كەڭەس توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرى, اۋقىمى مەن زارداپتارى 100 جىل وتسە دە ءتيىستى باعاسىن الماعانىن ايتتى. الاپات زۇلماتتىڭ اقيقاتى جازىلعان قۇجاتتار ءالى كۇنگە دەيىن ارحيۆتەردە «اسا قۇپيا» تاڭباسىمەن ساقتالىپ كەلەدى. 1920 جىلداردىڭ باسىندا اشتىقتان قازا تاپقانداردىڭ ناقتى سانى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا اشارشىلىق تاقىرىبىنا ارنايى توقتالىپ, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن مۇقيات زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ءيا, اشارشىلىق تاقىرىبىن كوتەرۋ – ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت», دەدى كەڭەس توراعاسى.
قازاقستان تاريحىندا اشارشىلىقتىڭ 3 كەزەڭى بولدى. ءبىرىنشى اشارشىلىق – 1916-1918 جىلداردى قامتىدى. وسى جۇت سالدارىنان كەمىندە 1,5-2 ملن ادام كوز جۇمعان, 1 ملن ادام بوسىپ كەتكەن. بۇل دەرەكتەردى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات ابسەمەتوۆ كەلتىردى.
«ەكىنشى اشارشىلىق 1921-1922 جىلدارى ازاماتتىق سوعىس سالدارىنان قازاق دالاسىنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراۋى, جۇت پەن قۇرعاقشىلىق جانە جۇقپالى اۋرۋدىڭ تاراۋىنان بولدى. ءۇشىنشى اشارشىلىق – 1929-1933 جىلدارى قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ساتليندىك-گولوششەكيندىك رەفورما, تاركىلەۋ جانە كۇشپەن وتىرىقشىلاندىرۋ ناۋقانىنىڭ زاردابىنان بولدى», دەدى پروفەسسور.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق جىلدارىنداعى دەرەكتەردىڭ ستاتيستيكاسىن ناقتىلاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«بىزدە دەرەكتەر ءالى ناقتىلانعان جوق. كەيبىر عالىمدارىمىز 2,5 ميلليون ادام قۇربان بولدى دەسە, ماقاش ءتاتىموۆ كەزىندە ونى 4 ميلليوننىڭ ۇستىندە دەگەن بولاتىن. تالاس وماربەكوۆ 3,5 ميلليونعا جۋىق قازاق قىرىلدى دەگەندى ايتاتىن. دەرەكتەر ءارتۇرلى. وسى دەرەكتەردىڭ ناقتىلىعى, شىنايىلىعى دەگەن ماسەلەلەرگە ءبىزدىڭ زەرتتەۋشىلەرىمىز بارىنشا نازار اۋدارىپ, ءبىر ورتاق تسيفرعا كەلۋ كەرەك. ويتكەنى پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ جاڭا تاريح وقۋلىعىن جازۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. وسى وقۋلىقتارعا جاڭا انىقتالعان دەرەكتەردىڭ بارلىعىن, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىلارىن قامتي وتىرىپ, شەت ەلدىكتەرگە تانىتۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن مىندەت دەپ ويلايمىن», دەدى سەناتور.
«بۇل كۇنى ازا تۇتۋ كۇن رەتىندە تۋ ءتۇسىرىلىپ, ءبىر ءسات ۇنسىزدىك جاريالانسا ارتىق بولمايدى. ويتكەنى بۇل – ادامزات تاريحىندا جۋساڭ كەتپەيتىن قاندى ءىز قالدىرعان قاسىرەتتى كۇن», دەيدى «ەگەمەن قازاقستان» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى.
مۇراعاتتارداعى كوپ قۇجات پەن دەرەكتەردىڭ ءبىر ىزگە تۇسپەگەنىن العا تارتقان ول قازاق تاريحىنداعى قاسىرەتتى كەزەڭگە ارنالعان مۋزەي ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى.
«الجير» وسى جەردەن ءبىرشاما الىس. كوپتەگەن ەلدە مۇنداي مۋزەيلەر ورتالىقتا ورنالاسقان. مىسالى بۋداپەشتتە كەڭەستىك بيلىككە قارسى ادەمى مۋزەي بار. سول سياقتى ەلوردادا بولماسا دا, الماتى قالاسىندا اشارشىلىق, رەپرەسسيا, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ بەت-ءجۇزىن اشىپ كورسەتەتىن, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرەتىن ارنايى مۋزەي كەرەك دەپ ويلايمىن. قىرعىزدىڭ وزىندە اتا-بەيىت بار. بارلىق ءىس-شارالارى سول اتا-بەيىتكە بارىپ, تاعزىم ەتۋدەن باستالادى. ازەربايجاندا رەپرەسسيا كەزىندە قۇربان بولعان ازاماتتار شەيىتتەر اللەياسىندا جاتىر. بىزدە مۇنداي ارنايى اللەيا جوق. مەنىڭشە, بورالدايداعى قاندىساي قورعاۋعا الىنۋ كەرەك», دەدى د.قىدىرالى.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى قازاق دالاسىندا ورىن العان اشارشىلىق تۋرالى كوپ ايتىلمايتىنىن العا تارتىپ, ونىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزگە تيگىزگەن زاردابىن دا زەرتتەۋ كەرەك دەگەندى ايتتى.
«قازىر وڭىرلەردە كوميسسيالار زۇلمات جىلدار تۋرالى ەستەلىكتەردى جيناپ جاتىر. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىستار, قۇجاتتار ءبىر ىزگە تۇسكەنى ءجون. اشارشىلىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزگە قانشالىقتى قاتتى سوققى بولعانىن ءبىز ءالى تۇسىنە الماي ءجۇرمىز. مۇنى پسيحولوگيالىق جاعىنان دا زەرتتەۋ كەرەك. تاريحي سانا-سەزىمدى قالىپتاستىرۋ جۇمىسى كەمشىن ءتۇسىپ تۇر. اسىرەسە, بۇل باعىتتا جاستاردىڭ اراسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستا كەمشىلىكتەر بار», دەدى ب.ابدىعالي ۇلى.
سونداي-اق جيىندا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى الدان سمايىل مەن ورازكۇل اسانعازى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. كەڭەس توراعاسى قاتىسۋشىلاردىڭ قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ, بولعان قاسىرەتتى ۇمىتپاۋ, الاپات اشارشىلىققا قاتىستى كەشەندى تاريحي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قاتىستى ۇسىنىس-تىلەكتەرىن تاعى ءبىر رەت زەردەلەپ, وتىرىستى قورىتىندىلادى.
