىق قوعام قۇرۋ. ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى دە سول. ءار ازامات ءوزىنىڭ ەركىن بىلدىرە الاتىنىن, ءوزىنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان قورعالعانىن سەزىنەتىن قوعام ورناتۋ, مىنە جاڭا قازاقستاننىڭ العىشارتى وسىلار.
ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى – ەڭ ماڭىزدىسى
ەرجان يبراەۆ:
– دەموكراتيالىق قوعام بولعاندىقتان, ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ العاشقى كەزەككە شىعادى. بۇل ماسەلەمەن اينالىساتىن ورگان – پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلاتىن كونستيتۋتسيالىق سوت بولادى. وسى جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى زاڭ جوباسىن ۇسىنۋ كەرەك.
قازاقستان تاريحىندا كونستيتۋتسيالىق سوت 1993-1995 جىلدار ارالىعىندا ەكى-اق جىل جۇمىس ىستەدى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس, بۇل ينستيتۋت كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بولىپ قۇرىلدى. 2010 جىلدان بەرى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس زاڭ, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى جاعىنان جەتى-اق ءوتىنىشتى قاراعان ەكەن. جەكە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى بويىنشا وتىنىشتەرىن قاراۋ مەحانيزمدەرى بولماعان. تەك سوتتارعا عانا بارادى. سوت كوپ جاعدايدا وتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىرمايتىن.
تاعى ءبىر ماسەلە – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدە, پروكۋراتۋرا وكىلدەرىندە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قوزعاۋ, وسى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ, زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ بويىنشا باستاما كوتەرۋگە وكىلەتتىلىك بولمادى. ەندى بۇل ورگان جوسپار بويىنشا 1 قاڭتاردا قۇرىلۋى كەرەك جانە وسى ماسەلەنى قاراستىرادى. مىسالى, پارلامەنتتە قاندايدا ءبىر زاڭ شىعاتىن بولسا, پرەزيدەنت قول قويعانعا دەيىنگى ارالىقتا كونستيتۋتسيالىق سوت پارلامەنت قابىرعاسىندا قابىلدانعان زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرەدى.
قازىرگى كەزدە ءتيىستى زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر. كونستيتۋتسيالىق سوت – ساياسي داۋلى ماسەلەلەرمەن ازاماتتار جۇگىنە الاتىن ورگان. ياعني ازاماتتار ساياسي قۇقىقتارى (سايلاۋعا قاتىستى, سايلاۋ ناتيجەسىنە نارازىلىق ءبىلدىرۋى, كەلىسپەۋى, ساياسي پارتيالاردىڭ تىركەلۋىنە قاتىستى) نەمەسە ساياسي ومىرگە قاتىسۋ: ميتينگ, پيكەت, ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋ كەزىندە ادام قۇقىقتارىنا قىسىم, كەدەرگىلەر جاسالعان بولسا, وسى ورگانعا جۇگىنە الادى.
ءتۇيىن. «ادىلەتتى قازاقستاننان نە كۇتەسىزدەر؟», «جاڭا قازاقستاندى قالاي ەلەستەتەسىزدەر؟». وسى ەكى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە سپيكەرلەردىڭ بارلىعى ءبىراۋىزدان «ادىلەتتى قازاقستاندى ءار ازامات وزىنەن باستاۋ كەرەك» دەگەن تۇجىرىمدارىن جەتكىزدى. «حالىق وزگەرۋى كەرەك, حالىقتىڭ ساناسى وزگەرۋگە ءتيىس. ستەرەوتيپتەردى تۇبەگەيلى جويعاندا عانا العا قويعان ماقسات-مىندەتتەرگە قول جەتكىزە الامىز. ءار ازامات جاڭا قازاقستاننىڭ ءبىر كىرپىشى ەكەنىن سانا-سەزىمىمەن تولىق تۇسىنگەندە عانا زاڭ ۇستەمدىگى تولىق ورناعان ەل بولا الامىز. ەل ساناسى, ازاماتتاردىڭ مادەنيەت-مەنتاليتەتى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءستيلى وزگەرمەيىنشە, 100 پايىز يدەالدى زاڭ قابىلداساق تا, مەملەكەت وڭ جولعا ءتۇسىپ كەتە المايدى». مەملەكەتتىك دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى مەن ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ العىشارتتارىن ساياسي ساراپقا سالعان سپيكەرلەردىڭ وي تۇيىندەرى وسىنداي.
