كەڭدىك
ول كىسىنىڭ بويىنان ەڭ اۋەلى كەڭدىكتى بايقادىم. ءبىر قاراعاندا كەڭدىك دەگەن ءسوزىڭىز جومارتتىقتىڭ ءسينونيمى سياقتى قابىلدانۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ءسوزدىڭ, بۇل ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسى جومارتتىقتان الدەقايدا تەرەڭ. بۇل ەڭ اۋەلى ويدىڭ كەڭدىگى, پەيىلدىڭ كەڭدىگى. وي مەن پەيىل كەڭ بولعان جەردە ادام ەشقاشان تارىلمايدى. قازاقتىڭ «پەيىلىڭ تارىلماسىن» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى – بىرىنشىدەن تىلەك, ەكىنشىدەن تاپسىرما. «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭى» دا سول. ال ەندى ويدىڭ كەڭدىگى دەگەنىڭىز ۇلكەن شارۋا. كەڭ ويلاۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ەلەۋسىن اعانىڭ وسى ويلاۋ تۋراسىنداعى لەكتسيالارىنىڭ ءوزى – ءبىر كىتاپ. ول كىسى ادام ءومىرىنىڭ قانداي بولماعى ويى مەن نيەتىنە بايلانىستى دەپ بىلەدى.
بۇل كىسىنىڭ بويىنداعى وسىناۋ كەڭدىك قايدان كەلدى دەگەن سۇراق بولدى. ارينە, ويدىڭ كەڭدىگى – وقۋمەن, توقۋمەن, ىزدەنۋمەن قالىپتاسىپ, پەيىلدىڭ كەڭدىگى – اكەنىڭ قانى, انانىڭ ءسۇتى ارقىلى بويىڭا داريدى. ونىڭ سىرتىندا بۇل كىسى پەرزەنتحانانىڭ تار بولمەسىندە ەمەس, قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. اناسى ونى ەگىس دالاسىندا ومىرگە اكەلگەن ەكەن. جانە تۋا سالىسىمەن جايالىققا وراپ, قۇنداقتاپ تاستاماعان. ەگىس دالاسىنان ۇيىنە دەيىن اناسىنىڭ تەرى سىڭگەن كۇپىگە وراپ اكەلگەن. بۇرىنىراقتا اجەلەرىمىز ەركە كەلىندەرىنە ء«بىز بالا دەگەندى دالادا ءجۇرىپ-اق تۋا سالاتىنبىز» دەپ ەسكەرتكەنىندە, ەرتەگى, اڭىز اڭگىمە تىڭداپ وتىرعانداي اسەردە بولاتىنبىز. مىنا جاعدايدى ەستىگەندە اڭىز ادامنان تۋعان ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرىن كورگەندەي كۇي كەشكەنىم راس. كەڭ دالادا دۇنيە ەسىگىن اشقان ادامنىڭ كەڭدىگىن وسى جاعدايمەن دە بايلانىستىرعىم كەلەدى.
كوزىن اشىپ كورگەنى دە كەڭدىك. اكەسى ناۋرىزباي ەگىنشىلىكپەن, اڭشىلىقپەن, بالىقشىلىقپەن, ۇستالىقپەن اينالىسىپ, تۇتاس ءبىر اۋىلدى اسىراعان. ەكى بولمەلى ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىن تۇرسىن, بالقيا اتتى ەكى قىزى بار قالامپىر, ليمان دەگەن كىسىلەرگە بوساتىپ بەرىپ, ءوز قامقورلىعىنا العان. ولارعا جەكە شىم تام سالىپ بەرىپ بولەك شىعارعان جىلى, بوساعان بولمەسىنە سۇيرىك اتتى قىزى بار ماقتىم دەگەن كەمپىر كەلىپ كىرگەن. ولار دا ەلەۋسىن اعانىڭ ناۋرىزباي اكەسىن پانا تۇتقان. ودان كەيىنگى جىلدارى جايكەن, مونتاقاي اتتى ەرلى-زايىپتىلار دا ايسۇلۋ دەگەن قارىنداسىمەن بىرگە وسى شاڭىراقتىڭ وتىنا جىلىنىپ, وشاعىنان ءدام تاتقان ەكەن. تۇتاس اۋىلدى اشتىقتان امان الىپ شىققان ناۋرىزباي اكەسى 1952 جىلى 65 جاسىندا قايتىس بولادى. «قىرسىق قىرىق اعايىندى» دەگەن راس, اكەسى قايتىس بولعاننان كەيىن ءبىر جىل وتكەندە تالايلارعا پانا بولعان ۇيلەرى ورتەنىپ, ورنىندا ك ۇلى عانا قالادى. ودان كەيىنگى جىلى وزىنەن بىرەر جاس قانا ۇلكەندىگى بار قوبىلاندى اعاسى شەتىنەپ كەتەدى. بار سالماق تاعدىردىڭ جۇگىن ارقالاپ, تىرشىلىكتىڭ قامىتىن كيگەن اناسىنا تۇسەدى. ءۇيى ورتەنىپ, ەكى ۇلىنىڭ بىرىنەن ايىرىلعان باقىت اناسى بەس جاسار ەلەۋسىندى جالعىز قالدىرۋعا قورقىپ, تاڭعى بەستە وياتىپ الىپ, جۇمىسىنا ارقالاپ كەتەتىن بولعان. سيىرعا ءشوپ سالاتىن اقىردىڭ ءبىر بۇرىشىنا جاتقىزىپ قويىپ, جۇمىسىنا كىرىسەدى ەكەن. اراسىندا بوتەلكەگە قۇيىپ العان ءسۇتى مەن ءبىر جاپىراق نانىن بەرىپ, ىشىنە ەل قوندىرادى. «سول ۋاقىتتا قالىپتاسقان تاڭعى بەستە وياناتىن ادەتىمنەن ءومىر بويى جاڭىلماي كەلە جاتىرمىن, شەتەلدەردە جۇرگەندە دە قازاقستان ۋاقىتىمەن تاڭعى بەستە ويانىپ الامىن», دەيدى ەلەۋسىن اعا.
