سونالى مەن ءسانيا

قانداي وقۋ ورنىندا بولسا دا ونەرلى جاستاردى ۇستازدارى جاقسى كورەدى. رۋدنىي الەۋمەتتىك-گۋماني­­­تارلىق كوللەدجىندە وقىپ جۇرگەندە ءسانيا اۋشۋمەنوۆا بەلسەندى ستۋدەنت بولدى. ءوزى پوەزيانى جانىنداي جاق­سى كورەتىن اقىنجاندى قىز مىڭ بۇرالىپ بيلەيدى. سپورتىڭنان دا قالىپ جاتقان جوق, ءوزى وقۋ وزاتى. ادەتتە, مۇنداي جاستار ديپلوم الاردا قالادا قالۋعا تىرىسادى. ويتكەنى, كوپشىلىگى ارى قاراي جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعىسى كەلەدى جانە ءوزىنىڭ بولاشاعىن دا قالامەن بايلانىس­تىر­عاندى ۇناتادى. وتىن بۇتاپ, كومىر جاقپايتىن, سۋ تاسىمايتىن قالانىڭ قولايلى ءومىرىن كىم جەك كورسىن. وقۋ وزاتتارىنا ۇستازدارىنىڭ “اۋىلعا بارىڭدار” دەپ ايتا قويمايتىنى دا شىندىق. سارىسۋ اۋدانىنىڭ لەسنوي اۋىلىنان كەلىپ وقىپ جاتقان ءسا­نيانى ديپلوم الاردا ەشكىم دە اۋىلعا سۇرانادى دەپ ويلاعان جوق. قۋ قىز ەڭ سوڭعى كۇندەرگە دەيىن كەيبىر قۇربى­لا­رىنداي اقتارىلعان جوق, امال­سىز­دان اۋىلعا كەتىپ بارا جاتىرمىن دەپ قىنجىلمادى دا. سارىكولدىڭ اۋىز سۋى اششى, جۋعان كىرىڭ دە اشىلمايدى. تۇرعىندار سۋدى فلياگتاپ ساتىپ الىپ ىشەدى. بىراق سانياعا اۋىز سۋدىڭ اششى­لىعى دا, تاپشىلىعى دا ءبىلىن­بەيدى, قىس بولسا قاردىڭ سۋىن ەرىتىپ كىر جۋادى. ول اقكوبىك اتىپ, كىردى قا­لاي اشادى دەسەڭشى. جازدىڭ ءوز نەسىبى تاعى بار, جاڭبىردىڭ سۋىن ءبىر جيناپ السا, تالاي كىر جۋىنا جارايدى. رۋدنىي كوللەدجىنىڭ باسشىلىعىنا سارىكول اۋدانىنا سونالى اۋىلىن­داعى قازاق ورتا مەكتەبىنە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى كەرەك دەگەن سۇرانىس تۇسكەندە ءسانيا ويلانعان جوق, بىردەن جازىلدى. 90-شى جىلدارى بەرەكەسى كەتكەن اۋىلدىڭ بىرىنە مىنا قىزدىڭ سۇرانعان باتىلدىعىنا كوللەدجدە­گىلەر اسا سەنە دە قويمادى. قۇجاتىن دۇ­رىستاتىپ الىپ, قالاعا تايىپ وتى­راتىن شىعار دەپ ويلاعان. بىراق ولار قاتەلەستى, ءوز قالاۋىمەن كەلگەن ءسا­نيا­نىڭ اۋىلدان كەتەمىن دەگەن ويى دا بولعان جوق. ال سونالىنىڭ ءجى­گىت­تەرى اۋىلعا كەلگەن قىزدى قايتار­ماي­تىنىنان دا ءسانيا­نىڭ ۇستازدارى حابارسىز بولاتىن... سونالى اۋىلى سارىكول اۋدانى­نا قاراعانىمەن, ءسانيا بويجەتكەن لەس­نويدان ءبىراز قاشىقتا جاتىر. سونا­لى تاريحىمەن دە, بيدايىمەن دە, ادامدارىمەن دە اتاقتى اۋىل. مۇندا جۇزگە تارتىپ جىعىلاتىن ءتۇتىننىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق وتباسى, ارپا ىشىندە ءبىر بيداي–رىبيندەردىڭ ءوزى قازاقشاڭدى ماقالداپ-ماتەلدەپ قايىرادى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنا دەيىن بۇل اۋىلدا ورىس ورتا مەكتەبى بولدى, كەمپىرى دە, شالى دا تىلدەرىن بۇراپ, ورىسشا سويلەيمىز دەپ اۋرەگە تۇسەتىن. كەيىن مەكتەپ ءتۇ­گەل قازاقشاعا اينالدى. مەكتەپ دي­رەك­تورى قادۋ ساقاۋوۆ اقىنجاندى, اق­كوڭىل كىسى. ونىڭ كابينەتى كادىمگى كىشىگىرىم كىتاپحانا, سۋرەت مۋزەيى ءتا­رىزدى. اڭقىلداپ كەلىپ, كىتاپتاردى الدىمىزعا ءۇيىپ تاستادى. – اقىن-جازۋشىلاردان قولتاڭبا الۋ–ەڭ ءبىر سۇيىكتى ءىسىم. مىنە, مۇحتار شاحانوۆتان باستاپ, ءوزىمىزدىڭ قوستا­نايلىق جازۋشىلارعا دەيىن بار, – دەيدى قادەكەڭ. مەكتەپ ديرەكتورى قانداي ۇزاق ولەڭىڭدى دە كوڭىلى تۇسسە جاتتاپ الادى ەكەن. ءبىزدىڭ كەلگەن شارۋامىزدى ءيىرىپ قويدى دا, ءوزى كىتاپ سورەسىنىڭ الدىنا تۇرا قالىپ, قولدى سەرمەپ, ءبىر ۇزاق ولەڭدى ناقىشىمەن, مانەرلەپ وقىپ تاستادى. بۇل وسى سو­نالى اۋلىنىڭ ازاماتى رامازان بەك­ماعامبەتوۆ دەگەن اتامىزدىڭ سوعىسقا كەتىپ بارا جاتىپ, ارتىندا قالعان ىنىلەرىنە ارناپ جازعان حاتى ەكەن. ولەڭنىڭ اناۋ-مىناۋ كەدىر-بۇدىرلاۋ جەرىن وقۋ ماقامىمەن بىلدىرمەي جىبەرگەن مەكتەپ ديرەكتورىنا ونىڭ كابينەتىندە وتىرعان اۋىل اكىمى سا­عىمباي سۇندەتالين, جاس مامان ءسانيا جانە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بالدىرعان حالىقوۆا – ءبارىمىز قول شاپالاقتادىق. – قازاق ءبىر ارتىستەن ايىرىلعان ەكەن, بىراق ەسەسىنە مۇنداي مەكتەپ ديرەكتورىن تابۋ وڭايعا تۇسپەس,–دەگەن ازىلگە قادەكەڭنىڭ ءوزى دە ءماز بو­لىپ ك ۇلىپ الدى. – مەكتەپ اۋىلداعى ءبىلىم وشاعى عانا ەمەس, مادەني ورتالىق. مۇعا­لىم­دەرسىز اۋىلدا ەشتەڭە وتپەيدى, اۋىل­دىڭ ەرتەڭىن وسى جاس ماماندار قالاپ جاتىر, – دەيدى. – مىنا ءسانيا كەل­گەلى اۋىلعا بي ونەرى كەلدى. ءوزىنىڭ وقىتاتىن سىنى­بىنداعى بالالار اۋدانداعى بايقاۋدان بي بيلەپ ءبىرىنشى ورىندى الىپ كەلەدى. ءسانيا 2008 جىلى وسىندا كەلگەندە ءبىرىنشى سىنىپتى العان بو­لا­تىن. بيىل بالالارى ءۇشىنشى سى­نىپ­تى بىتىرگەلى وتىر. الدىندا اي­نال­دىرعان جەتى ءبۇلدىرشىن وتىرادى. با­لالاردى تۇسكە دەيىن وقىتادى, ءتۇس­تەن كەيىن قوسىمشا ساباقتار وتەدى, بيگە, دراماعا باۋليدى. سىنىپتاعى جەتى ءبۇلدىرشىن وعان وقۋشى عانا ەمەس, تۋىستاي بولىپ كەتكەن. بالالاردىڭ ۇستازعا دەگەن قۇرمەتى, ۇستازدىڭ بەدەلى وسىلاي باستالسا كەرەك. – ماعان اۋىل مەكتەبى ۇنايدى. قالاداعىداي ەمەس, مۇنداعى سىنىپ­تاردا بالا از, ساباق ۇيرەتۋگە جەڭىل. ونىڭ ۇستىنە كىشكەنتاي اۋىلداعى با­لالار الدىڭنان وتپەي سىيلاپ تۇ­را­دى. سونالى اۋىلىندا بالا تاربيە­سىنە تەك ۇستاز ەمەس, بۇكىل اۋىل بولىپ جاۋاپتى سياقتى. مەكتەپتە ءبىر بالا بۇزىقتىق جاساسا, ول قازىر اۋىلدىڭ بارلىعىنا جەتىپ تۇر, – دەيدى ءسانيا. ول سىنىبىندا شىعارماشى­لىق­پەن جۇمىس ىستەيدى. بالالاردى پوە­زيا­نى سۇيۋگە تاربيەلەپ ءجۇر. وتكەن جى­لى اۋداندا وتكەن ماقاتاەۆ وقۋ­لا­رى بايقاۋىنان ءسانيانىڭ وقۋشى­لارى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ال وقۋشىلاردىڭ “اتا مەكەن” بالالار شىعارماشىلىعى فەستيۆالىندە ءبىرىنشى ورىندى الىپ كەلدى. وتكەن جىلى ءسانيا وسى سونا­لى­داعى تيمۋر دۇيسەنوۆ دەگەن جىگىتكە تۇر­مىسقا شىقتى. تيمۋردىڭ ون بالا ءتار­بيە­لەپ وسىرگەن اناسى ۇمىتپەن بىرگە تۇ­رادى, سيىر, قۇس ۇستايدى. ەكى جاس اكە­سى­نىڭ شاڭىراعىن دوڭگەلەنتىپ ۇستاپ وتىر. – سونالىنىڭ جىگىتتەرى جاقسى قىز­داردى قايتىپ اۋىلدان شىعار­ماي­دى. بۇرىنىراقتا جاس مامان بو­لىپ كەلگەن ەدىم, مەنى دە سونا­لىلىقتار الىپ قالعان. 2006 جىلى گۇلنار دەگەن قىزىمىز فيزيكا ءپا­نىنەن مۇعالىم بولىپ كەلگەن, ونى دا الىپ قالدىق, قۋاندىق ەسكەندىروۆ دەگەن جاس جىگىت دەنەشىنىقتىرۋدان ساباق بەرۋگە كەلگەن, اۋىلىمىز ۇنا­عان سوڭ ول جاس وتباسىن كوشىرىپ ال­ىپ, سو­نالىلىق بولىپ كەتتى. بىلتىر ءسا­نيانى دا الىپ قالدىق. قازىر اۋى­لىمىزداعى ۇلگىلى, ماقتاۋلى كەلىننىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى اۋدانداعى “كە­لىندەر سىنى” بايقاۋىنان ءبىرىنشى ورىن الىپ, اۋىلداستارىن ءبىر مار­قايتىپ تاستادى, – دەيدى سونالى مەكتەبى وقۋ-تاربيە ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بالدىرعان حالىقوۆا. سونالى – حالىقتىق ءداستۇر, كى­شى­نىڭ ۇلكەندى تىڭدايتىن, ءبىر اۋىز ءسوز­گە توقتايتىن اعايىندىق ءۇردىس ءۇزىل­مەگەن اۋىل. مۇندا كەلگەن جاس مامانداردىڭ تۇراقتاپ قالاتىنى دا سوندىقتان بولۋى كەرەك. “اۋىل ازدى, توزدى” دەپ وتىرا بەرگەنمەن ەشتەڭە ونبەيتىنىن تۇسىنگەن سونالىلىقتار وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ءبىر قيمىل جاساپتى. سونالىدان شىققان باتىر اتالارىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا “جانىبەك” دەگەن قور قۇرعان. سودان وسى اۋىلدان تۇلەپ ۇشىپ, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, ودان قالدى رەسەيدە تۇرىپ جاتقان سونالىلىق ازاماتتارعا جىلۋ جيناتقان. وتكەن جىلى وسى اۋىلدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتەر­دىڭ الدىندا الگى قور ارقىلى ءبىر ميل­ليون تەڭگە جينالىپ, وعان اۋىلداعى ءبىراز شارۋا ءبىتىپ قالىپتى. جاسى­را­تىن نە بار, اۋىلدى تاۋ-تاۋ بولىپ مالدىڭ كوڭى باسىپ قالعان عوي. ونى ۋاقتىلى الىسقا اپارىپ توگىپ تۇر­ما­سا, اۋىل – اۋىل ەمەس, اۋرۋدىڭ ۇياس­ى بولىپ قالادى. وتكەن جىلى وسى سونالىدا وسكەن كاسىپكەر جۇماعۇلوۆ سەرىكباي دەگەن ازاماتتىڭ تەحني­كامەن قامتا­ما­سىز ەتۋى ارقاسىندا ءۇي-ءۇيدىڭ اراسىنان 4,5 مىڭ توننا قي دالاعا شىعارىلعان. اۋىل ءىشى تازارىپ قالدى. كوشەگە شام ورناتىلدى, اۋىل سىرتىنداعى زيراتتار قورشالىپ, كۇتىمگە الىندى. – اۋىلدا ىنتىماق, بىرلىك بار. ىن­تىماق بولعان جەردە ءىس جۇرەدى. ون­داي اۋىل جاستار ءۇشىن قىزىقتى بو­لادى دا, كەلگەن ماماندار قايتا كەتە قويمايدى. راس, اۋىلدا اۋىز سۋ تاپ­شى, مالعا دا سۋ, ەسىكتىڭ الدىنداعى باقشاعا دا سۋ كەرەك. بۇل ماسەلە دە قارالىپ جاتىر,–دەيدى سونالى قارايتىن تاگيل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ساعىنباي سۇندەتالين. بۇگىندە اۋىلعا ديپلومىمەن بار­عان جاستارعا ماتەريالدىق قولداۋ-كومەك بەرىلەدى, پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. – مەن كەلگەن 2008 جىلى جاس ما­ماندار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستى­رىل­ماعان بولاتىن. ەشتەڭە دە العان جوقپىن. وعان وكىنبەيمىن. مەنىڭ ءوزىم ەشتەڭەدەن مۇقتاج ەمەسپىن. تەك سونالىدا جاس ماماندارعا ارناپ ءۇي سالىنسا, تەلەفون ورناتىلسا, ەڭ باس­تىسى اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا ەكەن, – دەيدى ءسانيا. سونالىنىڭ بۇرىنعى داۋرەنى, بۇرىنعى داڭقى قايتىپ كەلەرىنە اۋىلداستاردىڭ سەنىمى مول. ويتكەنى, اۋدان باسشىلىعى دا قاراپ وتىرعان جوق, اۋىزسۋ قۇبىرىن تارتۋدىڭ قامىندا. جاس مامانداردىڭ كەلۋى اۋىلعا جىل قۇسىنداي جىلىلىق اكەلگەندەي. سوڭعى كەزدە سونالىدان كەتىپ جاتقاندار از كورىنەدى. ءسانيا مۇعالىم كەلىننىڭ اياعى اۋىر, اۋىل وسى جازدا شىلدەحانا دا كۇتىپ وتىر. سونالىنىڭ قازىعى بۇلدىرشىندەردى بىلىمگە سۋسىنداتىپ جاتقان ءسانيا بولماعاندا كىم دەيسىز؟ ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى, سارىكول اۋدانى, سونالى اۋىلى.