ول كىم؟ بۇل نە؟
عالىمجان عابدرەشوۆ – قازاقستاندىق ونەرتاپقىش-عالىم. كەيىپكەرىمىز وقۋشى كۇنىنەن جاڭا نارسە ويلاپ تابۋدى جاقسى كورىپتى. كەيىن بۇل داعدىسى كاسىبىنە اينالدى. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا تەمىر جول سالاسىنا, قورعانىس مينيسترلىگىندە قورعانىسقا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋگە قاجەتتى ءتۇرلى ونىمدەردى (قۇرال, قۇرىلعى, جۇيە) ويلاپ تاۋىپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن. بىراق ءبىر قىزىعى ع.عابدرەشوۆ – تيفلوپەداگوگيكا سالاسىنىڭ PhD دوكتورى. عالىم كەنجەلەپ قالعان سالانى دامىتۋ ءۇشىن وسى باعىتتى تاڭداپتى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ كوپ زەرتتەۋشىدەي ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرانى وقىماعانىندا. ول عىلىمي ونەرتابىستارىنىڭ ناتيجەسىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىقتى. ال باكالاۆر دارەجەسىن ماتەماتيكا ماماندىعى بويىنشا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الدى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ونەرتابىسى – كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن بالالارعا ارناپ برايل ءالىپبيىن وزدىگىنشە ۇيرەنۋگە كومەكتەسەتىن ەلەكتروندى الىپپە. ونەرتاپقىش ءوزىنىڭ وسى ءونىمىن رەداكتسيامىزعا كەلىپ تانىستىردى. باسىندا كورگەندە الدەبىر تەحنيكانىڭ قوس الاقاندى قوسقانداي پىشىندەگى باسقارۋ ءپۋلتى سەكىلدى دەپ ويلادىق. قولعا ۇستاماي تۇرىپ بەكەر ۇقساتپاپپىز, اپپاراتتىڭ تۇيمەلەرىن ساۋساق ۇشىمەن باسساڭىز, پۋلتكە تيگىزگەندەي كۇي كەشەسىز. ءار تۇيمە بەلگىلى ءبىر ءارىپتى, تسيفردى نەمەسە تاڭبانى بىلدىرەدى. قايسىسىن باسساڭىز, سونىسى ءوز بەلگىسىن دىبىستايدى.
يدەيا مۇقتاجدىقتان تۋعان
اۋەلدە بالالارعا ارناپ جاسالعانىمەن, قازىر ونى زاعيپتارعا ارنالعان كىتاپحانانىڭ ەرەسەك وقىرماندارى دا يگىلىگىنە پايدالانىپ ءجۇر. ونەرتاپقىشتىڭ بۇل اپپاراتى SEZUAL دەپ اتالادى.
– وسىدان تۋرا 4 جىل بۇرىن, ياعني 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن وقۋشىلارى بار ەلورداداعى №10 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ اكىمشىلىگى بالالارعا ساناۋ مەن وقۋدى ۇيرەنۋدى جەڭىلدەتەتىن قۇرىلعى جاساۋدى سۇرادى. مەكتەپ وكىلدەرى كورۋ قابىلەتى تەرەڭ بۇزىلعان وقۋشىلاردىڭ مەكتەپكە كەلگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءبرايلدىڭ بەدەرلى-نۇكتەلى قارپىن ۇيرەنۋدەن قينالاتىنىن ايتتى. مۇنداي بالالار ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەدى. دەنى ساۋ بالانىڭ وزىنە مەكتەپتەگى جاڭا تاقىرىپتى ۇيگە كەلگەندە قايتالاپ, بەكىتۋ كەرەك. ولارعا ءارىپ تانيتىن كەز كەلگەن ەرەسەك كومەكتەسە الادى. ال كوزى كورمەيتىن وقۋشىعا ۇيدە كىم كومەكتەسەدى؟ ولاردىڭ ارقايسىسىمەن مەكتەپتە دە, ۇيدە دە جۇمىس ىستەپ وتىراتىن تيفلوپەداگوگ جوق قوي. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ارنايى اپپارات ويلاپ تاپتىم. ءونىم الدىمەن سول سۇرانىس بىلدىرگەن, ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىنگى زاعيپ بالالار ءبىلىم الاتىن استاناداعى №10 مەكتەپ-گيمنازياسىندا تەستىلەۋدەن وتكىزىلدى. مەكتەپتىڭ ماماندارى مەن قولدانۋشىلار اپپاراتتى وتە جوعارى باعالادى, – دەيدى ع.عابدرەشوۆ.
ءبىر وكىنىشتىسى, ەلوردالىق ەمەس, اتىراۋلىق مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى اپپاراتتىڭ العاشقى قولدانۋشىلارى بولدى. ويتكەنى باتىس وڭىردەن دەمەۋشىلەر تابىلىپتى, ال نۇر-سۇلتاننان جانى جومارت جان دا, كومپانيالار دا تابىلا قويماعان. ع.عابدرەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى «سامۇرىق-قازىنا» كومپانياسى, ەلباسى قورى, «بولاشاق» قورى قىزىعۋشىلىق تانىتقانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە دەمەۋشى بولا الماپتى. الايدا ونەرتاپقىش ءوزىنىڭ كومانداسىمەن بىرگە دەمەۋشى ىزدەۋدى, ءونىمىن تانىستىرۋدى توقتاتپادى. اپپارات قازاقستان مامانداندىرىلعان كىتاپحانالارى جاس كىتاپحاناشىلارىنىڭ I رەسپۋبليكالىق سلەتىندە جانە الماتى قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ن.وستروۆسكي اتىنداعى №4 زاعيپ جانە ناشار كورەتىن بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىندا تانىستىرىلدى. سونداي-اق زاعيپ بالالارعا ارنالعان «الەمدى اشامىز جانە شەكارانى كەڭەيتەمىز» اتتى حالىقارالىق فەستيۆالىندە SEZUAL اپپاراتى تۇركيا مەن ازەربايجاننان كەلگەن حالىقارالىق كوميسسيانىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. اتالعان ءونىم وسى سالاداعى جوبالارعا ادەتتە 3 جىلدىڭ كولەمىندە قاۋىپسىزدىگى, تيىمدىلىگى جونىندە قۇجات بەرەتىن شۆەيتساريالىق ۇيىمنىڭ پاتەنتىن جارتى جىلدا-اق العان.
ءيا, قاراپ وتىرساق, يدەيا مۇقتاجدىقتان تۋدى, بىراق مۇقتاجدىقتىڭ ءبارى قاناعاتتاندىرىلا ما؟ ونى ورىنداي الاتىندار بۇعان مۇددەلى مە؟ اڭگىمە سوندا سەكىلدى.
ونەرتابىستى وندىرىسكە اينالدىرۋعا دا جۇرەك كەرەك
جوعارىداعى سالماقتى ساۋالدان سوڭ, ونەرتابىستى وندىرىسكە اينالدىرۋعا دا جۇرەك كەرەك ەكەن عوي دەپ ويلادىق. جاي ەمەس, جومارت جۇرەك كەرەك ەكەن. كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ كومانداسىمەن ءونىمدى ازىرلەۋدەن كەيىن دە كوپ ىزدەندى. تەك 2020 جىلى عانا ولار باتىس وڭىردەن تابىلعان دەمەۋشى - تەڭىزشەۆرويلدىڭ قولداۋىمەن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە دىبىستاي الاتىن 45 دانا اپپارات ءوندىرىپ, ونى اتىراۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنا باعىنىستى وبلىستىق ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ زاعيپ بالالارىنا تاپسىردى. وسىدان كەيىن ونەرتاپقىش اتالعان وڭىردەن تاعى دا تاپسىرىس الدى. قازىر كەيىپكەرىمىز «قازاق زاعيپتار قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنا جانە عابدول سلانوۆ اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق عىلىمي امبەباپ كىتاپحاناسىنا تاپسىرۋ ءۇشىن اپپارات ازىرلەپ ءجۇر.
ەندىگى تاپسىرىستار شەكارا سىرتىنان ءتۇسىپ جاتىر. سەبەبى SEZUAL قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىكتەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن وياتتى.
– العاشقى ۇلگىلەرىن ازىرلەۋ بارىسىندا قىتايلىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنەن اپپاراتتىڭ قىتاي تىلىندەگى نۇسقاسىن شىعارۋ تۋرالى سۇرانىس ءتۇستى. ءبىز وسى سۇرانىستى ورىنداۋعا ءبىر جىل ۋاقىت جۇمسادىق, اقىر سوڭىندا قىتاي تىلىندە برايل جۇيەسىن جاساپ شىعاردىق. نەگە ۇزاق ۋاقىت كەتكەنىن ايتايىن, سەبەبى قىتاي يەروگليفتەرىن برايل قارپىنىڭ نۇسقاسىنا سايكەستەندىرۋ كەرەك بولدى. قىتاي تاراپىنا ءونىمنىڭ ناتيجەلەرىن ءىشىنارا كورسەتكەننەن كەيىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. قىتايدا زاعيپ بالالارعا كەلىپ وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الەمدەگى العاشقى قىتايلىق برايل سىنىپتارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. ويتكەنى قازىر قىتايدا 10 ميلليونعا جۋىق زاعيپ جان ءومىر سۇرەدى جانە ولاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ بارادى. بۇدان بولەك بىزگە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ مۇعالىمدەرىنەن «برايل وقۋلىعىن اراب تىلىندە قۇراندى ۇيرەنۋگە بەيىمدەۋ مۇمكىن بە؟» دەگەن ساۋال كەلدى. ءيا, شىنىمەن دە بولادى. بۇل جۇمىستى دا ءبىز باستاپ كەتتىك. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا مەن اقش-تىڭ مامانداندىرىلعان مەكتەپتەرىن وسى قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. نەگىزى الدىمەن اقش-قا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. البەتتە ولار ءبىزدىڭ ءونىمدى, ەڭبەگىمىزدى بىردەن مويىنداي قويعان جوق, ابدەن تەكسەردى. اۋەلدە ءتىپتى «قانداي ەل؟ بوراتتىڭ ەلى مە؟» دەگەن سىڭايداعى ءسوزدى دە ەستىدىك. بىراق قازىر بىزبەن مۇلدەم باسقاشا سويلەسەدى. امەريكاداعى كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن بالالارعا ارنالعان 46 مەكتەپتىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ اپپاراتتى الۋعا ىنتالى. وسىنشاما مەكتەپتىڭ وكىلى جانە امەريكالىق كىتاپحانالار قاۋىمداستىعى ءونىم تۋرالى بىلەدى, الدىن الا تاپسىرىس بار. بىراق ءدال قاشان جانە قانشا ساتىپ الاتىنىن ناقتىلاۋ ءۇشىن بىزگە اقش-قا بارۋ كەرەك. سەبەبى ولار الدىمەن اپپاراتتى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ كورگىسى كەلەدى, – دەيدى ع.عابدرەشوۆ.
كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ سەرىكتەستەرىمەن وسى جازدا امەريكاعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءبارى دە سول جاقتان كەلەتىن ۇسىنىسقا, الدا بەلگىلەنەتىن ىڭعايلى ۋاقىتقا بايلانىستى بولماق.
ءونىمنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن وتىمدىلىگى نەدە؟
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر بالانىڭ برايل قارپىن تولىق مەڭگەرۋىنە بىرنەشە جىل كەتىپ قالادى. ال جاڭا ءونىم ارقىلى مۇنى ۇيرەنۋشىنىڭ قارىم-قابىلەتى مەن وسىعان دەيىنگى داعدىسىنا قاراي بىرنەشە ايعا, ءتىپتى اپتاعا دەيىن قىسقارتۋعا بولادى. بۇل ءالىپبيدى ۇيرەنۋشىنىڭ دە, ۇيرەتۋشىنىڭ دە ۋاقىتىن ءبىراز ۇنەمدەيدى. بىراق ماسەلە مەن اپپاراتتىڭ ماڭىزى – تەك ۋاقىتتى ۇنەمدەيتىنىندە عانا ەمەس, جۇمىستىڭ ونىمدىلىگىن جانە ناتيجەسىن ارتتىراتىنىندا. ويتكەنى كوزى كورمەيتىندەرگە ارنالعان ءالىپبيدى از ۋاقىتتا مەڭگەرگەن بالا ءوزىنىڭ ءبىلىم قورىن مولايتا بەرەدى, نەگىزگى ءۇي تاپسىرماسىنان بولەك تە ءوز بەتىنشە تانىمىن كەڭەيتەدى, مۇمكىندىگى شەكتەلمەيدى, كەرىسىنشە ارتا تۇسەدى.
ءونىمنىڭ وتىمدىلىگىنە تاعى ءبىر سەبەپ قولدانۋشىلار اۋقىمىنىڭ اۋەلدەگى كوزدەلگەننەن كەڭەيگەنىندە سەكىلدى. ونەرتاپقىش اپپاراتتى باستاپقىدا بالالارعا ارناپ جاساعانىمەن, ونى كوزى كورمەيتىن ەرەسەك ادامدار دا قولدانا الادى, پايدالانىپ تا ءجۇر. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, اتىراۋ وبلىسىنداعى ارنايى كىتاپحانانىڭ كەلۋشىلەرى ۇيىنە الىپ كەتىپ برايل ءالىپبيىن ۇيرەنەدى ەكەن. مۇنىڭ دا ماڭىزدىلىعى جوعارى.
