ال ءوز پىكىرىن ايتا المايتىندار ارتقان سايىن قوعام تۇراقسىزدانا تۇسەدى. ەلىمىزدە بۇيرىقتى ويلانباي ورىندايتىن ساربازدار ەمەس, وڭى مەن سولىن تاني بىلەتىن وتانشىل, ناعىز جاۋىنگەرلەر قالىپتاسسا دەيسىڭ. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەن جاڭا قازاقستاندا ادامگەرشىلىك قاعيدالارى بيىك تۇرعانى ماڭىزدى. ءبىز وتكەننەن ساباق الىپ, تاريحىمىزدى باعالاي بىلسەك, سول ارقىلى بولاشاق ۇرپاقتى دۇرىس باعىتقا تاربيەلەي الساق, كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى دۇرىس شەشۋ, جاقسى جاققا قاراي وزگەرۋ ازاماتتىق پارىزىمىز بولۋى ءتيىس.
ءححى عاسىردا ءوز كۇشى مەن اقىل-قابىلەتىنە سەنەتىندەر كوبەيىپ كەلەدى. دەمەك ءبىزدىڭ ۇرپاق تا زامان تالابىنان قالىسپاي ۇدايى ىزدەنىس پەن دامۋ جولىندا كۇرەسپەسەك ارتتا قالىپ قويامىز. كەمشىلىكتى وزگەلەردەن ەمەس, وزىمىزدەن ىزدەۋىمىز كەرەك. ەموتسياعا بەرىلۋدەن گورى پاراسات پەن تاجىريبەگە سۇيەنۋ باعالى. بۇگىنگى زاماندى الەۋمەتتانۋ مەن فيلوسوفيالىق وي تۇرعىسىنان باعامداساق, وسىنداي تۇجىرىمعا كەلەمىز.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىندى. ء«بىز دالا دەموكراتياسىنىڭ باستاۋىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ءوز مىندەتىن تابىستى اتقاردى. ەندى ونىڭ ورنىنا قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىنامىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. پرەزيدەنت جاڭا قۇرىلىمنىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بولاتىنىن ايتتى.
ءبىر ەلدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ, ۇيىپ وتىرعان جۇرتشىلىقتىڭ ىشىنە الاۋىزدىق تۋدىراتىن ءتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ ارەكەتتەرى جۇرتتى قاشاندا الاڭداتادى. ءدىني الاۋىزدىق, ەكسترەميزم, تەرروريزم دەگەن قاۋىپتى دەرت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ولاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى – مەملەكەت ىشىنە ىرىتكى سالۋ, اسىرەسە كىم كورىنگەنگە ىلەسىپ كەتە بەرەتىندەردى دىنگە بەيىمدەۋ ارقىلى ەلدى اربايدى. سول ارقىلى ءدىني-ساياسي ەكسترەميزمگە ۇرىندىرادى.
