جازۋشى سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, ماگنيتوفونعا تۇسكەن «پاراقتاردا» قان مايدانداعى قىزداردىڭ تاريحى مەن سىرى, نە ىستەپ, نە قويعانى, سوعىس بىتكەننەن كەيىنگى ادام تاعدىرى بۇكپەسىز سايراپ تۇر. روماندى وقىپ وتىرىپ, ادامزات قوعامى وسىنداي قاتىگەز سوعىستىڭ ءبىر ەمەس, ەكەۋىن باستان قالاي وتكەردى دەگەن ۇلى سۇراقتىڭ تورىنا شىرمالىپ, سوعان جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىساسىز.
جازۋشى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ نوبەل سىيلىعىن العاننان كەيىن ءدارىس وقىعاندا, ەشتەڭەدەن جاسقانباي: «مەن ءبىزدى جاس كەزىمىزدەن ولۋگە ۇيرەتكەن ەلدە تۇردىم. اجالدى مويىنداۋدى ۇيرەتتى. بىزگە ادام ءوزىن تۇتاستاي بەرىپ جانىپ كەتۋگە, ءوزىن-ءوزى قۇربان ەتۋگە جاراتىلعان دەپ ايتاتىن. مىلتىق ۇستاعان ادامدى ءسۇيۋدى ۇيرەتەتىن. ەگەر مەن باسقا ەلدە وسسەم, وندا الگى جولمەن جۇرە الماس ەدىم» دەگەن كوزقاراسىن الەمگە ايگىلەدى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جازۋشىنىڭ «سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» رومانىن اۋدارماشى مارال حاسەن قازاقشاعا جاقسى اۋدارىپ جەتكىزىپتى.
جازۋشى كىتاپتىڭ كۇندەلىگىندە: «XX عاسىردىڭ ەڭ سۇراپىل سوعىسىندا ايەلگە جاۋىنگەر بولۋعا تۋرا كەلدى. ول تەك قانا جارالىلاردى قۇتقارىپ, جاراقاتتارىن تاڭىپ قانا قويعان جوق, مەرگەندىك مىلتىقتان دا وق اتتى, بومبىلادى, كوپىرلەردى دە قيراتتى, بارلاۋعا دا باردى, «تىلدەردى» دە تۇتقىندادى. نە كەرەك, ايەل ولتىرۋگە ءماجبۇر بولدى. ول ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە, ءۇي-جايىنا, بالا-شاعاسىنا ادام ايتقىسىز قاستاندىقپەن تارپا باس سالعان جاۋدى جويۋعا كىرىستى» دەپ جازادى. دۇنيەنىڭ قۇبىلعانى سونشالىق, ءۇي شارۋاسىندا جۇرگەن انالار, وقۋدا جۇرگەن, ەمتيحان تاپسىرۋعا دايىندالىپ جۇرگەن جاپ-جاس قىزدار قاس قاعىم ساتتە مايدانعا اتتانىپ, سۋىق قارۋ ۇستاپ, جاۋدى جايراتۋعا نيەتتەنىپتى. وقىپ وتىرىپ بۇل روماندى مايدانگەر ايەلدەردىڭ سوعىس تۋرالى ەستەلىگى ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. سۇراپىل سوعىستىڭ جۇزدەگەن كوزى ءتىرى كۋاگەرى ءارتۇرلى وقيعانى بايانداۋدان جالىقپايدى. ءبىر عاجابى, سوعىس ولاردان ءبارىن السا دا, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جويا الماپتى. ءبارى مايدان دالاسىن كۇنى كەشە بولعانداي قاز قالپىندا, ۋاقىتى, مەكەنجايىمەن قوسا تىزبەكتەپ ايتىپ بەرگەن.
رومان بىزگە «تەك لەنين كومسومولىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا ارمياعا 500 مىڭعا جۋىق قىزدار جىبەرىلدى, ولاردىڭ 200 مىڭى – كومسومول مۇشەلەرى بولاتىن. كومسومول جونەلتكەن بارلىق قىزداردىڭ جەتپىس پايىزى سوعىستاعى ارميادان ورىن تەپتى. سوعىس جىلدارى مايدانداعى ارقيلى اسكەر قۇرامىندا 800 مىڭنان استام ايەل قىزمەت ەتتى» دەگەن اقپاراتتى بەرەدى. بۇل دەگەنىڭىز سول سوعىستا ايەلدەردىڭ ۇلەسى ەركەكتەردەن كەم بولماعانىن كورسەتەتىن ايعاق ەمەس پە؟!