ويلاپ قاراڭىزشى, باسقا ەلدى بىلاي قويايىق, ءبىزدىڭ قوعامدا ادامداردىڭ كورۋ قابىلەتى كوبىنە ءتۋابىتتى ەمەس, جۇرە كەلە, ءتىپتى ەگدە تارتقاندا بۇزىلا باستايدى. بىراق «الپىس – ءتالتۇس» دەمەكشى, زەينەتكە شىعىپ, ءومىرىنىڭ جاڭا پاراعىن ەندى عانا اشىپ جاتقانداي كۇيدە جۇرگەن جان كوزى كورمەي قالسا, وعان وقۋ-جازۋ كەرەك ەمەس دەپ ايتا المايمىز عوي. ال الپىستان اسقان ادامدى ارنايى مەكتەپكە قابىلداي ما؟ ارينە جوق, ەگدە جاستاعىلار تۇگىلى جاستاردى مەكتەپكە المايدى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ وزىنە ورىن جەتپەي جاتقاندا بۇل مۇمكىن دە ەمەس. ونەرتاپقىشتىڭ ءونىمى برايل قارپىن ادامعا ءوز بەتىمەن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ماسەلە
البەتتە, اپپارات – ءبىراز ادامعا پايدالى, الايدا قولجەتىمدى ەمەس. جاس ەرەكشەلىگىنە قاراماستان ەلىمىزدەگى كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن بارلىق ادامعا قولجەتىمدى بولۋ ءۇشىن وعان مەملەكەت پەن قالتالى كاسىپكەرلەر, ءىرى كاسىپورىندار, ارنايى قورلار مۇددەلى بولۋى كەرەك, قارجىلاندىرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ 2020 جىلى قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا: «عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ ماڭىزدى كوزى – ءىرى كاسىپورىنداردىڭ, اسىرەسە شيكىزات سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ قاراجاتى. تاپقان تابىستىڭ 1 پايىزىن عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا بەرۋ تۋرالى قولدانىستاعى نورما تالاپتارى ساقتالماي وتىر. كوپ جاعدايدا بۇل قاراجات كومپانيالاردىڭ ىشىندە بولىنىسكە ءتۇسىپ كەتەدى», دەگەن ەدى. كەي كاسىپورىنداردىڭ جىلدىق تابىسىنىڭ 1 پايىزى بىرنەشە ميللياردتى قۇرايدى. ونداي قاراجاتپەن بىرنەشە مەكتەپتىڭ زاعيپ وقۋشىسىن, ارنايى كىتاپحانالاردىڭ كەلۋشىلەرىن قۇرالمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولار ەدى.
كەيىپكەرىمىز بۇدان باسقا ماسەلەنىڭ ەكىنشى ءبىر ۇشىن شىعارعانداي بولدى.
– الماتىدا ورنالاسقان ن.وستروۆسكي اتىنداعى №4 زاعيپ جانە ناشار كورەتىن بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىندا 250 ورىن بار. بىراق وندا 300 بالا وقىپ جاتىر. دەمەك 50 ورىنعا ارتىق وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر. وعان سىيماي قالعاندار تاعى بار, قانشا قالاسا دا ولاردىڭ ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك جوق. ال ەلوردادا, قاتەلەسپەسەم, كورۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان بالالاردىڭ سانى 400-دەن اسادى, – دەيدى تيفلوپەداگوگ-عالىم ع.عابدرەشوۆ.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2017 جىلعى دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندا 160 مىڭ كورۋ قابىلەتى ناشار ادام بولسا, ونىڭ 90 مىڭى ەسەپتە تۇر. تەلەفونعا تەلمىرگەن جاس بۋىندى كورىپ, «بۇل ساننىڭ كوبەيمەسە ازايماعانى انىق-اۋ» دەگەن ويعا كەلەسىز. ەندى سول 160 مىڭ ادامنىڭ 10 مىڭعا جۋىعى – 18 جاسقا دەيىنگى بالا, ونىڭ ىشىندە 1,5 مىڭعا جۋىعى ارنايى مەكتەپتەرگە بارۋعا مۇمكىندىگى بار. قالعاندارى مۇنداي مەكتەپتەر جوق ەلدى مەكەندەردە تۇرادى. دەمەك 8,5 مىڭداي بالا ءبىلىم الۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ وتىر. بۇل – زاڭعا قايشى. سەبەبى قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا ءار بالا ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراماستان ساپالى ءبىلىم الۋعا قۇقىلى ەكەنى كورسەتىلگەن. ال ءبىز بيىل «بالالار جىلى» دەيمىز...
