قازاق جەرىنەن قۇت-بەرەكە تاپقان بالقار حالقى تاعدىردىڭ زوبالاڭ تۇستارىن قينالا ەسكە العانىمەن, بۇگىنگى تىرلىكتەرىنە تاۋبە دەيدى
ءيا, بۇگىندە قيامەتتىڭ كوپىرىندەي بولعان سول ارالىقتى كەشەگى كوزى كورگەن ۇرپاق وكىلدەرى دە, ونىڭ ۇرپاقتارى دا قينالا ەسكە الادى. سوندا عوي, جولاي قانشاما شاعىن ستانسالاردا پويىزدىڭ جولىن اپتالاپ كۇتۋگە تۋرا كەلگەن. ءبىر تامشى سۋ تاتىرماعان حالىق قالاي كۇيزەلمەسىن, قالاي كۇيرەمەسىن. سولاقاي ۋاقىتتىڭ لاڭى مۇندا كەلگەن سوڭ دا جالعاستى. وزدەرى اش-جالاڭاش ولارعا نە باستارىنا باسپانا, نە توسەنۋگە توسەنىش بەرمەدى. كەيىنىرەك تە حالىقتىڭ ءوزارا ارالاسىپ ءجۇرىپ-تۇرماۋى ءۇشىن ءبىر ەلدى مەكەننەن ەكىنشىسىنە كومەندانت قويىپ, اۋىرعانداردىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا, ولگەندەرىن داۋىستاپ جوقتاۋعا رۇقسات ەتپەدى.
– مەن سول جىلدارى قاراماعىنا بەس كولحوز كىرەتىن 1-ءشى الماتى ماڭىنداعى فرۋنزە اۋىلدىق كەڭەسىن باسقاراتىنمىن, – دەپ ەسكە الادى راقىمجان قاسىموۆ اقساقال. – ماعان بەس كولحوزعا 5 ۆاگون بولىپ كەلگەن 50 وتباسىن ورنالاستىرۋ تاپسىرىلدى. حالىق السىرەگەن, اراسىندا قايتىس بولىپ, ساسىعان ولىكتەرى دە شىقتى. سولاردىڭ بەتىن جاسىرعان سوڭ, وزدەرىن جۇك ماشيناسىنا, ارباعا سالىپ ءار كولحوزعا تاراتتىق. ءوزىمىز دە وڭىپ وتىرماساق تا, ەكى جىل بويى ەلەۆاتوردان تيەسىلى استىعىن بەرىپ, ولاردى امان ساقتاپ قالدىق.
...نەگىزىنەن, قاراچايلار مەن بالقارلاردىڭ ءدىنى دە, ءتىلى دە ءبىر, ەگىز قوزىداي اعايىن حالىق. بىزدەر وتباسىمىزبەن الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىنداعى, جاندوسوۆ اۋىلىندا تۇراتىن بالقار جىگىتى ازىرەت پەن قايراتكەر قىزدارى, ەكس-دەپۋتات ليۋدميلا حيسايقىزىمەن اينىماس دوستارمىز. ولاردا تاۋ حالىقتارىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى, ءتۇر-ءتۇسىندەگى ەرەكشەلىكتەرى بولماسا, قۇددى قازاق دەرسىز. ادامگەرشىلىكتەرى, جومارتتىعى, جاناشىرلىعى, ءتىپتى, كەيبىر قازاقتارىڭىزعا بەرگىسىز.
دوستارىمىزدىڭ ارقاسىندا ماعان وسىنداي قايعى-قاسىرەت ارقالاپ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ ءدامىن از تاتپاعان, كوڭىلى جارىم حالىقتىڭ ءۇش ۇرپاعىنىڭ وكىلىمەن سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. كەزىندە ءوشىپ-ولگەندەردىڭ سارقىتىنداي قالعان كونەكوز, ءارى وسى قاسىرەت-قايعىنى كوزىمەن كورىپ, قان جۇتىپ, كەۋدەسىن وكسىك قىسقان سەكسەندى القىمداعان ليۋدميلا حيسايقىزىنىڭ تۋعان ناعاشى اپاسى فاتيمات مۇسايقىزى تەلەموەۆا اپايمەن اڭگىمەلەسكەندە, شەرمەن كوڭىلدىڭ ءبىر شەشىلگەنى بار.
«ەگەر مەنىڭ ءبىر باسىمداعى وتكەن قايعىسى بار, تارتقىزعان قاسىرەتى بار, قيىنشىلىعى مەن ازابىن ايتار بولسام, ونى جازۋعا ءبىر جازۋشى ازدىق ەتەدى-اۋ. ءوزىم كولحوز توراعاسىنىڭ قىزى بولعاندىقتان, اكەم مەنى 15 جاسىمدا پارتيا قاتارىنا وتكىزدى. وسى الاساپىران ۋاقىت باستالعاندا بەس بالانىڭ اناسى ەدىم. اۋىلداعى ەر-ازاماتتاردى ۇستاپ اكەتىپ جاتقان سوڭ كۇيەۋىم «ءوز ەركىمىزبەن بەرىلگەنشە, اتاجۇرتتى قورعاپ, قولىندا ولەيىك», دەپ تاۋداعى پارتيزاندارعا قوسىلدى. سودان اۋىلداعى ءۇش قىزدى ۇستاپ, تۇرمەگە جاپتى. بىردە ءبىزدى ترانشەيا قازۋعا الىپ بارعاندا, سول جەردە جۇمىس جاساپ جاتقان اۋىلدىڭ ادامدارىن كوردىك. «بىزگە تاماق اكەلەدى دەپ كۇتىپ جۇرسەك, جاۋىزدار سەندەردى دە قاماپ قويعان ەكەن عوي», دەگەنى سول ەدى, باسىمنان تەمىردەن جاسالعان قامشىمەن ءبىر سالعاندا, ەسىمنەن تانىپ قۇلاپپىن.
سوعىس كەزىندە ىشىمىزدەن ساتقىن شىعىپ, پارتيزانداردىڭ قايدا جۇرگەنىن ءبىلىپ, ولاردى تۇگەلىمەن تۇتقىنعا الدى. ونىڭ ىشىندە مەنىڭ كۇيەۋىم دە بار ەدى. ەندى ول ايۋانداردىڭ ىستەگەن جاۋىزدىعىن ايتپاڭىز. وزدەرىنە تەرەڭ ور قازدىرىپ, ۇستاعان بارلىق پارتيزانداردى تىرىدەي ورعا يتەرىپ, توپىراقپەن كومىپ, ۇستىنەن تانك جۇرگىزگەن. ولاردى ارشىپ الماس ءۇشىن ءۇش كۇن بويى سول ارانى قورشاپ, جان ادامدى جولاتپادى. سوندا قارا جەر, شىركىن, كۇنى بويى بۇلقىنىپ, قوزعالىپ تۇرىپ تىنشىعان ەكەن. وسى حاباردى ەستىسىمەن كۇيەۋىمنىڭ ەڭ بولماسا ولىگىن ارشىپ الىپ, ءوز قولىمنان ارۋلاپ كومەيىن دەگەن ويمەن ات-اربا جەگىپ كەلسەم, كورشى اۋىلدىڭ ادامدارى مايىتتەردى شىعارىپ, جەكەلەپ جەرلەپتى. ءسويتىپ, 24 جاسىمدا بەس بالامەن جەسىر قالدىم.
تاعدىردىڭ تارتقىزعان تاۋقىمەتى, كورسەتەر كورەسىسى وسىمەن بىتكەن شىعار دەپ وتىرعاندا, 1944 جىلى جازدا اۋىلداعى قالعان كارى-قۇرتاڭ, بالا-شاعانى جيناپ-تەرىپ, ءبىر كۇندە ۆاگونعا مالشا تيەپ الا جونەلدى. جولدا اتام مەن اجەم, بەس جاسار قىزىمنان ايىرىلدىم. ال اكە-شەشەم جولدى كوتەرە الماي, جامبىل وبلىسىنىڭ سۆەردلوۆ اۋدانىنا كەلە سالا دۇنيە سالدى.
مۇسىلمان ەلىنە – قازاق جەرىنە, قازاق اعايىندارعا كەلگەندە ەس جيناپ, ومىرىمىزدە قيىندىق كورمەگەندەي بولدىق. قازاقتارمەن ءبىر اناداي, ءبىر اتادان تۋعانداي سىيلاستىق. كەيدە وتىرىپ ويلانامىن, سونداي قازاقتار قازىر دە بار ما ەكەن دەپ. نە ايتايىن, قازاق حالقى ءتۇبى كوسەگەسى كوگەرەتىن, ءناسىپتى حالىق. ەندى باسىمىزعا قارا بۇلت ءۇيىرىلمەسىن, وق اتىلعانشا, توي كوپ بولسىن. سەبەبى, تويدى ۇلكەن دە, كىشى دە, جاس تا, كارى دە جاقسى كورەدى عوي...».
مىنە, وسىنداي قيامەتتىڭ قيىنىن كورگەن حالىقتار 1956 جىلى عانا قۋعىن-سۇرگىننەن ارىلىپ, تولىق اقتالىپ, تۋعان جەرگە اتباسىن بۇرىپ, كوش باستالىپ كەتەدى. ەكى تۋىسقان حالىق توي جاساپ, ءبىر-بىرىمەن جىلاپ ايىرىلىسادى. ال اتاجۇرتقا بارماي قالعاندارى قازىر قازاقپەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ قۇدا-قۇداندالى بولىپ جاتىر. ءبىر قۋانىپ ايتارلىق جايت, قازاقستاننان كەتكەن بالقار-قاراچايدىڭ ءاربىر ەكىنشىسىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بولدى.
بىردە الماتىنىڭ تورىندە «مينگي تاۋ» قوعامدىق مادەني بىرلەستىگىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا بالقارلاردىڭ ۇلكەن-كىشىسى جينالىپ, قازاق حالقىنا دەگەن شىن پەيىلدەرىن بىلدىرگەنىنە كۋا بولعانىم بار. سوندا عوي «بۇتىندەي ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرى ءوز قولدارىندا قالعاندا, باستارىنا پانا, جاندارىنا مەدەۋ بولعان, كەڭ قولتىق, ادال پەيىلدى, ءتۇبىمىز ءبىر قازاق تۋعانداردىڭ ءالى دە بولسا ءبىزدىڭ سالت-سانا, اتا ءداستۇرىمىزدى جوعالتپاي, كەلەشەك ۇرپاق – بالالارىمىزدىڭ, نەمەرەلەرىمىزدىڭ ءوز انا ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن ۇمىتپاي ساقتاۋىنا جاساپ وتىرعان مىنا قامقورلىعىنا بارشا حالىقتىڭ, ۇلكەن-كىشىنىڭ اتىنان راحمەت ايتامىز», دەگەن ەدى.
بيىل وسى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان بالقار حالقىنىڭ جەر اۋدارىلعانىنا 8 ناۋرىزدا 70 جىل تولدى. وسى داتاعا وراي كاباردا-بالقار رەسپۋبليكاسىندا بالقار حالقىن زورلىقپەن دەپورتاتسيالاۋ قۇرباندارىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكە الۋ قارالى ميتينگىسى وتەدى. مىنە, سول قارالى جيىندا قازاق حالقىنا رەسمي تۇردە راحمەت ايتۋعا قاۋلى قابىلدانىپ, قازاقستان حالقى مەن پرەزيدەنتىنە ارنايى حات جولدايدى. سول حاتتىڭ ءماتىنىن «ەگەمەننىڭ» وقىرماندارىنا دا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
«اسا قۇرمەتتى ەلباسى
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى!
بۇگىن, بالقار حالقىنىڭ زورلىقپەن جەر اۋدارىلۋىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي سول قاسىرەت قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقىنا شىنايى العىسكەر جۇرەكپەن ءسوز ارنايمىز.
بالقار حالقىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان تاقسىرەتتەر مەن تاۋقىمەتتەر از بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ زۇلماتتى قاسىرەتتىسى – بۇكىل حالىقتى اتامەكەنىنەن تامىرىمەن ج ۇلىپ الىپ, وتانىنان ايىرعان دەپورتاتسيا بولدى.
ءبىز, ءوز تاريحىمىزدىڭ ەڭ قايعىلى كەزەڭىندە – تۋعان جەرىمىزدەن قۋعىندالعان جىلداردا ناق وسىناۋ قازاق حالقىنىڭ مەيىرباندى جان جۇرەگىنەن قولداۋ مەن تۇسىنىستىك تاپقانىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپايمىز. قازاق جەرى باسپانا بەردى, ال قاراپايىم قازاق ەڭبەككەرلەرى وزدەرىنىڭ ءبىر ءتۇيىر نانىن بىزبەن ءبولىستى, جىلى سوزدەرىمەن جۇباتتى, اق پەيىلدەرىمەن, شۋاقتى ىزگىلىكتەرىمەن جىلىندىردى.
بالقارلار ءۇشىن اسا قيىن بولعان دەپورتاتسيانىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق حالقى ءبىزدى تورىعۋ مەن تۇڭىلۋدەن, تىعىرىقتان قۇتقاردى. جەر بەتىندە جاقسىلىق بار ەكەنىنە سەنۋگە, تۇبىندە ادىلەتتىڭ جەڭەتىندىگىنە سەنۋگە, ءسويتىپ, ەرتە مە, كەش پە اتاجۇرتقا يە بولاتىنىمىزعا سەنۋىمىزگە كومەكتەستى.
تىلدەن, وتاننان ايىرىلۋ – كەز كەلگەن حالىق ءۇشىن ورنى تولماس الاپات قاسىرەت. ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىز ءۇشىن قاسيەتتى مەكەنگە اينالعان قازاق جەرىندە بولعان جىلداردا حالىق ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن جوعالتپادى, ءتىلى مەن مادەنيەتىن, ءوزىنىڭ عاسىرلار بويعى ادەت-عۇرىپتارى مەن داستۇرلەرىن ساقتادى. مۇندا قازاق حالقىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار.
ءيا, حالىقتاردىڭ دەپورتاتسياسى الدەكىمدەردىڭ كىناسىنەن, قاتەلىگىنەن بولعان. بىراق, وسى قاتەلىكتىڭ ارقاسىندا ءبىز تەڭدەسسىز رۋح قۇدىرەتىنە, قاجىر-قايرات پەن قايسارلىققا يە بولدىق, ادامي قاتىناستاردىڭ اسەمدىگىن, دوستىققا ادالدىق پەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى تانىپ بىلدىك. تاعدىر سىناعى ءبىزدى توپتاستىرىپ قانا قويماي, ءبىز قازاق جەرىندە جاڭا باۋىرلارىمىزدى تاپتىق.
بالقار حالقى ءوزىنىڭ جەر اۋىپ جۇرگەن جىلدارىندا ءوز تاريحىنىڭ جاڭا پاراقتارىن جازدى. قازاق جەرىندەگى سوناۋ الىس جىلداردا بالقارلىقتار رەسپۋبليكانىڭ قىزىلشا, ماقتا جانە تەمەكى وسىرەتىن القاپتارىندا باسقا حالىقتاردىڭ وكىلدەرىمەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتتى. «جەر اۋدارىلعان» دەگەن تاڭباسىنا قاراماستان, سولاردىڭ كوبى ەڭبەكتەگى تابىستارى ءۇشىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن, ەلدىڭ جوعارى وردەندەرى مەن مەدالدارىن الدى. بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا بولىپ جاتقان شىن مانىسىندەگى وزىق ۇردىستەردى باقىلاي وتىرىپ, ءبىز قازاق حالقىنىڭ تابىستارىنا شىن جۇرەكتەن قۋانامىز. قازاق جەرىندە قازاق جانە باسقا حالىقتاردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار بالقار حالقىنىڭ دا ۇلدارى مەن قىزدارى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن كورۋ عانيبەت. ءبىز ي.د.جانعورازوۆ, ل.ح.حوچيەۆا جانە باسقالار سىندى قازاقستاندىق بالقارلاردى ماقتان تۇتامىز.
اسا قادىرمەندى
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى!
بالقار حالقىن زورلىقپەن دەپورتاتسيالاۋ قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان قارالى ميتينگىگە قاتىسۋشىلار اتىنان جەكە وزىڭىزگە جانە ءسىز ارقىلى بۇكىل قازاقستان حالقى مەن ۇكىمەتىنە بالقار حالقىنا سىزدەر كوپ جىلدار بويى كورسەتىپ كەلە جاتقان كومەكتەرىڭىز بەن قولداۋلارىڭىز ءۇشىن شىنايى العىس سوزدەرىن ايتۋعا رۇقسات ەتىڭىز. سىزگە شىن جۇرەكتەن ۇزاق ءومىر قازاقستاننىڭ يگىلىگى جولىنداعى قىزمەتىڭىزدە ۇلكەن تابىستار تىلەيمىز! ءسىزدىڭ وتباسىڭىز جانە ءسىزدىڭ تاماشا حالقىڭىز بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتا گۇلدەنىپ, وركەندەي بەرسىن!
بالقار حالقىن زورلىقپەن دەپورتاتسيالاۋ قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان قارالى ميتينگىدە قابىلداندى.
كاباردا-بالكار رەسپۋبليكاسى 8.03.2014» تاتۋلىق – تاپتىرماس باقىت. بۇل بارلىق حالىقتىڭ ىزگى ارمان-ماقساتى مەن ورتاق مۇراتى بولسا كەرەك. قازاقستان حالقىنىڭ قايماعى بۇزىلماي, ەل ىرگەسى سوگىلمەي اۋىزبىرلىكپەن تىرلىك كەشۋى – ەلباسىمىزدىڭ بەرىك ۇستانىپ وتىرعان ساليقالى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ارينە, بۇعان ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى بار ەكەنى دە داۋسىز. بۇل دوستىقتى ماڭگى قادىرلەپ, قاسيەتىن جوعالتپاۋ دا اركىمنىڭ باستى پارىزى بولا بەرەدى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». ––––––––––– سۋرەتتەردە: مۋحيددين تيلوۆ ەڭبەك ەكپىندىسى, 1956 جىل; چۋكاي, دۋگەرحان حوچيەۆتەر.
