كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
باستامالاردىڭ, يدەيالاردىڭ, باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ مەحانيزمى باسقارۋ ورگاندارى مەن ماماندار تاراپىنان, قاراپايىم ەل مۇددەسى تۇرعىسىنان جەتكىلىكتى دەڭگەيدە عىلىمي پىسىقتالماعانىن, جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىلماعاندىعى بەلگىلى. اسىرەسە, ورتا تاپ, كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ەمەس, نەگىزىنەن ءىرى وليگارحتاردىڭ مۇددەسى قورعالىپ كەلگەنىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2022 جىلدىڭ ناۋرىزداعى جولداۋىندا سىني تۇردە ەسكەرتتى.
وسىنداي ساياسي-الەۋمەتتىك احۋال, تەرەڭ قايشىلىقتى ۇدەرىستەر بيىلعى «قاڭتار قاسىرەتىنىڭ» نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولعانى بەلگىلى. «قاڭتار قاسىرەتى» قوعامىمىزدا بۇقارالىق ساناداعى وركەنيەتتىلىكتى, ميتينگكە شىعۋ جانە بەيبىت شەرۋلەر مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن وزەكتەندىردى. ارينە, ميتينگى حالىقتىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتارىن بىلدىرەتىن ساياسي تەتىك. دەگەنمەن ميتينگىلەردىڭ ارتى جاپپاي دۇربەلەڭگە ۇلاسسا, قيراتۋ مەن ورتەۋ, ادام قۇرباندىعى ورىن الىپ جاتسا, وندا ارانداتۋ مەن قىلمىستىق ەلەمەنتتەردىڭ دەموكراتيانىڭ سيقىن بۇزعانى. ءتىپتى سول كۇندەرى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە دە قاۋىپ ءتوندى. كەيبىر تەرىس باعىتتاعى كۇشتەر لەگيتيمدى بيلىكتى زورلىقپەن تارتىپ الۋعا دا ۇمتىلدى.
ەندى بيلىك تاراپىنان كەز كەلگەن مەملەكەتتىك رەفورمانى, الەۋمەتتىك دامۋ قادامدارىن جۇزەگە اسىرىلۋى بارىسىندا ەلىمىز ءۇشىن تۇبەگەيلى ماڭىزدى قۇندىلىقتار جەتە ەسكەرىلۋگە ءتيىس. جالپى, ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ مەن ونى ءوربىتۋ, قوعامداعى بارلىق قايشىلىقتى ماسەلەلەردى جان-جاقتى جانە وبەكتيۆتى زەردەلەۋ, كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالىق قوعامنىڭ دۇنيەتانىمدىق, مادەني جانە رۋحاني بىرىگۋى يدەولوگياسىن بەكىتۋ تۇرعىسىنان رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ورىندى قادام. الەۋمەتتىك پروگرەسس جولىنداعى مەملەكەتتىڭ بولاشاعى بار. وسىعان وراي قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ كەشەندى دامۋىندا رۋحاني قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ ماڭىزى ساياسي-ەكونوميكالىق, ماتەريالدىق, الەۋمەتتىك تۇرعىداعى ماسەلەلەردەن كەم بولمايتىنداي تاريحي كەزەڭگە اياق باسقانىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون. ءوزىنىڭ رۋحاني الەمىن, قۇندىلىقتارىن كۇيتتەگەن قوعام عانا باسقالاردىڭ الدىندا قادىرى بولادى, وركەنيەتتىك دامۋ جولىنان اۋىتقىمايتىنى انىق.
الەۋمەتتىك مۇددەلەردى, قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن ساراپتاۋ تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەردى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنە قاراستى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ باعدارلامالارى مەن جوبالارىندا قازاقستان حالقىنىڭ ساياسي, دۇنيەتانىمدىق مادەنيەتىن جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن فيلوسوفياسىن پايىمداۋلارداعى جاڭا ادىسنامالىق ۇستانىمدارعا بارىنشا ماڭىز بەرە باستادى. ماسەلەن, «قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋ ستراتەگياسى كونتەكستىندە قوعامنىڭ مادەنيەتى مەن قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋى» بارىسىندا بىرقاتار قىزىقتى مالىمەتكە كۋا بولدىق.