بۇل – بۇكىل قوعامداستىقتى الاڭداتىپ وتىرعان ۇلكەن پروبلەما. تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان دۇنيە جۇزىندە ونداعان مىڭ ادام كوز جۇمادى. ال ولاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى قانداي؟ وسىنىڭ ءبارى ءدىني يدەولوگيا ارقىلى ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا بولاتىنداردىڭ ارەكەتى. ايتالىق, كەيبىر توپ ءدىندى ساياسي ماقساتتارى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانىپ, قيتۇرقى ارەكەتتەرىن جاساۋدا. كەشەگى قاڭتار وقيعاسىندا دا وسىنداي قاۋىپتى ارەكەت ورىن العانىن كوپشىلىك ايتۋدا. وسىعان جەتە ءمان بەرىپ, تەرەڭ زەرتتەگەن ادام ءدىننىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىن يدەولوگيا تۇرىندە پايدالانىپ, «ەگەر وسى جولمەن جۇرسەڭ ەرتەڭ جۇماققا باراسىڭ» دەۋ ارقىلى ساياسي مۇددەگە جەتۋ ءۇشىن ايلالى ارەكەتتەرگە بارادى. ەكسترەميستىك باعىتتاعى ءدىني ۇيىمدار بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قارجىلاندىرىلادى, وقىتىلادى, جيحادقا دايىندالادى, سودان كەيىن «ۋاقىتىڭ كەلدى, ەندى ءبىزدىڭ كۇنىمىز كەلدى, قۇداي ءۇشىن سەن ارەكەت جاساۋىڭ كەرەك» دەيدى. ءدىن-اپيىن ارقىلى باسى اينالعان تۇستا ءدال وسىلاي كوپتەگەن جاستى ماتەريالدىق, ءدىني ارەكەتتەر جاساپ, سيرياعا اپارعان. ولار سوندا بارعاندا الداپ-ارباۋعا تۇسكەندەرىن, ەشقانداي مۇسىلماندىق جوق ەكەنىن كورگەن. وسىدان كەيىن «جۇماققا باراسىڭ», دەپ جيحادتىق سوعىسقا سالعان, ايەلدەردى بۇزىلعان جولعا يتەرمەلەگەنى ءمالىم.
كەشەگى قاڭتار قاسىرەتى بارىسىندا ءدىني ەكسترەميزمنىڭ ارەكەتتەرى كورىنىس تاپقانداي. كىسى ءولتىرۋ, دۇكەندەردى توناۋ, عيماراتتاردى ورتەۋ, قيراتۋ, ادامداردى ۇرىپ-سوعۋ سەكىلدى تاعىلىق جاعداي ورىن الدى. وسىنىڭ ءبارى الدىن الا ۇيىمداستىرىلعانى ءمالىم بولدى. ولار بەيبىت شەرۋگە شىققان نارازى حالىقتىڭ قيمىلىن وزدەرىنە پايدالانىپ كەتتى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدە استىرتىن ارەكەت جاساۋشى راديكالدى توپتار بارشىلىق. سولاردى تاۋىپ, ءتيىستى ورىندار مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپتى توپتاردى اۋىزدىقتاۋى ماڭىزدى.
قازىر ەلىمىزدەگى جاستاردىڭ دىنگە دەگەن بەتبۇرىسى ۇلكەن. مەشىت تولعان جاستار, ولاردىڭ قاتارىندا ساقال قويعاندارى دا, كەلتە بالاق شالبار كيگەندەرى دە ۇشىراسادى. سولاردىڭ قاتارىندا دىنگە جان-تانىمەن بەرىلمەك بولىپ ەموتسياعا ەلىتىپ كەتەتىندەرى دە از ەمەس. العاشقىدا وسىنداي جاستاردى كوپتەگەن ءدىني اعىمدار ءوز ماقساتتارىنا پايدالانعانى انىق. جاستار مۇنىڭ ارتىندا نە تۇرعانىن اڭعارماي, جاعدايدىڭ اق-قاراسىن بىلمەي ۇرىنىپ قالادى. وكىنىشكە قاراي, اتالارىمىز جاستارعا دۇرىس جولدى, ياعني ءداستۇرلى يسلامدى تۇسىندىرە المادى. كەشەگى اتەيزم زامانىنان شىققاندار ونى قايدان ءبىلسىن. ءتىپتى, سوڭعى كەزدەرى ازيالىق ءتۇرلى اعىمدار پايدا بولدى.
ءدىن فاناتيزمگە اينالعاندا توقىراۋ بولادى. ياعني ول ادام تەك سول دىنگە بەرىلىپ, باسقانى ويلامايدى. قۇداي ادامدى وزىنە ۇقساتىپ جاراتقان دەگەندى وقىعانىمىز بار. جەتىلدىرسەم, دامىتسام, وزگەرتسەم, قوسسام دەگەن نيەتتىڭ, ىلگەرى جىلجۋدىڭ ءبارى سوعان دالەل. الەمدە سانالى ءومىر جۇيەسىن قۇرۋعا ادام بالاسى تالپىنۋى ءتيىس.