جازۋشى ءسوز اراسىندا وسى روماننىڭ باستى يدەياسى قايدا جاتقانىن دا ايتا كەتەدى: «سوعىسقا مىنا ءبىزدىڭ, قاتىنداردىڭ كوزىمەن قاراساڭ, ول بۇرىنعىدان دا قورقىنىشتىراق بولىپ كورىنەدى», دەيدى سانينسترۋكتور, سەرجانت الەكساندرا يوسيفوۆنا ميشۋتينا. بۇكىل سوعىستى كەشىپ وتكەن, سودان سوڭ تۇرمىسقا شىعىپ, ءۇش بالا تۋعان, ەندى نەمەرەلەرىن ماپەلەپ وتىرعان وسىناۋ قاراپايىم ايەلدىڭ بۇل سوزىندە كىتاپتىڭ باستى يدەياسى جاتىر.
بۇل كىتاپتا سوعىستىڭ ءبىز بىلمەيتىن سۇمدىقتارى ايتىلعاندا, دەنەڭ تۇرشىكپەۋى مۇمكىن ەمەس. ەكى رەت كونتۋزيا الىپ, ەكىنشى رەت جەردەن قازىلىپ الىنعاندا, شاشى اپپاق قۋداي بولىپ اعارىپ كەتكەن كەيىپكەردىڭ ءومىرى تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى ۇرەيلى ءھام ايانىشتى. ال مەرگەن, ەفرەيتور ماريا يۆانوۆنا موروزوۆا (يۆانۋشكينا): «مەنىڭ تاماشا بۇرىمىم بار ەدى, مەن ونى ماقتان ەتەتىنمىن. ءيا, ەكىنشى ەسىكتەن سونى قيعىزىپ شىقتىم...كويلەگىمىزدى دە تاستادىق. اناما نە كويلەگىمدى, نە بۇرىمىمدى بەرىپ ۇلگەرمەدىم». سوعىستىڭ قىزدارعا بەرگەن العاشقى «سىيلىعى» مىنە وسىنداي. جازۋشى ونى بايبالام سالماي-اق, وسىنداي شاعىن ەپيزودتارمەن بەرىپ وتىرادى.
ءبىر قىزىعى, ايەلدەردىڭ ءوزارا ايتىساتىن اڭگىمەلەرى مەيلى قاي جەردە بولسا دا وزگەرمەيدى ەكەن. سول باياعى ءۇي ءىشىنىڭ, تۋىس-تۋعانى, انالارى مەن اكەلەرى تۋرالى ايتا بەرەدى. ءتىپتى سوعىس ءجۇرىپ جاتقان قان مايداندا دا ولاردىڭ اڭگىمەلەرى وسى تاقىرىپتا وربىگەن. ارەكەتتەرى دە سول قالپىندا قالا بەرمەك. جازۋشى بۇل قۇبىلىستى ءوز كەيىپكەرىنىڭ اۋزىمەن: «سوعىس قىزداردىڭ ەشتەڭەسىن دە وزگەرتپەپتى. بىردە المانيادان قايتىپ كەلە جاتقاندا, الدەكىمنىڭ ريۋكزاگىنان تىشقان اتىپ شىققاندا, قىزداردىڭ بارشاسى سەكىرىپ-سەكىرىپ ءتۇستى, جوعارعى پولكاداعىلار بولسا, باقىرىپ جاتىر. بىزبەن بىرگە قايتىپ كەلە جاتقان كاپيتان تاڭعالدى: «ارقايسىڭنىڭ ومىراۋىڭدا وردەن بار, سوندا تىشقاننان نەگە قورقىپ وتىرسىڭدار؟» دەپ سۋرەتتەيدى. شىندىق, سوسىن ايەل تابيعاتى وزگەرۋسىز قالا بەرەتىندىگى راس تا شىعار.
سوعىس بىتكەن سوڭ, مايداننان ورالعان قىزداردىڭ ءومىرى تىپتەن كۇردەلى بولعانى دا وسى روماننىڭ ىشىندە ايتىلادى. ولاردىڭ سوعىسقا بارعانىنا ءتىپتى كەيبىرەۋلەر كۇدىكتەنە قاراعان سياقتى. ويتكەنى سوعىس – ايەلگە جات.
«مەن كابەڭكەگە وتىردىم, ول مەنىڭ شابادانىمدى قوراپقا ورنالاستىردى. مەنىڭ فورمامدى, ناگرادالارىمدى كوردى.
– نەشە نەمىستى ءولتىردىڭ؟ – دەپ سۇرايدى
– جەتپىس بەسىن.
ول ءسال كىدىردى دە, ك ۇلىمسىرەدى:
– وتىرىك سوقپا, بىردە-ءبىرىن كورگەن جوق شىعارسىڭ, ءسىرا!». تۋعان اۋىلىنا سوعىستان امان ورالىپ, جولدا كەزىككەن كولىككە مىنگەن سولدات قىز بەن شوپىر جىگىتتىڭ اڭگىمەسى وسىلاي باستالادى. قىسقا عانا ديالوگتا نەمىستەرگە دەگەن وشپەندىلىكتىڭ وتى قايناپ تۇر. «توتەسىنەن نەشە نەمىستى ءولتىردىڭ؟» دەپ سۇراۋدىڭ ءوزى ادام ءۇشىن قانشالىقتى وڭاي ءھام قيىن.
«بيدايدىڭ ءبىر ەگىندىگىندە جاتىرمىز, كۇن جايناپ تۇر. نەمىستەردىڭ اۆتوماتتارى «تا-تا-تالاپ» جاتىر, سودان سوڭ – تىنىشتىق… تەك بيدايدىڭ شۋلاعانى عانا ەستىلەدى. تاعى دا نەمىستەردىڭ اۆتوماتتارى «تا-تا-تالايدى»... سوندا وي كەلەدى: بيدايدىڭ مىناداي شۋلاعانىن ەندى ەستىر مە ەكەنبىز؟». كەيىپكەر ءسوزى – شىندىق ءسوزى.
قالامگەردىڭ بىردە «مەن بۇل كۇندە ەكى ۇرپاق اۋقىمىندا عۇمىر كەشىپ جاتقان سياقتىمىن – قىرىق ءبىرىنشى جىلعى جاستار اراسىندا جانە ءوزىمنىڭ قازىرگى قاتارلاستارىم – جيىرما مەن وتىز جاستاعىلار ورتاسىندا ءجۇرمىن. ءوزىمنىڭ سانامدا ەكى بولمىستى, ەكى ادامدار الەمىن الىپ ءجۇرمىن – ولار ءوزارا قيىلىسادى ءارى ايىرىلىسادى, كەزەكپە-كەزەك ىرىلەنەدى نەمەسە ۇساقتالادى, بىرگە قوسىلادى. مەنىڭ زەردەم – ەندىگى ولاردىڭ زەردەسى. ولاردىڭ زەردەسى – مەنىڭ زەردەم» دەۋى تەگىننەن ەمەس. ادامنىڭ ۇنەمى اينالىساتىن شارۋاسى ونىڭ مىنەزىنە, قۇلقىنا, تۇرمىسىنا اسەرىن تيگىزبەي قويماس. ءتورت جىل بويى بلوكنوت قۇشاقتاپ, ماگنيتوفون جاستانعان جازۋشى ءۇشىن سوعىس تۋرالى جازۋ, ويلاۋ الدەقايدا قيىن بولعانى مۇندا تۇر. بىراق ول ءبارىن جەڭە ءبىلدى. مايدانداعى قىزداردىڭ رۋحىن قالامىنا كوشىردى.
