جىلدار بويى ءبىر سارىندى ەكونوميكاعا ارقا سۇيەپ كەلدىك. مۇنايدىڭ باعاسى وسسە, تابىس مولايادى, مۇناي ارزانداسا, تابىس تا تومەندەيدى. مىنە, وسى ۇستانىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزمەت ەتتى. ەندى جاڭا تەندەنتسيالارعا ىلەسپەسەك, ادامي كاپيتالدى دامىتپاساق, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە ادىلدىك ورناتپاساق, ءزىل باتپان پروبلەمالاردىڭ بىرىنەن سوڭ بىرىنە ۇرىنار ءتۇرىمىز بار. احۋال تۇزەلمەسە, جاقىن ارادا الدان شىعۋى مۇمكىن پروبلەمالار قانداي؟ ءبىرىنشى كەزەكتەگى تۇيتكىل – ۇلتتىق قور قارجىسىنىڭ تاۋسىلۋى. قورداعى اقشا قازىردىڭ وزىندە ازايماۋى ءتيىس قالدىققا تاياپ قالدى. بيىل قوردان 4,6 ترلن تەڭگە ترانسفەرت جاساۋ جوسپارلانعان. سونىڭ 1,2 ترلن تەڭگەسى الىندى. وسىمەن ءۇشىنشى جىل قاتارىنان كەلەشەك ۇرپاققا دەپ اشقان قوردان 4,5 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى الىپ جاتىرمىز. ءسويتىپ, ۇلتتىق قور بيۋدجەت جىرتىعىن جامايتىن تەتىككە اينالدى. قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ ءىجو-گە قاتىسى بىلتىرعى 40 پايىزدان بيىل 34 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. بەكىتىلگەن مولشەر بويىنشا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنان كەم بولماۋعا ءتيىس.
كەلەسى تۇيتكىل – جۇمىسسىزدىق. ءوندىرىس جوق. جىلتىر فابريكا, جالعان زاۋىت – جارعا جىقپاي قويا ما؟ ازاماتتاردىڭ كوبى قول جۇمىس ىزدەپ قالاعا اعىلادى. قالا اگلومەراتسياسى جويداسىز جايىلا تۇسەدى. ولاردى باقىلاۋ قالا اكىمدىگى ءۇشىن قوسىمشا پروبلەما تۋدىرادى. ال ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلگەن جاستار – كەز كەلگەن ارام پيعىلدى توپتىڭ ارباۋىنا تەز تۇسەتىن, قاجەت بولسا مەملەكەتكە قاۋىپ توندىرەتىن مارگينالدار توبىن قالىپتاستىراتىنىن دا ۇمىتپاۋ قاجەت. مۇنى الىسقا ۇزاماي-اق قاڭتار مىسالىنان دا انىق اڭعارۋعا بولادى.
ەندى گەوساياسي تاۋەكەل ماسەلەسىنە ويىسايىق. قور نارىعى بويىنشا ساراپشى نۇرعالي نۇرماحامبەتوۆ رەسەي مەن ۋكراينا سوعىسى ۇزاققا سوزىلادى جانە الداعى 2-3 جىلدا شيكىزات تاپشىلىعىنا ۇشىرايتىنىمىزدى ايتادى.
«نارازىلىق بىلدىرگەن سايلاۋشىلار قىسىمىنا ۇشىراعان ەۋروپالىق ليدەرلەردىڭ رەسەيمەن كەلىسسوزگە بارۋى جانە اقش-پەن تىم قاتتى كونفرونتاتسياعا ءتۇسۋى ءۇشىن پۋتينگە ءدال قازىر اسا اۋقىمدى الەمدىك ينفلياتسيا كەرەك بولىپ تۇر. جاقىن ارادا ءبىز رەسەي مۇنايىنا تولىقتاي ەمبارگو جاريالانعانىنا كۋا بولامىز. ال ونىڭ ورنىن قازاقستاندىق مۇناي باسادى. سوندىقتان جۋىق ارادا مۇناي باعاسىنىڭ باررەلىنە 200 دوللارعا دەيىن جەتۋى ابدەن مۇمكىن. ال باتىس تاراپىنان قازاقستانعا ءتيىسۋ بولمايدى», دەيدى ن.نۇرماحامبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, تەڭگە بۇكىل تمد ءۇشىن ەركىن ايىرباستالاتىن قۋاتتى ۆاليۋتاعا اينالۋى مۇمكىن. بۇل – ەركىن نارىقتا ايىرباس باعامى قالىپتاسقان جانە قۋاتتى ۆاليۋتا جاستىعى بار جالعىز ۆاليۋتا.
ەكونوميست مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قازاق مۇنايى ەكسپورتتاۋ تۇرعىسىنان ىركىلىس تۋىنداماسا وندا جىل سوڭىنا تامان ءىجو ءوسىمى ۇكىمەت جوسپارلاپ وتىرعان 2,1 پايىزدان اسۋى مۇمكىن.
«ارينە, سانكتسيالارعا بايلانىستى لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ بۇزىلۋى جانە رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتتىڭ شەكتەلۋى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىن باياۋلاتادى. دەگەنمەن بىزدەگى جاعداي رەسەيگە قاراعاندا الدەقايدا جاقسى. بىزدە ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ءوسىپ جاتىر. ال ينفلياتسيا وسىمىنە سىرتقى فاكتورلار اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ع.ءپىرماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي داعدارىس جاعدايىندا سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك بۇزىلدى. قازاقستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەس ەلدەرىندە دە, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە دە ينفلياتسيا ءوسىپ جاتىر. ياعني ءبىز ينفلياتسيانى دا بەلسەندى «يمپورتتاپ» جاتىرمىز. دەگەنمەن مەنىڭ ويىمشا, بىزدەگى جوعارى ينفلياتسيانىڭ باستى سەبەبى – 2019 جىلدان بەرگى پروتسيكلدىك بيۋدجەتتىك ساياسات. ءىس جۇزىندە بىزدە داعدارىس جوق, كەرىسىنشە, ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ارتىپ, تاۋارلارعا تۇتىنۋشىلىق جانە ينۆەستيتسيالىق سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ەلدەگى ينفلياتسيانى ىنتالاندىرىپ وتىرعان وسىنداي قولايلى ەكونوميكالىق جاعدايدا ءبىزدىڭ بيلىك كەنەتتەن ۇلتتىق قور ەسەبىنەن بيۋدجەت شىعىستارىن كۇرت ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل باعانىڭ ءوسۋىن ودان ءارى جەدەلدەتە تۇسەدى. سوڭعى ءۇش جىل بويى جۇرگىزىلگەن وسى ساياسات بازالىق ستاۆكانىڭ دا كوتەرىلۋىنە الىپ كەلدى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.
قازىر رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى مۇشكىل كۇيدە. سىرتقى قارىزدار بويىنشا دەفولتقا ۇشىراۋى ىقتيمال. ەڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسىمىز بولعاندىقتان ولاردا تۇرعان داۋىلدىڭ بىزدە كەمى قارا سۋىق جەل بولىپ قايتالانارى ءسوزسىز. ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ پايىمداۋىنشا, رەسەيدەگى احۋالدىڭ تىكەلەي بولماسا دا جاناما اسەرى مىندەتتى تۇردە بولادى.
«رەسەيدە دەفولت جاريالانعان جاعدايدا ەلدىڭ حالىقارالىق رەيتينگى تومەندەيدى. بۇل اقشاسىن باتىستا ساقتاپ وتىرعان رەسەيلىك كومپانيا مەن بانكتەرگە تىكەلەي قاتەر توندىرەدى. بۇل بىزگە تىكە اسەر ەتپەيدى. ەگەر بجزق رەسەيلىك وبليگاتسيالاردى ۇستاپ وتىرعان بولماسا. ونداي جاعدايدا سىياقى تولەمدەرىن جاساۋ جانە باعالى قاعازداردىڭ قۇنسىزدانۋى بويىنشا قيىندىقتار تۋىندايدى», دەيدى.
ال جاھاندىق ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ماعبات سپانوۆ جاعىمسىز اسەر رەسەيلىك سەرىكتەستەرمەن بىرگە بيزنەس جۇرگىزەتىن قازاقستاندىق كومپانيالارعا تيەتىنىن ايتادى. «رەسەيلىك ەنشىلەس بانكتەردىڭ قيىندىققا ۇشىراۋىنا بايلانىستى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە تۇيىققا تىرەلىپ جاتىر. ماسەلەن, «سبەربانك قازاقستان» قازاقستاندىق وندىرىستىك كاسىپورىندارعا بەلسەندى تۇردە نەسيە بەرىپ, يمپورتتىق قۇرىلعىلار مەن تەحنيكالاردى ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرىپ كەلدى. ەندى سونىڭ ءبارىنىڭ جولى كەسىلىپ وتىر. سبەر جانە وزگە دە ەنشىلەس بانكتەردىڭ نارىقتان كەتۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان نەسيە ۆاكۋمىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت», دەيدى ول.
ايتپاقشى, ءبىز ءۇشىن ەكونوميكامىزدى دامىتقاننان بولەك, ونى ساقتاپ قالۋ پروبلەماسى دا قوسامجارلاسىپ تۇر قازىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, سوڭعى ەكى ايدا قازاقستاندا رەسەيلىك كومپانيا مەن فيليالدار سانى 1 مىڭنان اسقان. مامىرداعى دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە رەسەي كاپيتالى بار 9 مىڭنان اسا زاڭدى تۇلعا مەن فيليال جۇمىس ىستەيدى. 1 ناۋرىزبەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ سانى 13,8 پايىز نەمەسە 1 098 سۋبەكتىگە كوبەيگەن. رەسەيلىك كاسىپكەرلەر ءتۇرلى بلوكتاردا قازاقستاندا كومپانياسىن تىركەۋ جانە زاڭدى تۇلعا نەمەسە جەكە تۇلعا رەتىندە كارتا اشۋدىڭ نەبارى 5 كۇندە بىتەتىن شارۋا ەكەنىن ايتىپ, جارىسا جازىپ جاتىر.
وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە ءبىر قولدىڭ سالاسى, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بىرىگە الامىز با دەگەن ساۋال تۋىندايدى. وسىعان دەيىن دە قانشا جوبانى قولعا الدىق قوي. اياعى قالاي بىتكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى ايتىپ بەرەر. ۇكىمەت يمپورتتى الماستىرۋ جوباسىن جاسايمىز, ءوندىرىستى مولايتامىز, الداعى بىرەر جىلدا 116 مىڭ جۇمىس ورنىن اشامىز دەپ قۇلشىنىپ وتىر. وسىعان دەيىن وسىنشاما, ءتىپتى بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ جۇمىس ورنىن اشقانبىز. ولار قايدا؟ اشىق پا؟ ءاي, سولار جابىلىپ تىندى. جۇمىس قىزىپ جاتسا, جۇمىسسىز سەندەلگەن ازاماتتار قايدان شىقتى؟ تابىس نەگە تومەن؟ ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرمادىق. يمپورتقا تاۋەلدى بولۋ ساناۋلى شەندى مەن شەكپەندى ءۇشىن ءتيىمدى بولسا بولعان شىعار, قاراپايىم حالىق ابدەن زاپى بولدى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى بيىل شىلدەدە جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات اياسىندا رەفورمالار پاكەتىن تانىستىرماق. «جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات كەلەسى باسىمدىقتارعا نەگىزدەلەدى: ورنىقتى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما, ءادىل باسەكە جانە ەكونوميكالىق ەركىندىك, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ رەفورماسى», دەپتى اگەنتتىك باسشىسى اسەت ەرعاليەۆ.
تىزبەكتەي بەرسەك, تۇيتكىل كوپ. 2022 – شىن مانىندەگى «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋدىڭ باستاۋى بولار, ءسوزدىڭ دامىل تاۋىپ, ءىستىڭ تىنىسى اشىلار جىل بولار دەگەن ءالسىز ءۇمىت قىلتيادى.