ەگەر ادامنىڭ جان-دۇنيەسىندە, رۋحانياتىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار بايقالماسا, ونى جاستار سىرتتان ىزدەيدى. ال جاستاردىڭ وسىنداي قۇندىلىقتاردى سىرتتان ىزدەۋى الگىندەي ءتۇرلى ءدىني اعىمدارعا تاپتىرمايتىن قۇرال بولىپ وتىر. سول سەبەپتى دە جاستاردىڭ ءتۇرلى ءدىني اعىمدارعا ەلىكتەۋى كوپتەپ بايقالادى. دەمەك, وسىعان باتىل توسقاۋىل قويۋ كەرەك. ءار ازامات كىم ەكەنىن, اتا-بابا ۇستانعان جولدى بىلمەسە, ياعني رۋحاني, ءدىني ساۋاتتىلىق بولماسا, مەملەكەتتىك مۇددەنى ۇعىنباسا, ول ۇلكەن داعدارىس. جالپى, قازاقستان اۋماعىندا تىيىم سالىنعان جيىرمادان اسا ۇيىم بار ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا ء«ال-قايدا», «تابليعي جاماعات», شىعىستۇركىستاندىق يسلام قوزعالىسى, «ورتالىق ازياداعى مودجاحەدتەر», «تاليبان» قوزعالىسى جانە باسقالار. ۋاحابيتتىك, سالافيتتىك باعىتتاعى اعىمدارمەن جۇمىس ىستەۋ ءالى دە كەمشىن. قازىر الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاستاردى تەز ارباپ الۋ جولدارى سان الۋان. بالالار جەلىدە كىممەن بايلانىسادى, قانداي باعدارلامالار كورەدى؟ جاستاردىڭ ميىنا قالاي اسەر ەتۋ كەرەگىن ولار شەبەر مەڭگەرگەن. اۋديو, بەينەجازبالار ارقىلى وزدەرىنە ىلەستىرىپ اكەتەدى. سونى اتا-انالار باقىلاي ما؟ وسىعان اسا ساق بولعانى ءجون. وسى كۇنى تۇزەتۋ مەكەمەلەرىندەگىلەردىڭ باسىم بولىگى ءدىندارلار ەكەن. ولار نەنى ۋاعىزداپ جاتىر؟ بۇل دا ويلاندىرادى. جالپى, ەلىمىزدە ءدىن تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ ارقىلى كوپ ماسەلەگە توسقاۋىل قويۋعا بولادى.
ەلدى دامىتاتىن, وركەنيەتكە باستايتىن سالانىڭ ءبىرى – ءبىلىم. يننوۆاتسياعا قادام جاساعان مەملەكەت قانا ىلگەرى دامىپ, العا قادام باسادى. حالقىمىزدىڭ جاستارى تەحنيكالىق بىلىمگە ۇمتىلعان جاعدايدا عانا زامان اعىمىنان قالىپ قويمايمىز. بۇل تۋرالى تاياۋدا ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ باسى قوسىلعان جيىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى تەحنيكاعا بەيىم بولۋ كەرەك دەدى. وسىعان وراي ۇكىمەت باسقوسۋىندا دا تەحنيكالىق مامانداردى دايىنداۋ ۇلەسى 40 پايىزدان 60 پايىزعا كوبەيەتىنىن ءسوز ەتتى. ويتكەنى وتىز جىلدا بۇل سالا كەمشىن قالعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كەزىندە تاراز قالاسىندا جەڭىل جانە توقىما ونەركاسىبى ينستيتۋتى, شىمكەنتتە قازاق تەحنولوگيا ينستيتۋتى, تسەلينوگراد ينجەنەرلىك قۇرىلىس ينستيتۋتى بولدى. كەيىن سولاردىڭ ءبارى باسقا وقۋ ورىندارىنا قوسىلىپ, سونىڭ كەسىرىنەن تەحنيكا ماماندارىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ بارىنەن ايىرىلدىق. ەندىگى جەردە كەتكەن كەمشىلىكتەردى جەدەل تۇزەتىپ, تەحنولوگياعا قاتىستى ءار سالانىڭ ساپالى ماماندارىن دايارلاۋ كەرەك. وسى سالادا وزىق ويلى جاقسى ماماندار جەتىسپەيدى. بۇل – نارىق تالابى. قوعامدا ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەحنيكالىق مامانداردى دايارلاۋ وزەكتى. وسىعان دەيىن شيكىزاتقا بەيىمدەلگەن قازاقستان ەندىگى جەردە ءوزىنىڭ دايىن ءونىمىن الەمگە شىعارۋ ءۇشىن وي-ءورىسى مىقتى تەحنولوگتەر اسا قاجەت. بىزدە ءبارىنىڭ ديپلومى بار, بىراق بىلىكتى مامان تاپشى. پارادوكس.
ەلىمىزدەگى جەمقورلىق تا وڭايلىقپەن جازىلماس ىندەت بولىپ تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنشە, سوڭعى بەس جىلدا اگرارلىق سالانى قولداۋ ءۇشىن 2 ترلن تەڭگە بولىنگەن. ال وسى سالادا 960 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. سولاردىڭ ىشىندە 450 ادام جاۋاپقا تارتىلدى. بۇل سالا جىلدار بويى جەمقورلىققا بەلشەدەن باتۋدا. سونىڭ كەسىرىنەن مەملەكەت ۇلكەن زارداپ شەكتى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ۇلكەن نۇقسان كەلگەن. اسىرەسە جايىلىم جەرلەردى سۋلاندىرۋعا بولىنگەن قاراجات 80 ملرد تەڭگەنىڭ جارتىسىنان استامى ماقساتقا ساي جۇمسالماعان, ياعني جەمقورلار قولىندا كەتكەن. سونداي-اق بىلتىرعى قۋاڭشىلىق ورىن العان كەزدە اسىرەسە باتىستاعى اعايىندار جەمشوپ تابا الماي, مالدارى قىرىلىپ قالعانى ءمالىم. بۇل تەك وسى سالاداعى جەمقورلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى. مۇنداي مىسالدار ءار تاراپتا جەتىپ ارتىلادى.
ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق مەملەكەت. ەندى قۇقىقتىق مەملەكەتكە جەتۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلتتىڭ بىرەگەيلەنۋ ساپاسىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ازاماتتىق قوعامدا ۇلتتىڭ تەگىنە ەمەس, ادالدىعىنا مەملەكەتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ماڭىزدى بولادى. قوعام قايراتكەرى گەرولد بەلگەردىڭ تەگى نەمىس بولسا دا قازاقتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى وراسان. دەمەك, كوشەدە بوس سەندەلىپ جۇرگەن سالپاڭبايلاردان گورى ەلىمىزگە تەرەڭ ويىمەن, ناقتى ىسىمەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتار ماڭىزدى. ويتكەنى ول قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە ءوز قۇندىلىعىن ۇسىنىپ وتىر. حالقىمىزدا ۇلكەندى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋ, كوپتى كورگەن اقساقالداردىڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋ داستۇرىمىزدە بەرىك ورىن العان. تيىسىنشە جاستارىمىز قارتتاردىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ, سانالى دا العىر, ءبىلىمدى, زامان كوشىنەن قالمايتىن, حالىقشىل, وتانشىل, نامىسشىل, ىزدەنىمپاز بولىپ كورىنسە دەيمىز. ەلىمىزدىڭ دامۋى بارىسىندا وسىنداي ازاماتتاردى قاتارىمىزعا قوسىپ, تارتا بىلگەنىمىز ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا وسى ماسەلەنى قاداپ ايتتى.
ساياسات بەيىسباي,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى
