ەۋرازيا يدەياسى مەن پراكتيكاسى جاڭا بەلەستە

وتكەن اپتانىڭ سوڭعى كۇن­دەرى الماتىدا قازاق­ستان­نىڭ ەۋروپا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا ءتور­اعا­­لىعى اياسىن­داعى “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” ترانس­ازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمى بولىپ ءوتتى. فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىنە سايكەس “ۆەنادان – شىعىسقا” اتتى تاقىرىپتا قازاق­­­ستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لىعى كەزەڭىندەگى گەوساياسي اي­ماق­تاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇجىرىمدامالىق كوزقاراستار ايشىقتالدى. وسىعان وراي ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ “ەقىۇ-نىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى” اتتى ماقالاسى (“يزۆەستيا” گازەتى, 2010 جىلعى 28 قاڭتار) تۋرالى اۆتوردىڭ وي تولعاعىن نازارعا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. عاسىرلار بويى ەۋرازيا كونتي­نەنتى جويقىن سوعىستار مەن عىلى­مي-تەحنيكالىق ۇدەرىستىڭ ناتيجە­لەرىن ادامزات يگىلىگىنە قارسى پاي­دا­لانۋدىڭ شەكسىز قايعى-قاسىرەت­تەر­گە اكەلگەندىگىنىڭ كۋاسى بولعان­دىعى تاريحتان بەلگىلى. ارعى تاريح­قا بار­ماي-اق, وتكەن عاسىرداعى ەكى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس, ودان قالا بەردى پولي­گونداردا اتوم بومبا­لارىن سىناۋ­دىڭ ەۋرازيا كونتينەنتىن مەكەندە­گەن حالىقتاردى قانداي قايعى-قاسىرەتتەرگە دۋشار ەتكەن­دىگىن جانە ونىڭ ءالى دە سالدارىنىڭ قان­شا ۋاقىتقا سوزىلا­تىندىعىن ويلا­ساق تا جەتىپ جاتىر. سونى­مەن قاتار, بۇل ورا­سان زور ايماق كوپتە­گەن ادام­زات وركەنيەتتەرىنىڭ توعىسى مەن ۇدەرىس­تەرىنىڭ دە وتانى. سون­دى­ق­­تان دا بولار, ەندى جاڭا ءححى عاسىرعا اياق باسقاندا قازاق­­ستان­نىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­­ماقتاستىق ۇيىمىنا باسشىلىق ەتۋى ادام­زات­تىڭ جاڭا تاريحىنداعى اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك بولىپ سانالادى. قازىردىڭ وزىندە باتىس ەلدەرىنىڭ اقپارات قۇرالدارىندا ساياساتشىلدار مەن وسى اتالعان ۇيىمداعى مەملە­كەت­تەر وكىلدەرى قازاقستاندى ەقىۇ تاريحىندا بىردەن-ءبىر ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك پەن ەرەكشە بەلسەندىلىك كور­سەتكەن مەملەكەت رەتىندە تاني­تىن­­دىق­تارىن مويىنداپ وتىر. وعان دالەل رەتىندە ۇلت كوشباسشىسىنىڭ “يز­ۆەستيا” (2010 جىلعى 29 قاڭتار) گازە­تىن­دەگى “ەقىۇ-نىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى” اتتى ماقالاسىندا جاڭا ءححى عاسىرداعى جاھاندانۋ داۋىرىندە قالىپتاسقان جاڭا گەوسايا­سي رەالي­لەرگە سايكەس ەۋرازيا يدەياسى مەن پراك­تيكاسىنىڭ بايى­تىلعانى مەن وسىعان بايلانىستى ن.نا­­زار­باەۆتىڭ “ەۋ­را­­­زيا دوكتري­نا­سىنىڭ” الەم سايا­سات­كەرلەرى تاراپى­نان ۇلكەن قى­زى­عۋ­شى­لىق تۋدىرعا­نىن اتاپ ايتقان ءجون. شىنىندا دا, اۆتور بۇل ماقا­لادا ەۋرازيا­لىق يدەيا نەگىزىندە قازاق­ستان­نىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىز­دىك جانە ىنتىماق­تاستىق جونىندەگى ۇيىم­عا باسشىلىق ەتۋ كەزەڭىندە ىسكە اسىراتىن ناقتىلى ءىس-شارا­لارىنىڭ باعدارلاماسىن تەزيستىك تۇرعىدا بايانداپ بەردى. سونىمەن قاتار, ماقا­لانىڭ باسىندا ۇيىم­نىڭ دامۋى­نىڭ نەگىزگى تاريحي كە­زەڭ­دەرى ايشىق­تالىپ, ونىڭ قول جەتكەن تابىستارى مەن ساباقتارى وبەكتيۆتىك تۇرعىدا باياندالادى. مۇنداعى نەگىزگى قورى­تىندى ساۋال – ۇيىمعا قالاي جاڭا سەرپىلىس, جاڭا تىنىس, دەم بەرۋگە بولادى؟ “حەلسين­كي رۋحىن” قالاي كوتەرىپ, جاڭعىرتۋ كەرەك؟ بۇل سۇراق­قا جاۋاپتى زەرەك وقۋشى ماقا­لانىڭ ءون-بويىنان تابا الادى. بىزدىڭشە, بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتىڭ كىلتى – ەلباسى­نىڭ بۇرىن دا ءوزى كوتەرىپ, ايتىپ جۇرگەن, جاڭا ءححى عاسىردىڭ جاھاندانۋ داۋىرىنە سايكەس ونى ءارى قاراي بايىتىپ, جەتىلدىرىپ وتىرعان ەۋرازيا يدەياسى مەن پراكتيكاسى ماسەلەلەرىندە جاتىر. حح عاسىردىڭ اياعىندا ەۋرازيا كونتي­نەنتى الەمدىك كولەمدە ۇلكەن ءوز­گەرىستەرگە ۇشىرادى: كەڭەس وداعى مەن ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىنىڭ تارالۋى, گەرمانيانىڭ بىرىگۋى, يۋگو­سلاۆيانىڭ ءبولىنۋى, تمد-نىڭ قۇرى­لۋى. ەلباسىنىڭ ايتىپ كەت­كە­نىندەي, بۇل كۇردەلى كەزەڭدە ەقىۇ ەۋرازيا ەل­دەرىندەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋگە, دەموكرا­تيا مەن نارىقتىق ەكونو­مي­كانىڭ ورنىعۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. الايدا, ءححى عاسىرعا اياق باسۋ حالىق­ارالىق قاتىناستار ۇدەرىسىنىڭ جاڭا ارحي­تەكتۋراسىنىڭ قالىپ­تا­سۋى­­­نا, ال مۇنىڭ ءوزى كونتينەنت­تەگى جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىز­دىكتىڭ جاڭا ماسەلەلەرىنىڭ تۋىن­داۋىنا اكەلدى. سوندىقتان دا ەۋرا­زيا قاۋىپ­سىزدىگى مەن تۇراقتى­لىعىن ساق­تاۋدا بۇرىن­عى ەۋرازيا­لىق تەو­ريا­لىق ۇستانىم­دار مەن قاعي­دالار, ناقتىلى ادىستەر مەن قۇرالدار جاڭا ءداۋىردىڭ حالىقارا­لىق قاتى­ناستارى­نا قولدانۋعا ساي كەلە بەرمەيتىن ەدى. وسى جەردە رەسەيدەگى ەۋرازيا­شىل­دىق يدەيانىڭ جاع­دايىنا كوز جۇگىرتىپ, شەگىنىس جاساساق: قازىرگى زامانعى سول­شىل ەۋرازياشىلدار بۇ­رىنعى جۇيە­­لىلىكتى ساقتاعانمەن, كوم­مۋنيس­تىك پار­تيامەن تاعدىرىن بايلانىستى­رىپ, ساياسي بەت-بەينەسىن جوعالتا باستادى. ل.ن.گۋمي­لەۆتىڭ جولىن قۋ­شى ەۋرازيا­شىلدار ۆ.ۆ.كوجينوۆ پەن ا.س.ءپاناريننىڭ يدەيالىق تۇ­جى­­رىم­دامالارى سياقتى “كا­بي­­نەت­تەن” اسىپ شىعا الماسا, ا.گ.دۋگين­­نىڭ نەو­ەۋر­ازيا­­شىلدىعى وكىمەت باسشى­لارى­مەن كەلىسىمپاز­دىق­تا بولىپ, ەۋرازيا­شىلدىقتىڭ ىرگەلى ۇستانىمدارىنا قايشى كەلدى. ال جاڭا قازاقستاندىق ەۋرازيا­لىق يدەيا بۇرىنعىداي باتىسقا قار­سى ەمەس, قايتا ەۋروپامەن قويان-قول­تىق ءوزارا ىنتىماق­تاستىق پەن ىق­پال­داستىقتا بولۋدى كوزدەدى. بۇرىنعى “ەۋرازياشىل­دىق” قوعام­دىق وي دارەجەسىندە قا­لىپ قويسا, ن.نازار­باەۆ ونى جاڭا ءداۋىردىڭ جاسام­پاز دوكترينا­سى دارەجەسىنە كوتەردى. اۆتور جاڭا داۋىردەگى ەۋرازيا حالىقارا­لىق قاتىناستارىنداعى وزگەرىستەر مەن ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءداستۇرلى ۇستانىم مەن ساباقتاستىق نەگىزىندە ەقىۇ-نىڭ فۋنكتسياسى مەن قىزمەتىنە جاڭا لەپ, تىنىس اكەلۋدى قاجەت دەپ سانايدى. بۇل رەتتە ەۋرازيالىقتىڭ حالىق­ارالىق اسپەكتىسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ءححى عاسىردا الەمدىك – ۇجىمدىق بولمىستا بىرگە ءومىر ءسۇرۋ قاجەتتىلىگى العا قويىلادى. ايتپەگەن كۇندە ادامزات قوعامىندا رەتسىزدىك, ءوزارا جانجال­داسۋ, كۇن­نەن-كۇنگە جاڭا قاتەرلەردىڭ پايدا بولىپ ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر­عانى جا­سى­رىن ەمەس. سوندىق­تان حالىقارا­لىق اس­پەك­تىدە ەۋرازيالىق­تىڭ جاڭا مودەلى ۇسىنى­لادى. ول – ەسكىرگەن ءبىر جاق­تى (پوليۋستى) امەريكالىق مودەلدەن “الەمدىك جاڭا ءتار­تىپ­تىڭ” كۇردەلى جۇيەسىنە, ياعني اتلانتتىق باتىس پوليۋستەن كەم تۇسپەيتىن ەۋرازيالىق ءپوليۋستىڭ تەڭدەستىگىنە ءوتۋ. ونىڭ ءمانى – ءبىر­نەشە ءىرى ەۋرازيالىق مەم­­لە­كەت­تەردىڭ ستراتە­گيالىق تۇرعى­دا بىرىگۋى ارقىلى جاھان­دانۋ­دىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ (ەكونوميكالىق, اسكە­ري-قارۋلى كۇش, دەموگرافيالىق, مادە­ني, ەكو­لو­گيالىق جانە ت.ب.) جيىن­­تىعىن قام­تىعان كونتينەنتال­­دىق قوعام­داس­­تىقتى قۇرۋ. سايىپ كەل­گەندە, مۇنى ءوزى جاڭا عاسىر­داعى جاڭا الەم ءتۇزىلىسىن قۇرۋدىڭ بولا­شاعى زور بالامالى جول! بۇل ۇلگىدەگى ەۋرازيالىق مودەل كەڭ ماعىنادا العاندا ەۋرو-ازيات­تىق شەكتەن اسىپ, افريكا, لاتىن امەري­كاسى مەن ازيا-تىنىق مۇحيتى ايما­عىنا دەيىن جەتۋى, ايتپەسە اتلانتتىق تۇرعىدا شەكتەلگەندە ساۋد ارابياسى مەن تۇركيانىڭ كىرۋ مۇمكىندىگى بار. مۇنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن ساياسات­كەرلەرىنىڭ وزدەرى ايتىپ وتىر. ليت­ۆا­نىڭ ەكس-پرەمەرى, پرو­فەسسور ك.پرۋن­­­سكەنە: “وسى كەزەڭدە قازاق­ستان باتىس پەن شىعىستى, قالا بەر­دى ەۋرا­زيا كەڭىستىگى مەن ترانس­ات­لانتيكا ايماعىن ءبىر-بىرىنە جا­قىن­داستىرا تۇسەتىنىنە سەنىمدى­مىن”, دەدى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گۋ مۋن استاناعا كەزدەسۋگە ۇشار ال­دىن­دا قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋى بۇل ەكى جاھاندىق قۇرىلىمنىڭ /بۇۇ مەن ەقىۇ – س.س/ ەۋروات­لانت­­تىق جانە ەۋرا­زيا­­لىق كەڭىستىك­تەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ­گە ءمۇم­كىندىك بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونى­­مەن, بۇل ەۋرازيا ءپوليۋسى بەلگى­لى ءبىر ايماقتارعا ىقپال­دى بىرنەشە باسىم ورتالىق­تارى بار كوپپوليارلى قۇبى­لىسقا اينالادى. ەلباسىنىڭ ەۋرازيا يدەياسىنىڭ جاسام­پازدىعىن الەمدىك دارەجەدە مويىنداۋدىڭ ءبىر كورىنىسى ءساۋىردىڭ 13-ىندە ۆاشينگتوندا وتكەن يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا “شىعىس – باتىس” ينس­تيتۋتى تاعا­يىن­داعان “بەيبىت­شىلىك جانە ساراب­دال ديپلوماتياداعى كورەگەن­دىك” سىيلىعىنىڭ تاپسىرىلۋى بولدى. بۇل بەيبىتشىلىك جانە پرە­ۆەن­تيۆتىك ديپلوماتيالىق سىيلىق اقش-تىڭ ەڭ بەدەلدى ماراپاتىنىڭ ءبىرى جانە ول مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ, قاۋىپسىز الەم قۇرۋ سالا­سىنداعى ەرەكشە جە­تىس­­تىكتەرى ءۇشىن ءارتۇرلى ەلدەردىڭ ساياسي جانە مەملەكەت قايراتكەر­لەرىنە بەرى­لەدى. “شىعىس – باتىس” ينستي­تۋتى­نىڭ ءوزى دە 1980 جىلى حالىقارالىق قاتىناستاردا “قىرعي-قاباق سوعىس­تىڭ كەلەڭ­سىز سالدار­لارىن ەڭسەرۋ, ەۋرواتلان­تيكالىق ايماقتا شيەلە­نىس­تى باسەڭدەتۋ, ازاماتتىق قوعام قۇندى­لىقتارىن العا جىلجىتۋ ماقساتىمەن قۇرىل­عان بولاتىن. بۇگىندە وسى قازاقستاندىق ەۋر­ا­­زيا يدەيا­سىن باتىل قولداۋشى ازيا­­لىق مەملە­كەت­تەردىڭ سانى كو­بەيۋ­دە. مىسالعا, تۇرىك رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترى اح­مەت ءداۋى­توعلى: “تۇركيا ءوزى مۇشە بولعان ۇيىم­­­داردا “ەۋرازيا” كوز­قاراسى­نىڭ قا­لىپ­­تا­سۋىنا ءاردايىم كوڭىل بولەدى. ەۋروپا كە­ڭە­­سىنە 2010 جىل­عى ءتور­اعالى­عى­مىز كەزىن­دە وسى كەڭەستىڭ ورتا­لىق ازيا ەلدەرىمەن ىن­تى­­ماق­تاستىعىن نىعايتۋ باستى با­سىم­دىق­تارى­­مىزدىڭ ءبىرى بولادى. تۇركيا مەن قا­زاق­ستان ەۋرازيا­داعى جانە جاھانداعى پرو­بلە­ما­لارعا تەڭ تۇرعىدا قارايدى”, – دەگەن ەدى. سونىمەن, جاڭا قازاقستاندىق ەۋرازيا يدەياسى 4 تۇعىرلى ەرەكشە­لىگىمەن سيپاتتا­لادى. ول, ءبىرىنشى­دەن, ۋاقىت تۇرعىسىنان العاندا قىسقا كەزەڭگە ەمەس, ادامزات اياق باس­قان جاھان­دانۋ ءداۋىرىنىڭ ۇردىسىنە ساي كەلەدى. ەكىنشىدەن, كەڭىستىك جا­عى­نان قاراس­تىرعاندا بۇل – ەۋرو­پا, ازيا, سولتۇستىك افريكانى (كەڭ ماعىنادا) قامتي الاتىن ۇدەرىستىك قۇ­بى­لىس. شى­نىندا دا ەۋر­ازيا­لىق يدەيا كونتينەنتال­دىق ماز­مۇنعا يە. وعان بار­لىعىنا دا ورىن بار. ۇشىنشىدەن, مازمۇنى جا­عى­نان بۇل دوكترينا ۇلتتىق, ايماقتىق جانە جاھاندانۋ­دىڭ وزەكتى ماسە­لە­لەرىن كەشەندى تۇر­عى­دا قامتيدى. ءتورتىن­شىدەن, بۇعان دەيىنگى تەوريا­لار مەن تۇجى­رىم­­دار­دىڭ ۇتىمدى جانە پروگرەسشىل جاقتارىن ءوز بو­يى­نا سىڭىرگەن جانە ولاردى قازىرگى جاھان­دانۋ داۋىرىنە ساي بايىتىپ, ءىس جۇزىنە اسا­تىنداي جاسامپاز يدەيا دارەجەسىنە كوتەردى. قورىتا ايتقاندا, ەۋرازيالىق يدەيا ن.نازارباەۆتىڭ ءوز زامانى­نىڭ وزىق قايراتكەرى رەتىندە ادام­­زاتتىڭ قازىرگىسى مەن بولاشاعىن بىلىكتىلىك­پەن سارالاپ, كەلەشەگىن كورەگەندىكپەن بولجاۋى ارقاسىندا ءوزىنىڭ رەنەس­سانس­تىق ءداۋىرىن باستان كەشىرىپ وتىر. “ەۋرازياشىلدىق” قازىرگى تاڭدا ادامزات بالاسىن جاھان­دانۋ مۇحيتى­نىڭ اساۋ تول­قىندارىنان اداستىر­ماي ءجون سىلتەيتىن ءبىر “شامشىراق” ىسپەتتەس وزىنە تارتىپ تۇر. ساتاي سىزدىقوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.