ەكى وڭىردە قامتۋ كورسەتكىشى تومەن
جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2022 جىلى ەلىمىزدە 236 قالا سىرتىنداعى, 11 مىڭعا جۋىق مەكتەپ جانىنداعى, 930-دان اسا شاتىرلى لاگەرلەردە بالالاردىڭ 81,3%-ى دەمالادى. 1,5 ملن-عا (44,5%) جۋىق بالاعا 4 677 جازعى مەكتەپ جانىنداعى لاگەر تاماقتاندىرا وتىرىپ بالالارعا دەمالىس ۇيىمداستىرسا, 256 169 بالاعا 930 پالاتكالى, كيىزۇي تۇرىندەگى لاگەرلەر, 181 050 بالاعا 236 قالا سىرتىنداعى لاگەرلەر جۇمىس ىستەيدى دەپ جوسپارلانعان.
بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باسشىسى ەسەنعازى يمانعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ دەمالىسىنا اشىلاتىن ورىندار سانى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا وسكەن.
«جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 800 مىڭعا ارتىق بالانىڭ دەمالىسى جوسپارلانىپ وتىر. 2 ملن 564 (80,7%) مىڭداي بالا 86 966 قۇرىلىس وتريادىنا, ورمان جانە كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا, اۋلا كلۋبىنا, دەباتتىق قوسىمشا ءبىلىم ورتالىقتارىنا تارتىلادى. جازعى دەمالىسقا ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارالارىمەن الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسى بالالارىنىڭ 61%-ى, ايرىقشا ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىندەردىڭ 64%-ى جانە ءتۇرلى سالادا جەتىستىككە جەتكەن وقۋشىلاردىڭ 78%-ى, دەۆيانتتى (deviatio لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا اۋىتقۋ دەگەن ماعىنانى بەرەدى, ياعني ەرەجەگە ساي كەلمەيتىن مىنەز-ق ۇلىقتى ايتادى – ا.ش.) تاربيەدەگى بالالاردىڭ 82%-ى قامتىلماق. جازعى ساۋىقتىرۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 4,53 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. الايدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتىنە سايكەس, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارىندا وقۋشىلاردىڭ دەمالىسپەن قامتىلۋ جوسپارى ءبىرشاما تومەن», دەيدى ە.يمانعاليەۆ.
ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە ۇيىمداستىرماق
شەتەلدىك تاجىريبەدە جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان دا دەمالىس لاگەرلەرى اشىلادى. ونىڭ ماڭىزى دا جوعارى, سەبەبى وندا تانىمدىق دەمالىستار ۇيىمداستىرىلادى. ايتالىق دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىندە جىلىنا 10 مىڭنان اسا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جازعى دەمالىسىن وتكىزەدى. ولار دەمالىستا جۇزدەگەن تاقىرىپتى زەردەلەپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. وسىنداي لاگەرلەردەن وتكەندەردىڭ ىشىنەن 37 نوبەل لاۋرەاتى شىققان. ال بىزدە قالاي؟
بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى كەلتىرگەن دەرەككە قاراعاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا 18 وڭىرلىك جوعارى ءبىلىم ۇيىمدارى 1 306 بالانى قامتي وتىرىپ ءتۇرلى باعىتتا لاگەرلەر اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. 7 لاگەر جوعارعى ءبىلىم ۇيىمدارى, 8 لاگەر اتا-انالار قاراجاتى ەسەبىنەن, 1 لاگەر كاسىپوداق, ال تاماقتانۋ اتا-انا ەسەبىنەن ۇيىمداستىرىلماق.
بىراق وسىنداي پايدالى دەمالىستى ۇيىمداستىرۋ ىسىنەن قالىس قالىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بار. بۇلار – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى, تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى.