ماسەلەن, «قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇندىلىقتارعا نەنى جاتقىزاسىز؟» دەگەن سۇراققا رەسپوندەنتتەردىڭ 48,5 پايىزى «ۇلكەندى سىيلاۋ, ولاردىڭ بەدەلىن قۇرمەتتەۋ» دەپ جاۋاپ بەرەدى. «قوعامداعى داستۇرلەردىڭ ماڭىزىن» سۇرالعانداردىڭ 33,3 پايىزى مويىنداپ وتىر. «يننوۆاتسيالاردى قابىلداي ءبىلۋ جانە وزگەرۋگە دەگەن بەيىمدىلىك» سياقتى فاكتورلاردى رەسپوندەنتتەردىڭ 17,5 پايىزى عانا اتاپ وتكەن. «بىلىمدىلىك پەن كاسىبيلىك» سياقتى قازىرگى زاماننىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋشىلەردىڭ 19,2 پايىزى تاڭداعان. مىنە, وسى جاۋاپتاردان ەلىمىز تۇرعىندارىنىڭ جالپى قوعامدىق پىكىرى جاڭا تەحنولوگيا مەن قازىرگى وركەنيەتتى قوعامداعى ليبەرالدى قۇندىلىقتاردان گورى ء«ومىردىڭ ءداستۇرلى قيسىنىنا» كوبىرەك ءمان بەرەتىنىن بايقاتتى. ء«دىندى قوعامدى تۇراقتاندىرۋشى فاكتور» رەتىندە وڭ باعالاۋشىلاردىڭ سانى 8,4 پايىز عانا بولىپ وتىر.
ساۋالداما رەسپوندەنتتەرى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى اراسىندا ونىڭ «بەيبىت ءومىردى قادىر تۇتۋعا بەيىمدىلىگىن» – 48,9 پايىز, «باسقا حالىقتاردىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىنە وڭ قاتىناسىن» 44 پايىز اتاپ كورسەتەدى. ارينە, بۇل ناتيجەلەرگە تاڭعالۋعا بولمايدى. شىنىمەندە ەرتە زاماننان شىعىس پەن باتىستىڭ ورتاسىنا ورنالاسىپ, ارقيلى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا سۇحباتىن باسىنان وتكەرىپ كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى تولەرانتتىلىق پەن اشىقتىق ء«بىزدىڭ ەتنوگەنەتيكالىق كودىمىز» ىسپەتتى قۇبىلىس دەۋگە بولادى. قوناقجايلىلىقتى قادىر تۇتاتىن قاسيەتىمىز ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنداعى كوپتەگەن ەتنوس وكىلى ەلىمىزگە ەرىكسىز قونىس اۋدارعاندا حالقىمىزدىڭ شىنايى كەلبەتى ايقىندالعانىن باسقا ۇلت وكىلدەرى دە اتاپ ءوتىپ ءجۇر. ال ەندى «قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى قازىرگى قازاقستاننىڭ جالپى مادەنيەتىن بىرىكتىرۋشى فاكتورعا اينالۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن ساۋالدى جالپى رەسپوندەنتتەردىڭ تەك 33,3 پايىزى عانا ماقۇلداعان.
جوعارىداعى الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى قوعامىمىزداعى وبەكتيۆتى قۇندىلىقتىق باسىمدىقتار تۋرالى مالىمەتتەردى بايانداپ, ولاردىڭ الەۋمەتتەگى ايشىقتالۋ جاعدايىن سيپاتتاپ وتىر. قازاق حالقىنا ەلىمىزدىڭ تيتۋلدى ۇلتى, نەگىزگى مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى سۋبەكتىسى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىك الدەقايدا كوبىرەك تۇسەدى. ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى رۋحاني جەتىلۋگە تالپىنىسىمىز كوپتەگەن الەۋمەتتىك ۇدەرىستى وڭعا قاراي بۇرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. دەمەك اباي مەن الاش كوسەمدەرى ايتقان ۇلاعاتتى سوزدەر ءار ۋاقىتتا وزەكتىلىگىن, ماڭىزىن جويمايدى, حالقىمىزعا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە بارىنشا دەم بەرەدى. سونىمەن قاتار قوعامىمىزدىڭ بىرەگەي, ءبىرتۇتاس ۇلتتىق بەينەسىن قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى جانە الەۋمەتتىك تۇبەگەيلى ومىرماندىلىك باعدارلاردى جاڭعىرتۋعا مەڭزەيدى. وسىندايدا, جاستار اراسىندا قازاق حالقىنىڭ باي رۋحاني مۇراسىن يگەرۋدىڭ ءرولىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىكتىك باسىمدىلىقتارىن ناسيحاتتاي تۇسكەن ابزال. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق پسيحولوگياسىنا ءتان توزىمدىلىك پەن ىزگى نيەتتىلىكتىڭ, مەيىرىمدىلىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ ەرەكشە ۇلگىلەرىن – ۇلى دالانىڭ رۋحاني اماناتى رەتىندە قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە ونى جاستار اراسىندا كەڭ ناسيحاتتاۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز.
