جاۋ تىلىنداعى جىگىت

جەڭىس – 65 سمولەنسك قا­لاسى ما­ڭىن­دا قور­عا­نىستا تۇرعان 69-شى ديۆي­زيانىڭ 237-ءشى پولكى شەبىنە شابۋىلمەن كەلە جاتقان نەمىس-فاشيستەرى تۇمسىق تىرەدى. جاۋمەن العاش بەتپە-بەت كەلگەنىنە قاراماستان وتان ءۇشىن دەپ جان الىپ, جان بەرىسكەن سۇرا­پىل شايقاستا پولك كەيىن شەگىن­بەدى. تاس-تالقان بولعان تەحنيكا­نى ايتپاعاندا, تاڭەرتەڭ عانا قاتار وتىرىپ تاماقتانعان, ۇرىس­قا بىرگە شىققان جاۋىنگەر­لەردىڭ, ورىمدەي جاپ-جاس جىگىتتەردىڭ قاس-قاعىم شاقتا وققا ۇشىپ, جان ءتاسىلىم ەتكەنىن كوزبەن كورۋدەن ار­تىق ازاپ جوق ەكەنىن ونى باس­تان كەشكەندەر جاقسى بىلەدى. ءدال سول جولعى جويقىن شايقاستا 69-شى جاياۋ اتقىشتار ديۆيزياسى­نىڭ جاۋىنگەرى ساتتار شاجاەۆ اۋىر جاراقاتتانىپ, گوسپيتالعا ءتۇسىپ, ەمدەلىپ شىققاننان سوڭ 65-ءشى ديۆيزيا قۇرامىنا ءجى­بەرىلدى. – بىردە بارلاۋشىلار ۆزۆودى­نىڭ كومانديرى جاراقاتتانعان­دىق­تان, ونىڭ كومەكشىسى رەتىندە پولك كومانديرى مەنى شاقىرىپ: “قايتسەڭدەر دە ءتىرى ءفريتستى شتاب­قا جەتەلەپ اكەلەسىڭدەر”, دەگەن شۇعىل تاپسىرما بەردى. جاۋىن­گەر­لەردىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ, ءتورت جىگىتتى ەرتتىم دە, مايدان شەبىنەن جاۋ تى­لىنا ءوتتىم. قورعانىس شەبى جا­قىن بولعاندىقتان باس سۇعارعا جەر جوق. وندا دا, مۇندا دا ساپى­رى­لىس­قان جاۋ اسكەرى, سودان باس ساۋ­عالاپ قولىمىزداعى كارتا­دا كور­سەتىلگەن باتپاقتاۋ الاڭعا قوي­دىق تا كەتتىك,– دەيدى ساتتار شاجاەۆ. سۋعا مالشىنىپ, جاۋ اسكەرى­نىڭ ءىس-ارەكەتىن تاۋلىك بويى تاپ­جىلماي اڭدىعان بارلاۋشىلار­دىڭ قۇرىعىنا سول جولى شاباق­تاردىڭ ىرىلەۋى – فەلدفەبەل ىلىكتى. جاۋىنگەرلەرى امان-ساۋ ءارى ء“تىلدى” شتابقا ءتىرى جەتكىزگەن ولاردىڭ بۇل جولعى باتىل ارە­كەتى, شىن مانىسىندە دە ەرجۇرەك­تىك پەن قايسارلىقتىڭ ايقىن ۇلگىسى ەدى. ال, قان مايداندا مۇن­داي ەرلىك ءاردايىم لايىقتى باعا­لاناتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. پولكتىڭ بارلاۋشىلار ۆزۆودى كومانديرىنىڭ كومەكشىسى, اعا سەر­جانت ساتتار شاجاەۆ سول جولى ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, وعان وتىز كۇندىك دەمالىس جاريالاندى. بۇل 1944 جىل ەدى. بارلاۋشىلار ۆزۆودى قاتارى­نا جىبەرىلگەننەن كەيىن ول سوعىس سوڭىنا دەيىنگى ۋاقىتتا جەتى فريتس­تى جەلكەلەپ, پولك شتابىنا جەتكىزسە, جانسىز رەتىندە جاۋ تى­لى­نا ءۇش رەت جىبەرىلىپ, وندا ءبىر جا­رىم ايدان استام ۋاقىت بو­لىپ­تى. ءتورت جىلعى جاۋمەن شاي­قاستا التى رەت جارالانىپ, قانى توگىل­دى. ۇلى جەڭىستى كەنيگسبەرگ ءتۇ­بىن­دە قارسى العان بۇلاردىڭ قۋا­نىشىندا شەك جوق ەدى. ول جەر­دەن ەلگە قاراي قايت­قان سوڭ ات قۇ­لا­عىندا وينايتىن قازاق بالا­سى كراسنوداردا تۇرعان اتتى اسكەر پول­كىندا نۇسقاۋشى بولىپ قىز­مەت ەتىپ, تۋعان جەرگە 1945 جىل­دىڭ قىركۇيەگىندە عانا ورالدى. جيىرمادان جاڭا اسقان اعا سەرجانت ساتتار شاجاەۆتىڭ ءاس­كەري گيمناستەركاسىندا سول كەز­دىڭ وزىندە “قىزىل جۇلدىز”, ءى ءدا­رە­جەلى ۇلى وتان سوعىسى ور­دەن­دەرى مەن “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالى­نىڭ جارقىراۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. ءبىر ايتا كەتەر­لىگى, “قىزىل جۇلدىز” وردەنى جاۋ تىلىنداعى جانسىز رەتىندەگى تاپ­سىرىلعان جۇمىستى ورىنداۋ كە­زىن­دەگى جانكەشتى ەرلىگىنىڭ لايىق­تى باعالانۋى دەپ تۇسىنگەن ءجون. تۋعان جەرى – وڭتۇستىك قازاق­س­تان وبلىسىنداعى سارىاعاش اۋدانىنىڭ كوكتەرەك پوسەلكەسىنە قان مايداننان امان-ساۋ ورالعان ساكەڭ بىردەن كولحوز باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ جۇمىسشى جاس­تار مەكتەبىندە ورتا ءبىلىم العان ول ەندى ءبىر ماماندىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاۋدى ماقسات ەتىپ, تاشكەنتتەگى زاڭ ينستيتۋتىنا ءتۇستى. ديپلومدى جاس جىگىت وزبەكستاننىڭ بۇگىنگى سۋرحانداريا وبلىسىندا قاجىر­لى ەڭبەك ەتتى. ول جاقتان ورالعان سوڭ كەلەس وڭىرىندە ءارتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتتى. وندىرىستەن قول ۇزبەي تاشكەنتتەگى نيزامي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىن دە ءتامامدادى. بىراق ۇستازدىق قىزمەتتە ۇزاق بولا المادى. اۋپارتكومنىڭ ۇسى­نۋىمەن “سارىاعاش كۋرورتى” باس­تاۋىش پارتيا ۇيىمىنا حاتشى بولىپ سايلاندى دا, وسىندا باس دارىگەردىڭ اكىمشىلىك-شارۋاشى­لىق جۇمىسى بويىنشا ورىن­باسار­لىعىنا اۋىستى. كەيىننەن وزگە دە جاۋاپتى ۋچاسكەلەردە ەڭ­بەك ەتە ءجۇرىپ, 1984 جىلى زەينەت­كەرلىككە شىقتى. سەكسەننىڭ جەتەۋىنەن اسىپ وتىرعان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرىنىڭ بۇگىندە دە قوعامدىق جۇمىستان قول ۇزبەي وتىرعاندىعى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. ول سارىاعاش اۋدانىن­داعى كوكتەرەك پوسەلكەلىك اكىم­شى­لىگىندەگى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى جۇمىسىن ابىرويمەن اتقارۋدا. ساكەڭنىڭ زەينەتكەرلىككە شىق­قاننان كەيىنگى نەگىزگى اينا­لىساتىن, ءوزى ۇناتاتىن ءىسى – باع­بان­دىق بولدى. سان ءتۇرلى ءجۇزىم­دەرمەن بىرگە, ارداگەر قارتتىڭ اۋلاسىندا جايقالىپ وسكەن جەمىس اعاشتارى دا وتە مول. ورىك, قۇر­ما, شابدالى, جاڭعاق, انار جانە دە باسقا جەمىس اعاشتارىن باعىپ-كۇتۋگە وتباسى مۇشەلەرى تۇگەلدەي ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ءوزىنىڭ وسى­ناۋ تىرشىلىگى جايلى مايدانگەر: “كۋرورت پەن قارا شاڭىراق اراسىن كۇنىنە ءبىر رەت ىلگەرى-كەيىن جاياۋ ءجۇرىپ وتپەسەم ىشكەن اسىم بويىما دارىمايتىنداي بولادى دا تۇرادى” دەيدى. عۇمىرلىق قوساعى ۇلبيكەمەن بىرگە ساتتار قارت ەكى ۇل, ءتورت قىز ءوسىرىپ, ولاردان بۇگىندە جيىرما نەمەرە, ون ەكى شوبەرە ءسۇيدى. ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعاندا حالقىنا قورعان بولعان ازاماتتىڭ اسىل ارمانى ورىندالعانداي. كەڭ-بايتاق ەلى كوركەيىپ, ۇرپاعى بەيبىت اسپان استىندا ءوسىپ-ءونىپ جاتىر. مىناۋ جارىق دۇنيەدە ادام ءۇشىن ودان ارتىق بايلىق بولۋى مۇمكىن بە؟ باقىت بالعارينا, الماتى. ارداگەرلەر ارداقتالدى “كولىكتىك سەرۆيس ورتالىعى” اكتسيونەرلىك قوعامى مايدانگەر قارتتاردى قامقورلىققا الدى كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كوبىرەك زارداپ شەككەن ەلدەردە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسى قۇرمەتىنە مايدانگەر قارتتارعا تولايىم تاعزىم ەتىلىپ, كەيىنگى تاعدىرلارى دا سول قان­قۇيلى الاپاتتىڭ اجداھا ورتىنەن قالعان قاسىرەتتى جويۋمەن وتكەن ارداگەرلەرگە بارىنشا قۇرمەت كورسەتىلگەنىنە كۋا بولدىق. قارت­تارعا قايىرىم­دىلىق كورسەتۋ شاراسىنان تىس قالعىسى كەلمە­گەن سونداي ۇجىمنىڭ ءبىرى “كولىك­تىك سەرۆيس ورتالىعى” اكتسيونەر­لىك قوعامى ەدى. وتكەن تاريحتىڭ الدىندا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قارىزى مەن پارىزى وتە كوپ. مۇنى تەك مەرەكە تۇسىنداعى ناۋقاندىق شارا رەتىندە قاراستىرساق, تاعى قاتەلەسەمىز. ماڭگىلىك الاۋى جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە مەيىرىم وتىن تۇتاتار شىرپىداي قاستەرلەنۋى ءتيىس. الايدا ارداگەرلەردىڭ كوزى تىرىسىندە قۇرمەتتەلگەنىنە نە جەت­سىن! “كولىكتىك سەرۆيس ورتالى­عى­نىڭ” پرەزيدەنتى ورالحان راي­حان­ ۇلى استاناداعى الماتى اۋدان­دىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سايلاۋبەك بايبولوۆپەن حابارلاسىپ, مايدانگەرلەرگە ار­نايى ۇيىمداستىرىپ جاتقان ۇجىم­نىڭ ۇسىنىسىن جەتكىزدى. قو­­عامنىڭ كەڭسەسىنە جاقىن ماڭ­داعى “ەۆەرەست” تۇرعىن ۇيىندە تۇرا­تىن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى مايدانگەر قارتتاردىڭ ءتىزىمىن الدى. مۇندا ءتورت بىردەي مايدانگەر تۇراتىنى ءمالىم بول­دى. ارداگەرلەردىڭ ەكەۋىنىڭ جاسى جۇزگە تاياسا, ال ەكەۋى توق­ساندى ەڭسەرىپ قالعان كوپتى كورگەن كونە كوز قاريالار ەكەن. قوستاناي وب­لىسىنىڭ امانكەلدى اۋدانى, ەڭبەكشى اۋىلىندا تۋعان ساعىم­باي جىلگەلدين 1943 جىلى ستا­لينگراد تۇبىندەگى اۋىر شايقاستا جاۋ وعىنان قاتتى جارالانىپ, 1944 جىلى ەلگە ورالسا, اقمولا وبلىسى, استراحان اۋدانى, قىزىل جۇلدىز اۋىلىندا تۋعان يبا­توللا ارالباەۆ اقساقال لەنين­گراد­تى قورعاۋعا قاتىسقان جاۋىن­گەردىڭ ءبىرى. پاۆلودار وبلىسى, شارباقتى اۋىلىنىڭ تۋماسى توكەن كۇزەمباەۆ ۆورونەج قالاسىندا ءبىرىنشى پۋلەمەتشى بولىپ, تالاي جاۋدى جەر جاستان­دىرسا, سولتۇستىكقازاقستاندىق يسلام يمانقۇلوۆ 1942 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ ستالينگراد تۇبىندەگى مايداندا, كەيىن دون, نارۆا وزەندەرى جاعاسىندا سوعىس­قان. پولشا شەكاراسىنان وتەر تۇستا وڭ قولىنان قاتتى جارا­قاتتانىپ, ماحاچكالا قالاسىن­داعى گوسپيتالدا ەمدەلىپ, ەلگە ورالعان. ايتا بەرسەڭ, ارقايسىسى تۋرالى ءبىر-ءبىر كىتاپ جازۋعا لايىق جاندار. “كولىكتىك سەرۆيس ورتا­لىعى” اكتسيونەرلىك قوعامى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەرلان ساپار­باي ۇلى كۇلتوبە 11 كوشەسى بو­يىندا ورنالاسقان “ەۆەرەست” تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە وسى ءتورت مايدانگەردىڭ باسىن قوسىپ, جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىمەن قۇت­تىقتادى. اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ كاسىپوداق كوميتەتى ارداگەرلەردىڭ ارقايسىسىنا 15 مىڭنان اقشا ءبولدى. ارنايى ازىرلەنگەن سال­تاناتتى جيىندا ءار مايدانگەرگە اقشالاي سىيلىقپەن بىرگە سەبەت تولى ازىق-ت ۇلىك تابىس ەتىلدى. مۇنداي ءىس-شارالار الداعى ۋا­قىتتا دا جالعاسىن تاباتىن بولا­دى. قارتى قادىرلى ەلدىڭ قالپى قايىرىمدى ەكەنىن وسىنداي مەزەتتەر تۇيىندەي تۇسپەك. قاراشاش توقسانباي.