بالالار قاۋىپسىزدىگى – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك
«كورسەتىلگەن ستاتيستيكا بىزدە لاگەرلەر جەلىسىنىڭ ءالى دە جەتىسپەيتىنىن كورسەتەدى. اتالعان ماسەلەنى 2020-2023 جىلدارعا ارنالعان قالا سىرتىنداعى لاگەرلەر جەلىسىن كەڭەيتۋدىڭ 5 باعىت, 54 تارماقتان تۇراتىن جول كارتاسى وزگەرتەدى. سوڭعى 2 جىلدا ەپيدەميالىق جاعدايعا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارى ءبىرشاما تەجەلدى. قۇرىلىسى مەن اشىلۋى جوسپارلانعان 5 لاگەردىڭ بۇگىندە ەكەۋىنىڭ (قىزىلوردا وبلىسى) قۇرىلىسى اياقتالىپ, جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر, اتىراۋ وبلىسىنداعى ۇشەۋى توقتاپ تۇر. ارەكەتسىز قالعانداردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا 11 لاگەردىڭ 6 لاگەرىندە (ونىڭ 2-ءى اقمولا وبلىسىندا, 1-ءى قىزىلوردا وبلىسىندا) مەملەكەت ەسەبىنەن, ال ۇشەۋىندە (سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا) ينۆەستورلار ەسەبىنەن جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. وسىعان قوسا 8 لاگەردىڭ جوندەۋ جۇمىستارى توقتاپ تۇر», دەدى كوميتەت توراعاسى.
ە.يمانعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنىڭ جاعدايىنا ساراپتاما جاسالىپ, ءتىزىمى جاڭارتىلعان. جوعارىدا اتالعان جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 2021 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىندا قازتۋريزم ۇلتتىق كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ العاش رەت قازاقستاننىڭ 17 وڭىرىندە ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرى تۇگەندەلدى. دالالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 202 وبەكتىنىڭ ءتىزىمى جاڭارتىلدى. ناتيجەسىندە, نىساندار ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەسكىرگەنى انىقتالدى. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1937 جىلى, الماتى وبلىسىندا 1941 جىلى, اقمولا وبلىسىندا 1948 جىلى ىسكە قوسىلعان نىسان جۇمىس ىستەيدى. 72 عيمارات (35,6%) 1952 جىلدان 1990 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە, 127 نىسان (62,8%) 2000 جىلدان 2021 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەردە ىسكە قوسىلعان. تۇگەندەۋ قورىتىندىسىنا ۇڭىلسەك, 75 لاگەردە (37,6%) دالا اجەتحانالارى, 87 لاگەردە (43,1%) سانيتارلىق توراپتار قاناعاتتانارلىقسىز, 68 لاگەردە (33,7%) جاقسى جانە 47 لاگەردە (23,3%) وتە جاقسى جاعدايدا. 61 لاگەردە (30,1%) باسسەين ورناتىلماعان, 15 عيماراتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى سىن كوتەرمەيدى.
«ارينە, جازعى دەمالىستا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى باستى نازاردا بولادى. وقىس جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جازعى لاگەرلەرگە قوعامدىق مونيتورينگ جاسالىپ وتىر. بالا قاۋىپسىزدىگىن باستى قاپەردە ۇستاۋ ءۇشىن تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن سەنىم تەلەفونى مەن ارنايى چاتتار قۇرىلعان. سونداي-اق جازعى لاگەرلەردە جانە بالالاردى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا تاماقتانۋ ماسەلەسىنە سانيتارلىق-ەپيدەميالىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە ماڭىزدى. وعان قوسا بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىق قاۋىپسىزدىگىن اتا-انالار باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. 2022 جىلدان باستاپ ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ قولجەتىمدىلىگى تۋرالى بارىنشا اقپاراتتاندىرۋ ماقساتىندا جانە تۇگەندەۋ ناتيجەسىندە bala-demalys.kz «بالالاردى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى» ەلەكتروندى جۇيەسى سايتى مەن موبيلدىك قوسىمشاسى Android جانە IOS پلاتفورمالارىندا ىسكە قوسىلدى. اتالعان كارتا ارقىلى كەز كەلگەن رەسپۋبليكا ازاماتى قانداي دا ءبىر لاگەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن (باعدارلاماسىن, باعاسىن, ورنالاسۋىن) قاراي الادى», دەدى ە.يمانعاليەۆ.