قازاق حالقىنىڭ الەۋەتى بولاشاقتا كەڭىنەن اشىلارىنا سەنىمدىمىز. بىراق وسى ۇدەرىستە نازار اۋدارۋعا ءتيىستى ۇدەرىستەر بار. ماسەلەن, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى تۇركىلىك جانە سلاۆيان مادەني داستۇرلەر ديالوگىنىڭ ماڭىزىن ەسكەرۋ, تۇركى مادەنيەتىنىڭ تاريحي كورىنىسى سانالاتىن تۇران مەن وزىندىك ەرەكشە سيپاتى بار يران اراسىنداعى تاريحي قاتىناستاردى ۇمىتپاۋ, جالپى ادامزات مادەنيەتىنىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن قازاق مادەنيەتىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايشىقتاي ءتۇسۋ قازىرگى ۇلتارالىق جانە حالىقارالىق قاتىناستار ءۇشىن وزەكتىلىگىن ساقتايتىنى ايقىن.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ 2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدى قۇرۋدى ۇسىنا وتىرىپ, «جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستىڭ قىزمەتىن جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرادى. قۇرىلتاي قوعامدىق ديالوگتىڭ ءبىرتۇتاس ينستيتۋتسيونالدىق مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. ءسويتىپ, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى دانەكەرگە اينالاتىن بولادى. قازىرگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءبارىن ءوز اينالاسىنا توپتاستىرادى» دەگەن تۇجىرىمىن ورتاعا سالدى. سان عاسىرلار بويى تاريحىمىزدىڭ رۋحانياتىندا ورىن الىپ كەلگەن دالالىق دەموكراتيا قۇندىلىقتارى جاڭا جاعدايدا بيلىك پەن حالىقتى جاقىنداستىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتە الۋعا ءتيىس دەگەن ويىمەن ءبولىستى. بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ جاڭعىرتىلعان جانە سونىمەن بىرگە تاريحي ىرگەلى ۇلتتىق بەينەسى قالىپتاسىپ, جوعارى ادامگەرشىلىك ۇستانىمداردىڭ نەگىزىندە داميتىن قازاق ۇلتى مەن جالپى كوپتەگەن ەتنوستىق قاۋىمداستىقتاردان قۇرىلعان قازاقستاندىق قوعامدى رۋحاني بىرىكتىرۋگە قابىلەتتى جاڭا جانە زاماناۋي يدەيالار توپتاماسى ءوزارا ىقپالداسۋ جاعدايىندا جۇمىس ىستەي باستايدى دەگەن ءۇمىتىمىز زور.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ العاشقى جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن, قازىرگى تاريحي كەزەڭدە ءوز شاماسىنشا قىزمەت اتقارىپ جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ەرەكشە الەۋمەتتىك ينستيتۋت. كوپتەگەن ەلدىڭ سوڭعى ۋاقىتتا بۇل ۇيىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەيبىر قىتاي, رەسەي, وزبەكستان سياقتى كوپەتنوستى كورشى ەلدەردىڭ ۇلتارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋشى عالىمدارى قازاقستانداعى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا كەلىسىممەن ءومىر سۇرۋدەگى تاجىريبەسىمەن جەتە تانىسۋى وسىنى اعارتادى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, سىني ساراپتاۋشى رەتىندە اسسامبلەيانىڭ ءىس-ارەكەتتەرىندەگى كەيبىر كەمشىلىكتى انىقتاعانمەن, بۇل الەۋمەتتىك ينستيتۋت قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى بەكىتۋگە, ناسيحاتتاۋعا شىنايى اتسالىسىپ جۇرگەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك.
وسىنداي جاعدايدا حالقىمىزدىڭ دانالىعى ەسكەرتكەندەي «قولدا بار نارسەنىڭ قادىرىن بىلەيىك». شاما كەلگەنشە بۇل الەۋمەتتىك ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىن ءارى قاراي جەتىلدىرىپ, ءاربىر ازاماتتىڭ باقىتتى بولۋىنا قولايلى جاڭا قازاقستاندى قالىپتاستىرايىق. ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى ماتەريالدىق جانە رۋحاني رەسۋرسىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, وتانىمىزدىڭ قازىرگى وركەنيەتتى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىندا بولۋعا تالپىنۋى – قوعامىمىزدىڭ ازاماتتارى مەن مەملەكەت بيلىگى ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدار بولىپ قالا بەرەدى دەگەن ويدامىز.
قورىتىندىلاي كەلە, سىندارلى بىرىكتىرۋشى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى بىرقاتار تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ىسكە اسىرۋ سيپاتى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىق كورىنىسى قاراپايىم اپپەلياتسياعا ەمەس «ەجەلگى تەرەڭ داستۇرلەردى» قايتا ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ءاز تاۋكە حان داۋىرىندەگى قازاق كوشپەلىلەرىنىڭ ءومىرىن رەتتەيتىن ەرەجەلەردىڭ قوعامدىق ءومىر قۇندىلىقتارىنىڭ ارحايزاتسيالانۋ ءۇردىسىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بۇل قازىرگى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىنىڭ الۋان فورماتتارى مەن ولاردىڭ قۇندىلىق الەمىندەگى بەينەلەنۋى ۇلتتىق سانا مەن مىنەز-ق ۇلىققا كىرىكتىرىلگەن جانە تاريحىمىزدىڭ وسى ۋاقىتتان كەيىنگى كەزەڭىن ەسەپكە المايدى. زاماناۋي گۋمانيتارلىق زەرتتەۋ ديسكۋرسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ۇلتتىق تاريحتىڭ ەڭ ماڭىزدى بەتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل قالىپتاسۋ پروتسەسىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن ديالەكتيكاسىن ءتۇسىنۋ دە ماڭىزدى. ۇلتتىڭ زاماناۋي رۋحاني كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن حالقىمىز باستان كەشكەن مادەني تاجىريبەنى سىني تۇرعىدان قايتا ويلاستىرۋعا قاجەتتىلىك بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ەكىنشىدەن, جاھاندىق مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيا جاعدايىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق باعدارلاماسىنا ارنالعان قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى باعىتىن ەسكەرۋ دە قاجەت. بۇل باعدارلامانى قابىلداۋدىڭ قوعامدىق كوزقاراسى وڭ بولعانىمەن, ول ءالى دە ءوز ناتيجەسىنە تولىق قول جەتكىزگەن جوق. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق سانانى وزىندىك قاھارماندىق تاريحىن, الەمنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن بولاشاقتىڭ پەرسپەكتيۆالى الەۋمەتتىك-مادەني جوبالاۋ ارقىلى ءداستۇرلى ارحايكالىق ديسكۋرستان قايتا قۇرىلىمداۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.
ءۇشىنشى ماسەلە ەلدەگى قازىرگى مادەني ساياساتتىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جانە فۋنكتسيونالدىق ساباقتاستىعىمەن بايلانىستى. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ قوعام دامۋىنىڭ كوپۇلتتى, كوپمادەنيەتتى جانە كوپكونفەسسيالىق سيپاتى ۇلتتىق الەۋمەتتىك كاپيتالدىڭ ارتىقشىلىعى. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ جۇيە قۇراۋشى نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاندا سان الۋان الەۋمەتتىك ورتانى قالىپتاستىرۋداعى بارلىق وڭ وزگەرىستى ساقتاۋ جانە كوپمادەنيەتتىلىك تەتىكتەرى مەن قۇرالدارىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جانە جەتىلدىرۋ جۇمىستارى قاجەت دەپ سانايمىز.
سەرىك سەيدۋمانوۆ,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى
