اتا ءسوزى بالاعا ميراس ەكەن,
ايتىلعان سوڭ ەسكەرمەي
قالماسا ەكەن.
«اشتان ولگەن كىسىنىڭ مولاسى جوق»,
دەۋشى ەدى وسى ماقال راس ەكەن.
مولاسى قايدان بولسىن كومگەن
جان جوق,
اۋىرىپ ءوز ۇيىندە ولگەن جان جوق.
اۋىردى دەپ اۋىزىنا سۋسىن بەرىپ,
تازا ارۋلاپ قولىنان
كومگەن جان جوق,
– دەپ باستالعان قاسىرەت تولعاۋىن ءارى قاراي وقىعان سايىن وقيعانىڭ قايعىسى قالىڭداپ, ساۋاتسىز جاسالعان رەفورما كەسىرىنەن اشتىققا ۇشىراعان ەل باس اۋعان جاققا تەنتىرەپ, ولار كەتكەن سوڭ قارايىپ جۇرتى قالعانى جايلى زار ەڭىرەپ بىلاي دەپ تولعاپتى:
قارايىپ جۇرتتار
قالدى ورىنىندا,
كيىمشەڭ ءتىرى كۇنگى پورىمىندا.
بوراندا تاۋ پانالاپ ىعىپ كەلىپ,
ولگەن مالداي جارتاستىڭ
قورىمىندا.
سونىڭ ءبارىن كوزىمەن كورگەن قارت ءبىز,
قارا تابان, قاندى جول جورىعىندا.
قالعانى ءحالى ءبىتىپ, جولدا ءولدى,
شىققانى ساندالىپ كەپ جوندا ءولدى.
ماناعى ەل تابام دەپ شىققان جاياۋ,
جۇرە الماي قاڭعىپ ءجۇرىپ,
ول دا ءولدى.
سالىق تاۋىپ, سالا الماي
قاشقان ءولدى,
اراسىندا مومىندار بوسقا ءولدى.
اقىماقتىڭ اسىرا سىلتەۋىمەن,
حالىققا جانى اشيتىن
دوس تا ءولدى,
قورادا مال, قالتادا پۇل تاۋسىلىپ,
ەلدىڭ ءبارى اقىرىندا اشتان ءولدى...
* * *
جوعارىداعى «قارا تابان, قاندى جول» اتتى قاسىرەتتى جىردىڭ اۆتورى – 1878 جىلى تۋعان احمەتبەك بايسالباەۆ دەگەن ادام ەكەن. اكەسى بايسالباي مەككەگە قاجىلىق ساپارىندا قايتىس بولعان. احمەتبەك بالا كۇنىندە اۋىل مولداسىنان وقىپ قارا تانىعان, قازىرگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, زامان اعىمىن باعامداي بىلەتىن ساليقالى تۇلعا بولىپتى. ءوز ۇيىندە جەكە كىتاپحانا اشىپ, اۋىل جاستارىن جيناپ وقۋ-بىلىمگە تالپىندىرعان. وسى جاستاردىڭ ءبىرى – قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى بولعان عابيدەن مۇستافين اتامىز.
سونداي-اق احمەتبەك اقىن قازاقتىڭ بەلگىلى ازاماتى ساكەن سەيفۋللينمەن دە تامىر-تانىستىعى بولعان دەيدى بىلەتىندەر. ويتكەنى جالىندى جازۋشىنىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» اتتى مەمۋارلىق تۋىندىسىندا احمەتبەك بايسالباەۆتىڭ اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇستەلسە, كوپ جىل قاراعاندى قالاسىندا تۇرعان الاش ارىستارىنىڭ كوزىن كورگەن قالامگەر جايىق بەكتۇروۆ «قارا تابان, قاندى جول» تولعاۋىنىڭ اۆتورى جايلى كوپ ىزدەنىپ, بايسالباەۆتىڭ ۇلى جانايداردان اقىننىڭ فوتوسىن تاۋىپ العان. بۇل فوتو قازىر ءبىز بارعان اۋداندىق مۋزەيدىڭ ىشىندە ءىلۋلى تۇر.