اناسىنىڭ ءبىر جاعىنا شىعىسىپ, قولعانات بولۋ ماقساتىندا ول ون ءبىر جاسىندا جۇمىسقا شىعىپ, جازعى كانيكۋلدا تراكتور تىركەمەسىندەگى تىرماققا وتىرعان. سول جىلى ەڭبەكاقىسىنا 2 قاپ بيداي, 1 قاپ تارى جانە 2 اربا ءشوپ العان. ودان كەيىن بىرەر جىل وتكەندە كومبايننىڭ تىركەمەسىنە وتىرعان. سول جىلى قوماقتى اقشا العان. تاپقان اقشاسىنىڭ تەڭ جارىمىن باقىت اناسى مولدانىڭ قولىنا ۇستاتقان. «اكەڭە, اتا-باباڭا قۇران شىقسىن, ءولى رازى بولماي ءتىرى بايىمايدى, بىزگە قالعانى دا جەتەدى» دەگەن. وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى ول كىسىنىڭ بويىنداعى كەڭدىكتى قالىپتاستىرسا كەرەك. سول ون ءبىر جاسىندا-اق شىم ويىپ, ءۇي سالىسقان.
بيىكتىك
ەكىنشى بايقاعانىم – بيىكتىك. بيىكتەن قاراعان ادامعا المايتىن اسۋ بولمايدى. بىراق ادام بىردەن بيىك بولا الماسى انىق. ول كىسىنى تاعدىرى و باستان كۇرەسكەرلىككە, قايراتكەرلىككە تاربيەلەۋ ارقىلى بيىككە كوتەرگەنىنە كوزىم جەتتى. ون جاسىنان ينتەرناتتا وقىدى. ايىنا ءبىر رەت ينتەرنات پەن اۋىلدىڭ ورتاسىنداعى 60 شاقىرىم جولدى جاياۋ ءجۇرىپ وتەدى. اناسىنا ءبىر ايلىق وتىن-سۋىن رەتتەپ بەرىپ, كەرى قايتادى. ءتورتىنشى كلاستان باستاپ ستاروستا بولۋى دا ليدەرلىكتىڭ باستاۋى بولسا كەرەك. ءتورتىنشى كلاسس وقۋشىسى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ وقۋشىلاردى ۇيىمداستىرۋداعى, تارتىپكە باعىندىرۋداعى قابىلەتىنە ءتانتى بولعان ۇستازى اننا پاۆلوۆنا: «مەن بايقاپ ءجۇرمىن, سەن ءتۇپتىڭ تۇبىندە جاقسى ادام بولاسىڭ. سەنەن ەل باسقاراتىن مىقتى مامان شىعادى. سەنىڭ بولاشاعىڭ جارقىن. تەك ساباعىڭدى جاقسىلاپ وقى. باسقاسىنا قاراما», دەگەن ەكەن. كەيىننەن بوكسقا قاتىسىپ, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا توپ جارۋى دا ءوزىن ءوزى قايراۋى شىعار.
ۋچيليششە ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنان باستالعان, كەيىننەن قالالىق ءبىلىم ءبولىمى مەن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنداعى باسشىلىق قىزمەتتەردە بارلىق ماسەلەگە بيىكتەن قاراپ, جاڭاشىلدىققا جول اشقان. سونىڭ ارقاسىندا قانشاما جاقسى ناتيجەلەرگە جەتتى. ءبىلىم سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەردى ايتپاعاندا, اقتوبەدە باستالىپ, كەيىننەن رەسپۋبليكا كولەمىندە جىل سايىن ءوتىپ كەلە جاتقان, دارىندى وقۋشىلار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان پرەزيدەنت شىرشاسىنىڭ باستاۋىندا دا ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى تۇر. ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا جەتىستىكتەرگە جەتىپ جۇرگەن مامان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالىپ, ول جەردە دە جەمىستى ەڭبەك ەتكەن. ورتا مەكتەپتەردەگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ تاۋەلسىز ەل تالاپتارىنا, ۋاقىت سۇرانىسىنا لايىقتالىپ جاڭارتىلۋىنان بولەك, بۇل كۇندە ەل يگىلىگىنە اينالعان تۇرىك-قازاق ليتسەيلەرىنىڭ اشىلۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن ەرلىك ەمەس پە؟! شاماسى جەتكەنشە سوڭىنداعى, اينالاسىنداعى ادامداردى ءومىر سۇرۋگە قۇلشىندىرۋ, اشىققان ادامعا بالىق جەۋدى ەمەس, قارماق سالۋدى ۇيرەتۋ, ولاردى دا بيىككە جەتەلەۋ – كوشباسشىعا ءتان قاسيەت.
توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىندا, اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالا سالىسىمەن, قالانى قوقىستان تازارتىپ, سۋىق, قاراڭعى ۇيلەرگە جىلۋ مەن جارىق بەرگەنى دە اقتوبەلىكتەردىڭ ەسىندە. زەينەتاقى مەن جالاقىلارىن الماعاندارىنا جارتى جىلدان اسقان تۇرعىنداردىڭ دا ەڭسەلەرىنىڭ ەپتەپ كوتەرىلگەنى دە سول شاق ەكەن. ءار كوشەنىڭ بويىنداعى جابايى جايما بازارلار ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرىلىپ, رەتكە كەلتىرىلگەن. اۆتوپاركتەردە قاڭتارىلىپ قالعان قوعامدىق كولىكتەر دە ۋاقتىلى جۇرە باستاعان. مەكتەپتەردە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ىستىق تاماق ءىشىپ, بويلارىن جىلىتقان.
«شىنايى باقىتقا قول جەتكىزەتىن ماسەلەلەردە ادامداردىڭ بىرىگۋىن ماقسات ەتەتىن قالا – ىزگىلىكتى قالا, ال ادامدار باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە كومەكتەسەتىن قوعام – ىزگىلىكتى قوعام. بارلىق قالالارى باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە كومەكتەسەتىن ادامدار – ونەگەلى حالىق. سول سياقتى ۇلتتار ءبىر-بىرىنە باقىتقا جەتۋگە كومەكتەسسە, بۇكىل جەر بەتى ىزگىلىككە اينالادى...». اقتوبەنىڭ كوشەلەرىنە ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى تۋرالى تراكتاتىنان» جوعارىداعىداي ۇزىندىلەر جازىلعان بيلبوردتار ىلىنگەن.
تىرشىلىگى جاندانىپ, جارقىراعان قالاعا ينۆەستيتسيا دا تارتىلا باستاعان. سول كەزدە اقتوبەدەگى قىسقا مەرزىم ىشىندە بولعان وڭ وزگەرىستەردى كوزىمەن كورگەن ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلىن تاجىريبەلى, ىسكەر باسشى, ەكونوميست رەتىندە جوعارى باعالاپ, قازاقستانداعى وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى قالالاردىڭ اكىمدەرىن اقتوبەگە جيناپ, سەمينار وتكىزۋ كەرەك دەپ شەشكەن. قالا مەنەدجمەنتى, قالا اكىمدەرىنە وتپەلى كەزەڭدە ۇلكەن قالانى قالاي باسقارۋعا بولاتىندىعىن كورسەتۋ جانە ءىس جۇزىندە ۇيرەتۋ تاقىرىبىنداعى اكىمدەر كەزدەسۋى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن 1997 جىلدىڭ تامىزىندا ۇيىمداستىرىلعان. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن ءۇش كۇندىك سەمينار-كەڭەستە اكىمدەر زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردە بولىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ادىستەرىمەن تانىسقان.
ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى كەيىن وبلىس اكىمى بولعانىندا ءوڭىردىڭ «اقتوبە – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى» دەگەن اتاققا يە بولۋى دا بەكەردەن-بەكەر ەمەس. سول سەبەپتى وبلىستى باسقارعان جىلدارىندا ەكونوميكالىق ءوسىمدى سيپاتتاپ, تسيفر ءتىزىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى. ول جىلدارداعى اقتوبەنىڭ قارقىندى ءوسۋى مەن قارىشتاپ دامۋى تاسقا دا باسىلدى, ەل جادىنا دا جازىلدى. بىراق ايتۋلى وقيعالاردىڭ بىرەرىن تىلگە تيەك ەتكەنىمىز دۇرىس شىعار.
ءبىرىنشىسى – قوبىلاندى باتىردىڭ سۇيەگىن بۇتىندەپ, باسىن قارايتىپ, ۇلكەن اس بەرگەنى. قوبىلاندىنىڭ سۇيەگىن كەزىندە نوەل شاياحمەتوۆ زەرتتەۋ ءۇشىن ماسكەۋگە الىپ كەتكەن ەكەن, ءبىر بولىگى الماتىدا قالىپتى. ادامىن جىبەرىپ, اقشاسىن تولەپ, ماسكەۋدەگى سۇيەگىن دە, الماتىداعى بولىگىن دە الدىرىپ, تۇگەندەپ, ارۋلاپ جەرلەگەن. باسىنا تەڭدەسسىز كەسەنە تۇرعىزىپ, ۇلكەن اس بەرگەن. مەموريالدىق كەشەننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنداعى قويىلىمعا 2 500 ادام قاتىسقان. ايگىلى استاعى دالا تەاترىنىڭ قويىلىمىن تاماشالاعان سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ەرمۇحامەد ەرتىسباەۆ: «مىنانىڭ جانىندا «كوشپەندىلەر» ءفيلمىنىڭ ماسسوۆكاسى ويناماي قالدى» دەگەن ەكەن.
كيەلى جەرگە ايگىلى ەپوستىڭ كەيىپكەرى, قازاقتىڭ باتىرلار جىرىنداعى ەڭ كەمەل قاھارمان – قوبىلاندىنىڭ سۇيەگىن جەرلەپ, ەلدەگى ەڭ ءىرى كەسەنەنى تۇرعىزۋ – ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ماڭىزى تەرەڭ, مازمۇنى بولەك وقيعا بولعان. قازاق بالاسىنىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىستى ەپوستىڭ كەيىپكەرى, ەل تاريحىنداعى ەڭ ايبىندى, ارۋاقتى باتىر – قوبىلاندىنىڭ رۋحى قايتا ورالعان. عىلىمي مۇمكىندىكتەر پايدالانىلىپ, قوبىلاندى باتىردىڭ بەت-ءپىشىنى مۇسىندەلگەن.
تاعى ءبىر ەرلىككە پارا-پار ءىسى – جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازداعان تۋعان اۋىلىن قالپىنا كەلتىرۋى. پارلامەنت سەناتىنداعى دەپۋتاتتىق مانداتىن تاپسىرىپ, وبلىس اكىمى بولىپ تاعايىندالىپ, سول كەزدەگى استانادان تۋعان ولكەسىنە كەلگەننەن كەيىن كىندىك قانى تامعان اۋىلىنا بارادى. بارسا, اۋىلىنىڭ ءوزى جوق, ورنى عانا قالىپتى. ۋاقىتىندا الپىستان اسا ءتۇتىنى بار اۋىلىندا اينالاسى بىرەر جىلدا ءۇش-اق ءۇي قالعان ەكەن. ۇزىندىعى جەتپىس, ەنى وتىز-قىرىق شاقىرىمدى قۇرايتىن جەرى بار, باتپاقتى, ەگىندىبۇلاق سىندى وزەندەرى بار, نۋلى, سۋلى اۋىلداعى قالىڭ ەلدەن ءبىر مۇگەدەكتىگى بار كىسى, ەكى زەينەتكەر قاريا جانە جالعىز بالاسى بار جەسىر كەلىنشەك قانا قالىپتى. كەزىندە ەكى مىڭ جىلقى جايىلىپ جۇرەتىن قۇنارلى جەردە جامان لاق تا كورىنبەيدى. بۇنىڭ جالعىز سەبەبى سول, مەكتەپتى جاۋىپ, جارىقتى قيعاننان كەيىن-اق جۇرت ۇدەرە كوشكەن.
قولىنان ءىس كەلەتىن ادامداردى جيناپ, شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, ءارتۇرلى باعدارلامامەن نەسيە الۋ ارقىلى ەگىن ەگىلىپ, ورىسكە مال تولتىرۋ جۇمىستارى جاسالعان. اۋىلعا جارىق, سۋ, گاز قۇبىرلارىن تارتىپ, كوشىپ كەتكەن تۇرعىنداردى ىزدەپ تاۋىپ, ەلگە ورالىڭدار دەگەن. مەكتەپتى اشۋعا بالا سانى جەتپەگەندىكتەن, جاقىن ماڭداعى اۋىلداردىڭ بالالارىن دا وقىتۋ ءۇشىن ينتەرنات سالدىرعان. بۇرىنعى جەتى جىلدىقتىڭ ورنىنا ون ءبىر كلاستى ورتا مەكتەپ سالىپ, جان-جاقتان مۇعالىمدەر الدىرعان. كەيىنگى جىلداردا وسى مەكتەپتەن ون «التىن بەلگى» يەگەرى شىققانىنىڭ ءوزى مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىن, ەڭبەكتىڭ وتەلگەنىن بىلدىرسە كەرەك. اۋىلدا دەمەۋشى جىگىتتەردىڭ كومەگىمەن ۇيلەر سالىنعان. جارىق بەرىلىپ, مەكتەپ اشىلعاننان كەيىن-اق ۇدەرە كوشكەن ەل اتاجۇرتىنا ورالا باستاعان. مادەنيەت ءۇيى مەن مەشىت, ستاديون بوي كوتەرگەن. جۇك ماشينالارى مەن تراكتورلاردى جوندەيتىن متس-تەرى دە بولعان. وسىلاي ءتۇتىنى ءبىرجولا ءوشىپ كەتە جازداعان تۋعان اۋىلىنىڭ وتىن قايتا تۇتاتقان. بۇل تۋراسىندا ول: «ارينە, وبلىس اكىمى رەتىندەگى نەگىزگى جۇمىسىم بۇل ەمەس. مەن جالپى وبلىسقا جاۋاپ بەرەتىن اداممىن. بىراق تۋعان اۋىلىما دا ماڭداي تەرىمدى سىڭىرگىم كەلدى. اۋىلىم قالپىنا كەلە باستاعان سايىن كوڭىلىم كوتەرىلىپ, جانىم مارقايا باستادى», دەيدى.
وسى ارادا, اڭگىمەمىز قۇرعاق ءسوز بولىپ كەتپەس ءۇشىن, ءبىر جىلدا عانا اتقارىلعان ءىستىڭ قىسقاشا دەرەگىن كەلتىرە كەتەيىك. 2008 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا جيىرمادان استام زاۋىت-فابريكا مەن 3,5 مىڭ ادام ءبىر مەزگىلدە ناماز وقيتىن ورنى بار ورتالىق مەشىت, 2000 ورىندىق پراۆوسلاۆيە حرامى, جىلىنا 1,5 ملن ادامعا قىزمەت كورسەتەتىن, قۇرىلىسى 10 ملن 300 مىڭ دوللار بولاتىن جاڭا اەروپورت اشىلعان. سولتۇستىك قازاقستان – اقتوبە وبلىستارى ارالىعىنداعى 570 شاقىرىمدى قۇرايتىن جوعارى ءۆولتتى ەلەكتر جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. نيكەل-كوبالت وڭدەيتىن فابريكا, سيليكات كىرپىشى مەن گازوبەتون شىعاراتىن زاۋىتتار, حروم وڭدەيتىن جاڭا تاۋ-كەن كومبيناتى, جەز-مىرىش كومبيناتى, گاز-تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى, شپال شىعاراتىن, بازالت وندىرەتىن كاسىپورىندار ىسكە قوسىلعان. ءبىر جىلدا بارلىعى 100-دەن استام نىسان ىسكە قوسىلعان. وسىعان بايلانىستى وبلىس ەكونوميكاسى بىردەن ەكى ەسە ءوسىپ, 2003 جىلى وبلىستىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 190 ملرد تەڭگە بولسا, 2006 جىلى 600-700 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.
وسىنداي ۇلكەن الەۋەتتى ەسكەرگەن پرەزيدەنت سول جىلى قوستانايدا وتەدى دەپ جوسپارلانعان قازاقستان – رەسەي شەكارالاس ايماقتارىنىڭ فورۋمىن كۇتپەگەن جەردەن اقتوبەدە وتكىزۋدى ۇسىنعان. جانە بۇل فورۋم بۇرىنعىداي تەك شەكارالاس ايماقتاردىڭ فورۋمى ەمەس, بۇكىل رەسەي مەن تۇتاس قازاقستاننىڭ فورۋمى بولعان. رەسەيدەن بۇرىنعىداي 11-12 ايماقتىڭ باسشىسى ەمەس, 34 ايماقتىڭ باسشىلارى كەلگەن. ونىڭ ىشىندە تاتارستاننىڭ, باشقۇرتستاننىڭ, ينگۋشەتيانىڭ, قالماقيانىڭ پرەزيدەنتتەرى قاتىسقان.
بۇل ەل ەكونوميكاسى مەن الەۋەتىنىڭ قارقىندى ءوسۋىنىڭ ءبىر عانا مىسالى. 2011 جىلى «اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» رەسپۋبليكالىق جاستار جوباسىنا 600 مىڭنان استام ادام قاتىستى. وسى مەگا-جوبانىڭ باستاۋىندا دا اقتوبەلىكتەر تۇردى. وبلىستىق ءىس-شارا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە جەتتى. بۇل جوبا 2005 جىلى باستالعان. باستاپقىدا قۇرىلىس وتريادتارى 500 بولسا, 2010 جىلى 2 500-گە جەتكەن. وسى جىلدار ارالىعىندا قانشاما اۋىل اباتتاندىرىلدى.
2005 جىلدان تىكەلەي ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلىنىڭ قولداۋىمەن «اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» اتتى وبلىستىق جاستار مارافون-ەستافەتاسىنا 50 مىڭ ستۋدەنت پەن وقۋشى جانە 20 مىڭ جۇمىسشى جاستار, بارلىعى 70 مىڭ ادام قاتىسقان. اقتوبەلىك جاستاردىڭ ەلدى مەكەندەردى كورىكتەندىرىپ, الەۋمەتتىك وبەكتىلەردىڭ قۇرىلىسى مەن جوندەۋ جۇمىستارىنا قاتىسۋ باستاماسى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ريزاشىلىق سەزىمىن تۋدىرىپ, ۇلكەن قولداۋعا يە بولعان. وسىناۋ اۋقىمدى ءىس-شارانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد-تان استام تەڭگە بولىنگەن.
2010 جىلى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ اقتوبەگە جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا جاستاردىڭ مارافون-ەستافەتاسىن, ونى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن قاتىسۋشىلاردىڭ جاساعان جۇمىستارىن جوعارى باعالاپ, سول جوبانى قازاقستاننىڭ وزگە دە ايماقتارىندا جالعاستىرۋدى مىندەتتەيدى. ءسويتىپ, بۇل باستاما كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ, رەسپۋبليكالىق مەگا-جوباعا اينالعان. وسى جوبادا جەتىستىككە جەتكەن قاتىسۋشىلارعا ءبىر عانا 2010 جىلى 65 اۆتوكولىك, 1200 نوۋتبۋك, 2 500 ادامعا استانادا دەمالۋعا جولداما بەرىلگەن. اۋىلداردى اباتتاندىرىپ قانا قويماي, ءار پەرزەنتتىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن وياتاتىن بۇل جوبانىڭ قانشالىقتى جەمىستى بولعانى امبەگە ايان.
ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى اقتوبە وبلىسىنا اكىم بولىپ بارعاندا «اقتوبە» فۋتبول كلۋبى رەسپۋبليكادا سوڭعى ورىندا بولعان. ءبىر عانا كلۋبتان جوعارى تۇرعان. كوڭىل ءبولىپ, جاناشىرلىقپەن قاراعاننىڭ ارقاسىندا 2005, 2006 جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارعى ليگاسىندا چەمپيون بولدى. 2007 جىلى كۇمىس جۇلدەگەر اتانسا, 2008 جىلى قايتادان چەمپيون بولدى. 2009 جىلى تاعى دا كۇمىس جۇلدەنى يەلەنىپ, 2010 جىلى قايتادان چەمپيوندىقتى جەڭىپ الدى. 2011 جىلى دا «اقتوبە» قازاقستاننىڭ جوعارعى ليگاسىندا كوش باستادى. جانە 2004-2011 جىلدار ارالىعىندا «اقتوبە» كلۋبى ەكى مارتە قازاقستاننىڭ سۋپەر كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتانىپ, ەكى مارتە تمد مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى كۋبوگىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى بولدى. بۇدان بولەك, قاتارىنان التى جىل ەۋروپا ليگاسىندا ويناپ, قازاقستانعا ەڭ كوپ ۇپاي اكەلگەن كوماندا بولعانىن جانكۇيەرلەر ۇمىتپاسا كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ سپورت تاريحىندا بولماعان جەتىستىك ەدى.
بۇل ايتقاندارىمىز – ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى اتقارعان مىڭ سان شارۋانىڭ بىرەرى عانا. ايتپەسە, ونىڭ اتقارعان ىستەرىن تىزە بەرسە, توم-توم بولارى ءسوزسىز. ونى اقتوبە حالقى ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتادى. وسىدان ءبىراز بۇرىن اقتوبەلىكتەردىڭ ينستاگرامداعى پاراقشاسىندا سول ءوڭىردى وسىعان دەيىن باسقارعان اكىمدەردىڭ قايسىسى ەلگە پايدالى جۇمىس ىستەدى دەگەن ساۋالداما جۇرگىزىلىپ, سوندا باسىم كوپشىلىك ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ەسىمىن اتاعان.
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىنەن كەيىن بىرنەشە جىل قايتادان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. ول جەردە دە ابىرويلى جۇمىس ىستەدى. 2013 جىلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شاقىرىپ الىپ:
«اقتوبەگە (وبلىسقا) قايتادان اكىم بولىپ باراسىڭ با؟», دەپ سۇراپتى. سوندا: «جوق, جاستار بارسىن», دەگەن ەكەن. ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «بۇنداي ۇسىنىستان باس تارتىپ وتىرعان سەن ءبىرىنشى ادامسىڭ», دەپتى.
ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلىنىڭ وسى مىنەزىن بيىكتىك دەمەگەندە, نە دەيمىز؟!
تەرەڭدىك
ەلەۋسىن اعانىڭ بويىنداعى تاعى ءبىر قاسيەتى – تەرەڭدىگى. ول – تەرەڭ ويلايتىن ادام. جيناعان ءىلىم-ءبىلىمى دە تەرەڭ. سوناۋ بالا كەزىندە اناسىنا, كورشى-كولەمنىڭ ۇلكەندەرىنە باتىرلار جىرىن, اڭىزدار مەن ەرتەگىلەردى وقىپ بەرۋدەن باستالعان كىتاپقا دەگەن قۇمارلىعى ءبىر كەمىمەگەن ەكەن. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنان بولەك, الەم ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىمەن, فيلوسوفتارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن جەتە تانىس. التى قۇرلىققا اتى شىققان ساياساتكەرلەردىڭ دە تۇجىرىمدى سوزدەرىن جاتقا ايتادى. سونىڭ بارىنەن ارتىق كورەتىنى – اباي. اباي جىرلارى, اباي قاراسوزدەرى ول كىسىنىڭ ومىرلىك تەمىرقازىعى ىسپەتتەس. ۇلى ويشىلدىڭ كىتابى ەلەۋسىن اعانىڭ ايىرىلماس سەرىگىنە اينالعان. وتىرسا ۇستەلىنىڭ ۇستىندە, جاتسا توسەگىنىڭ باسىندا تۇرادى. ۇيدە دە, كابينەتتە دە, كولىگىندە دە – اباي كىتابى. شەتەلدەرگە ءجيى شىعاتىن بۇل كىسىنىڭ جول سومكەسىنىڭ ءبىر بۇرىشىندا دا اباي كىتابىنا ورىن بار. ۇشاقتا اقشا بۇلتتاردىڭ توبەسىندە ۇشىپ بارا جاتقانىندا دا قولىندا اباي كىتابى بولادى. ابايمەن سىرلاسادى, ابايمەن مۇڭداسادى. قارا ولەڭىمەن قاناتتانىپ, قاراسوزىمەن قايراتتانادى. نەگىزىندە, ابايدىڭ نۇرىن سىڭىرگەن ادامنىڭ ساۋلەلى بولاتىنى انىق قوي. ەلەۋسىن اعا سونداي ساۋلەلى ادام. سوزدەرىن اباي ولەڭدەرىنىڭ, قاراسوزدەرىنىڭ ۇزىندىلەرىمەن ساباقتاپ وتىرادى. بيىك مىنبەردە جاسايتىن بايانداماسىندا دا اباي سوزدەرى ايتىلىپ جاتاتىن.
بۇل كىسىنىڭ كۇندەلىك جازاتىنىن كەيىننەن ءبىلدىم. ءبىر كۇنى سول كۇندەلىگىن اشىپ, وقىپ بەردى. كۇندەلىگى دە اباي ولەڭدەرىنەن الىنعان ۇزىندىلەرگە سامساپ تۇر. جانە ول ۇزىندىلەردى جايدان-جاي جازا بەرمەگەن. ءوزى جازىپ وتىرعان سول كۇنگى وقيعالاردى تىلگە تيەك ەتكەن. سونىمەن ەلەۋسىن اعانىڭ كۇندەلىگىندەگى مەنىڭ كوزىم تۇسكەن اباي جولدارى مىنالار:
«جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا, حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى. ىشتەگى كىردى قاشىرسا, ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى...».
* * *
«دۇنيە ءبىر قيسىق جول بۇراڭداعان,
باق تايسا, باسقا داۋلەت قۇرالماعان.
كۇنىنە مىڭ پالەگە جولىقساڭ دا,
سوندا دا كۇدەر ۇزبە ءبىر اللادان»,
* * *
«مال, ماقتان, عيززات-قۇرمەت ادامدى ءوزى ىزدەپ تاپسا, ادامدىقتى بۇزبايدى ءھام كورىك بولادى. ەگەر دە ادام ءوزى ولارعا تابىنىپ ىزدەسە, تاپسا دا, تاپپاسا دا ادامدىعى جوعالادى»
* * *
ء«ۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى – ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك»
* * *
«مەن بولامىن دەمەڭدەر,
اياقتى الشاڭ باسقانعا.
ەكى كوزىڭ الارىپ,
قۇر قارارسىڭ اسپانعا.
* * *
«ساعاتتىڭ شىقىلداعى ەمەس ەرمەك,
ءھاميشا ءومىر وتپەك, ول بىلدىرمەك.
ءبىر مينۋت ءبىر كىسىنىڭ ومىرىنە ۇقساس,
ءوتتى, ءولدى, تاعدىر جوق قايتا كەلمەك».
* * *
«نيەتىڭ ءتۇزۋ بولسا سەنىڭ اپپاق,
ەكى ەلى اۋزىڭا قويساڭ قاقپاق.
سىبىر, وسەك دەگەندى سىرتتاي ءجۇرىپ,
عىلىم, ونەر, مال تاپپاق,
جۇرتقا جاقپاق»
* * *
«كۇشىك اسىراپ, يت ەتتىم,
ول بالتىرىمدى قاناتتى.
بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم,
ول مەرگەن بولدى – مەنى اتتى».
«وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ»
* * *
«كوپ شۋىلداق نە تابار,
بيلەمەسە ءبىر كەمەل؟
بەرەكەلى بولسا ەل –
جاعاسى جايلاۋ ول ءبىر كول»,
* * *
«بولماساڭ دا ۇقساپ باق,
ءبىر عالىمدى كورسەڭىز.
ونداي بولماق قايدا دەپ,
ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز», –
* * *
«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە ءسۇي سول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ,
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى».
* * *
«ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعانىنان بىلىنەدى, قالايشا بىتىرگەندىگىنەن ەمەس»
* * *
«...ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋ ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى», «ەڭبەكتى سات, ار ساتىپ نەگە كەرەك؟», «باقپەن اسقان پاتشادان, ميمەن اسقان قارا ارتىق, ساقالىن ساتقان كارىدەن, ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق»
وسى جولداردان ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ابايدان قانداي ءتالىم, عيبرات العانىن, سول ارقىلى قانداي ۇستانىمدا بولعانىن بىلۋگە بولاتىنداي.
ول توقسانىنشى جىلدارى عىلىممەن اينالىسىپ, ۆوزنەسەنسكي اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ەكونوميكا جانە قارجى ۋنيۆەرسيتەتىندە 1997 جىلى «ەڭبەك نارىعى مەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن رەتتەۋدىڭ ادىسنامالىق نەگىزدەرى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسەرتاتسيا قورعاعان. كەيىننەن سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوكتورانتۋراسىنا ءتۇسىپ, ءتورت جىلدا ءتورت مونوگرافيا جازىپ, ورتالىق باسپاسوزدە 60-تان استام عىلىمي ماقالا جاريالاعان. «ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن باسقارۋ» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى بولدى. بۇل وقۋلىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەكى رەت قايتا باسىپ شىعارعان. وسىنداي ىجداھاتتى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە 2001 جىلى ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى اتاندى. «عىلىممەن اينالىسۋىم مەنىڭ كەيىنگى قىزمەتتەرىمدە كوپ كومەگى ءتيدى. مەن ءار نارسەگە عىلىمي نەگىزدە قارايتىن بولدىم», دەيدى ول.
جەتپىستەن اسقان, زەينەتكە شىققان ادامنىڭ ەندى نە ىستەۋىنە بولادى؟ بۇل جاستا كوپ ادام ىزدەنىستى توقتاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال ەلەۋسىن اعا ولاي جاساماعان. ىزدەنگەن, وقىعان, توقىعان. جانە سول دۇنيەلەرىنىڭ بارلىعىن «قورىتىندى ويلارىم» دەپ كەلەشەك ۇرپاققا امانات قىلىپ قاعازعا تۇسىرگەن. سول دۇنيەسىن وقىپ وتىرىپ تاڭعالدىم. كوپتى كورگەن, كوپ ءىس تىندىرعان, قايراتكەرلىك تانىتقان ونەگەلى ادامنىڭ ايتپاق ويى مۇلدە تەرەڭدە. قازىرگى جاستار «قالاي تەز بايىپ كەتۋگە بولادى» دەگەن شەتەلدىك بەستسەللەرلەردىڭ بەس-التاۋىن وقىعانشا, ەلەۋسىن اعانىڭ «قورىتىندى ويلارىن» وقىسا جەتكىلىكتى بولاتىن سياقتى. سەبەبى وسى جازبانى وقىپ وتىرىپ ادام وزىنە بايلىق دەگەن نە, باقىت دەگەن نە, جەتىستىك دەگەن نە جانە بۇلارعا قالاي جەتۋگە بولادى, باي, باقىتتى, جەتىستىكتى بولۋ ءۇشىن ادام ءوز بويىنداعى قانداي قاسيەتتەردى قالاي دامىتقانى ءجون, قانداي قۇندىلىقتاردى جوعارى باعالاۋى كەرەك, ءتىپتى قالاي ويلاۋ كەرەك دەگەن قازىرگى كۇنگى ترەندتەگى ساۋالدارعا وتە ءدال جاۋاپ بەرەدى. ءارى ءوز ەلىمىزدىڭ, قازاقتىڭ مەنتاليتەتىن ساقتاي وتىرىپ, ياعني جاڭا دۇنيەگە, جاڭا كوزقاراسقا, ەسكى ءداستۇردى جوققا شىعارماي جەتۋدىڭ جولىن كورسەتەدى. بۇل جازبالاردى ادامدىققا, ازاماتتىققا, كاسىپكە ۇمتىلعان, ءبىلۋ مەن ۇيرەنۋگە تالپىنعان ءاربىر جاس وقۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن.
ءتۇيىن
جەكە ومىرىندەگى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كەي ساتتەرىنە قىسقاشا توقتالعانىم بولماسا, ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلىنىڭ كىسىلىگى مەن قايراتكەرلىگىن تولىق سيپاتتاعان جوقپىن. جانە ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالاعا سىيدىرۋ مۇمكىن دە ەمەس. ءومىر بويى اباي ايتقان بەس نارسەگە عاشىق بولعان, بەس نارسەدەن قاشىق بولعان, ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەكتى بولۋدى ماقسات ەتكەن ادام تۋرالى مەرەيلى جاسىندا وسىلاي ءبىر قايىرۋدى ءجون سانادىم. ءوزىن ءوزى تاربيەلەگەن, قاجىماي قىزمەت اتقارعان, جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا كەلسە دە ىزدەنىسىن توقتاتپاعان ادامنىڭ كىسىلىك كەلبەتىنىڭ كىلتىن ءوز سوزىنەن تاپتىم. جازىپ وتىرعان ماقالامدى دا ەلەۋسىن اعانىڭ ءوز سوزىمەن تۇيىندەيىن. ەل اعاسى جاسىنا جەتىپ, ەلاعا اتانىپ وتىرعان ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى بىلاي دەيدى: «قارشادايىمنان ءومىردىڭ قيىنشىلىقتارىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, مويىماي كۇرەسىپ, جەڭىپ شىققان بولسام, ول ارىسى – الىباي, بەرىسى – بارساي بابالارىم مەن تاۋاسار اكەمنەن قالعان كۇرەسكەرلىك. ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى – پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكى مارتە دەپۋتاتى بولسام, ول – ءوز ءداۋىرىنىڭ ءادىل ءبيى اتانعان ساعىندىق بي اتامنان قالعان اقىل مەن پاراسات. تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ تىزگىنىن قولىما الىپ, ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى تەڭ ۇستاپ, ات ۇستىندە جۇرگەن بولسام, ول – قارا باسىنىڭ قامىن ويلاماي, ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ءوز اكەم ناۋرىزبايدان جۇققان قاجىر مەن كۇش. اينالاما قامقور بولىپ, بىرەۋگە كومەكتەسكەن بولسام, ول – انامنان كورگەن مەيىرىم».
قايراتكەرلىكتى باعالاۋداعى ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ءۇش ۇعىم, ءۇش ولشەم – كەڭدىك, بيىكتىك, تەرەڭدىك تۇرعىسىنان قاراعاندا, ەلەۋسىن اعانىڭ مەن كورگەن كىسىلىك كەلبەتى وسىنداي.
بەيبىت سارىباي
