مادەني كەشىگۋ تۇسىنىگىن العاش رەت وسىدان تۋرا 100 جىل بۇرىن ۋيليام فيلدينگ وگبورن ەنگىزگەن ەكەن. بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ ماتەريالدىق ومىرىندەگى وزگەرىستەر ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەتتىڭ (ادەت-عۇرىپتار, نانىم-سەنىمدەر, فيلوسوفيالىق جۇيەلەر, زاڭدار مەن باسقارۋ فورمالارى) وزگەرۋىنەن بۇرىن بولعان كەزدە بايقالادى. وگبورننىڭ پىكىرىنشە, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ دامۋى اراسىنداعى سايكەسسىزدىك, ياعني مادەني كەشىگۋ ناتيجەسىندە كوپتەگەن شەشىلمەگەن الەۋمەتتىك ماسەلە تۋىندايدى. مادەنيەتتىڭ وسى ەكى اسپەكتىسىنىڭ قاراما-قارسى سيپاتىنا بايلانىستى جاڭا تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلۋ وتە كۇردەلى. كەزىندە العاش اۆتوموبيلدەر پايدا بولىپ, كەڭىنەن قولدانىلا باستاعاندا قوعام بۇل وزگەرىسكە دايىن بولمادى. جاڭا كولىك ءتۇرىن شىعارۋدان كەيىن ونى تارتىبىمەن جۇرگىزۋ, وعان سايكەس ينفراقۇرىلىم سالۋ ءداستۇرى قالىپتاسقانشا ەداۋىر ۋاقىت قاجەت بولدى. سول سياقتى 1870 جىلى فابريكالاردىڭ كوبەيۋىمەن وندىرىستىك اپاتتار ءجيى ورىن العان. بىراق جۇمىسشىلاردىڭ وندىرىستىك جاراقاتىنا وتەماقى تولەۋ تۋرالى زاڭنامالار 1920 جىلعا دەيىن قابىلدانباعان. ياعني 50 جىلعا جۋىق مادەني كەشىگۋ بايقالدى.
ال قازىرگى كەزدەگى مادەني كەشىگۋدىڭ مىسالدارىنىڭ كوبى جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ويتكەنى وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە دەندەپ ەنۋى كوپتەگەن الەۋمەتتىك وزگەرىستى تۋدىردى. ادام تابيعاتى اۋەلدەن جاقسىعا تەز ۇيرەنەتىن بولعاندىقتان, بۇل جاڭا دۇنيەلەردىڭ يگىلىگىن كوبىرەك سەزىنىپ, قاۋىپسىزدىك جاعىنا باسا ءمان بەرە بەرمەيمىز. قازىر اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كەسىرىنەن ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا, جۇيكەسىنە زيان كەلتىرۋ, سونداي-اق جەكە باس مالىمەتتەرىنىڭ جانە قارجىسىنىڭ ۇرلانۋ قاۋپى زور. بۇل زاماناۋي ءۇردىستىڭ تاعى قانداي كەرى اسەرلەرى بار ەكەنىن تۇگەل قامتۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن كۇشەيە تۇسكەن ماتەريالدىق مادەنيەتكە رۋحاني مادەنيەت ىلەسە الماي كەلەدى.
بۇگىندە اقپارات قۇرىلعىلارىن, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى قولدانۋ قالىپتاسقان قوعامدىق قۇندىلىقتارعا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. اينالاسى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە مۇلدەم باسقا زامانعا تاپ بولعان سياقتىمىز. وسىناۋ قارقىنى قاتتى تەحنولوگيالىق تولقىندا اداسىپ قالماۋىمىز, ءوزىمىزدى جوعالتىپ الماۋىمىز وتە ماڭىزدى. گادجەتتەردى شامادان تىس قولدانۋدىڭ زيانى تۋرالى قانشا جەردەن ايتىلعانىمەن, بۋىنىمىز بەكىپ, «ەتىمىز ءولىپ» كەتكەن ءبىز بۇعان بەيجاي قارايتىنىمىز انىق. بىراق بۇل ماسەلە بالا بولاشاعىنا قاتىستى بولعاندا, سەلقوستىق تانىتۋعا بولمايدى. ويتكەنى بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ تەلەفونعا تەلمىرگەن بالالاردىڭ قالىپتى دامۋى بۇزىلىپ جاتقانىن ءسوز باسىندا ايتتىق. بەلسەندى قيمىل-قوزعالىستىڭ بولماۋى بالانىڭ فيزيولوگياسىنا اسەر ەتەدى, جۇيكە جۇيەسىن بۇزادى. قازىرگى كەزدە بالا دامۋىنىڭ تەجەلۋى ونىڭ ءتىلىنىڭ كەش شىعۋىنان بايقالىپ جاتىر. سمارتفونعا ءۇڭىلىپ ءبىر-بىرىمەن دۇرىس سويلەسە دە بەرمەيتىن ادامداردىڭ بالاسىنا دا جەتە كوڭىل بولمەۋىنىڭ ءبىر سالدارى – وسى. سوندىقتان بالانىڭ قاتاردان قالماي جەتىلۋى ءۇشىن بىرگە ويناپ, سويلەسىپ, ۇدايى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ماڭىزدى.
«ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەتىن» بالاعا ءار اتا-انانىڭ ءىسى ۇلگى. كەز كەلگەن بالانىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى وتباسىنا, وسكەن ورتاسىنا, وقىعان كىتاپتارى مەن كورگەن تسيفرلى كونتەنتىنە بايلانىستى. ءوسىرىپ وتىرعان ۇل-قىزىمىزدىڭ گادجەتتەرگە شامادان تىس ءۇيىر بولۋىن تىيۋ ءۇشىن, وسىناۋ تەحنولوگيالار اعىنىنىڭ كەرى اسەرىنەن ساقتاۋ ءۇشىن وزىمىزگە دە سمارتفوننان ءبىراز شەكتەلۋ كەرەك-اق. مىسالى, ءبىز بالالارىمىزدىڭ جاستايىنان كوبىرەك كىتاپ وقىعانىن قالايمىز دا, ءوزىمىز كىتاپ بەتىن اشۋعا ق ۇلىق تانىتا بەرمەيمىز. بۇعان پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ بىلتىر جۇرگىزگەن وتباسى جانە بالالار ماسەلەسىنە قاتىستى زەرتتەۋى دە دالەل بولا الادى. سول الەۋمەتتىك ساۋالداماعا قاتىسقان اتا-انالاردىڭ 5%-ى عانا كۇندەلىكتى كىتاپ وقيتىنىن ايتىپتى.
جالپى, ءبىز ۇنەمى كەشىگىپ جۇرەمىز. قانىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن قاسيەت سياقتى كەشىگۋىمىزدى «قازاقپىز عوي» دەپ اقتاپ تا الامىز. بىراق بالا تاربيەسىنە كەلگەندە كەشىگىپ قالساق, قالاي اقتالامىز؟ سوندىقتان «قولىمىزدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەپ» قالمايىق...