ۇلكەن جازۋشى عابيدەن مۇستافين ءوز ەستەلىگىندە: «احمەتجان اقىننىڭ تۋعان جەرى قىزىلقايىڭ (بەرەزنياكي) اۋىلى. وسى توعايدى مەكەن ەتە وتىرىپ ول كىسى ەلدى وتىرىقشىلىققا باستاپ, ەگىن سالۋدى ۇيرەتتى. ەل ىشىندە وتە بەدەلدى بولعان, اۋزىنا كىسى قاراعان, ءتىلى وتكىر اقساقال شالا بەلسەندىلەردىڭ حالىققا قياناتىن قاتتى سوگىپ, سىناعانى ءۇشىن 1937 جىلى اتىلىپ كەتتى» دەيدى.
وسى ورايدا, اتاقتى جازۋشىنىڭ «شالا بەلسەندىلەردىڭ حالىققا قياناتىن قاتتى سوگىپ, سىنادى» دەگەنى مىنا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جىرى بولسا كەرەك. وسى جىر تولعاۋدىڭ سوڭىن اقىن اتامىز:
كەمپىر مەنەن شالدى ايتىپ,
نە قىلايىن,
جازىعى جوق كوك ءورىم جاستار ءولدى.
بەلسەندىلەر پەرەگيپتى قولمەن
جاساپ,
حالىقتىڭ وسىمەنەن تاپتى جايىن.
قىرىلعان جالپاق ەلگە قازالى كىم؟
جولدىڭ بويىن قان قىلعان
جازالى كىم؟
تابانى قاپ-قارا بوپ قاڭعىپ ولگەن,
قازاقتىڭ بالاسىنا ازالى كىم؟
– دەپ اياقتاپتى. مۇنداي جىر جازعان ادام ول كەزدە اتىلماي قايتەدى. ءتىپتى بۇل كىسىنىڭ كوزىن جويعان سوڭ وكىمەت ونىڭ ۇرپاعىن دا قۋدالاعان. قيىن جىلداردان امان قالعان اقىن ۇرپاقتارى قازىر گەرمانيادا, الماتى جانە قاراعاندى وڭىرىندە تۇرىپ جاتقان كورىنەدى.
احمەتبەك اقىن جايلى تياناقتى زەرتتەگەن جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ 1989 جىلعى 19 قاڭتار كۇنگى سانىندا جاريالاعان «احمەتبەك اقىن» اتتى جازباسىندا قىزىق دەرەك كەلتىرىپتى. «يستوچنيك» دەيتىن بۇركەنشىك اتى بار ءبىر شپيون-وسەكشى اقىننىڭ 1932 جىلى جازعان جوعارىداعى «قارا تابان, قاندى جول» تولعاۋىن استىرتىن ءتيىستى ورىندارعا ۇدايى جەتكىزىپ وتىرىپتى. ونى شالا ساۋاتتى بىرەۋ ورىسشا اۋدارىپ ءتيىستى ورىنعا تاپسىرىپ وتىرعان. ءسويتىپ احمەتبەك بايسالباەۆ اتىلعان.
كەيىن زاماننىڭ بەتى بەرى قاراعان جىلدارى ج.بەكتۇروۆ اقساقال بايسالباەۆتىڭ جازىقسىز اتىلعانى تۋرالى دالەل-دەرەكتەر كەلتىرىپ, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءتيىستى مەكەمەلەرگە ۇزدىكسىز اقىندى اقتاۋ جايلى حات جولدايدى. بۇل ءىس ءوز ناتيجەسىن بەرىپ 1967 جىلى 26 قاڭتار كۇنى «قارا تابان, قاندى جول» تولعاۋىنىڭ اۆتورى اقتالعان.