سوعىسقا بارساق دەپ «ارمانداعان» جاس قىزدار سوعىس دالاسىندا باسقاشا ارمانمەن ويانىپ ءجۇردى. مۇلدە كەرىسىنشە. ولاردىڭ ەندىگى ارمانى بىلاي پاراقتالادى: ء«بىز نەنى ارمانداپ ەدىك؟ الدىمەن, ارينە, جەڭۋدى, ەكىنشىسى – ءتىرى قالۋدى. قىزداردىڭ ءبىرى ايتادى: «سوعىس بىتەدى عوي, مەن ومىرگە كوپتەگەن بالا اكەلەمىن», ەندى بىرەۋى: «مەنىڭ ينستيتۋتقا تۇسكىم كەلەدى», ال ءۇشىنشىسى: «ال مەن بولسام, شاشتارازدان شىقپاس ەدىم. ادەمى كيىمدەر كيىپ الىپ, ءوزىمدى-ءوزىم كۇتەر ەدىم» – دەيدى. بۇل بەيبىتشىلىك پەن سوعىستىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەن, سونى ءوز كوزىمەن كورىپ, سەزىنگەن ادامداردىڭ ءبىر ساتتىك ءتۇسى.
كەيىپكەردىڭ ءبىرى, اتقىشتار روتاسىنىڭ سانينسترۋكتورى ولگا ياكوۆلەۆنا بايانداعان مىنا ءبىر وقيعا تەك سوعىستا عانا قايتالاناتىن وقيعا شىعار. «مەن اي سايىن قان بەرە باستادىم. دونورلىق پاەك تا الدىم: كۇشىمدى تەز جيناۋ ءۇشىن ءبىر كەلى قانت, ءبىر كەلى ۇنتاق جارما, ءبىر كەلى شۇجىق بەرەتىن. مەن اۋرۋلاردى كۇتۋشى نيۋرا تاتەنى جاقىن تارتىپ ءجۇردىم, ونىڭ جەتى بالاسى بار ەدى, كۇيەۋى سوعىستىڭ باسىندا قازا تاپقان. ۇلكەن ۇلى جەتىدە بولاتىن, ول ازىق-ت ۇلىككە بارىپ جۇرگەندە كارتىشكەسىن جوعالتىپ الىپتى, سودان مەن ولارعا ءوزىمنىڭ دونورلىق پاەگىمدى بەرىپ تۇردىم. مەن ايىنا بىردەن بەس ءجۇز كۋبيك, جارتى ليتردەن ەكى رەت تاپسىراتىنمىن. بىردە ماعان دارىگەر: «كەل, سەنىڭ مەكەنجايىڭدى كورسەتەيىك, مۇمكىن سەنىڭ قانىڭ قۇيىلعان ادام سەنى ىزدەپ كەلەر» دەگەن ۇسىنىس جاسادى. ءبىز مەكەنجايدى جازدىق تا, ول قاعازدى الىنعان قانعا قىستىرىپ قويدىق.
سودان, ەكى ايداي ۋاقىت وتكەن سوڭ, مەن كەزەكشىلىكتەن كەيىن ۇيىقتاۋعا جاتقان ەدىم. ءبىر كەزدە مەنى بىرەۋ سىلكىلەپ جاتىر:
– تۇر! تۇر, ساعان باۋىرىڭ كەلىپ تۇر!
– قايداعى باۋىر؟ مەنىڭ باۋىرىم جوق! – دەيمىن.
ءبىزدىڭ جاتاقحانا ەڭ جوعارى قاباتتا بولاتىن, مەن تومەنگە ءتۇستىم دە, جان-جاعىما قارايمىن. قاراسام: جاس تا, ادەمى لەيتەنانت تۇر. ساۋال قويدىم:
– مىنا جەرگە ومەلچەنكونى شاقىرتقان كىم؟
ول:
– مەن شاقىردىم, – دەيدى. – ءسويتتى دە ماعان دارىگەر ەكەۋمىز جازعان جازبانى كورسەتتى. – مىنەكي... مەن سەنىڭ قانداس باۋىرىڭمىن». سوعىستىڭ شىندىعى – ءومىردىڭ شىندىعى ما, ونى ۋاقىت دالەلدەر, مۇمكىن, دالەلدەپ تە ۇلگەردى.
سوعىسقا بارعان قىزدار ءبىر جاعىنان قوسىندارعا كۇش بولىپ قوسىلىپ سەپتەسسە, ەندى ءبىر جاعىنان ونداعى ەركەكتەرگە رۋح سىيلاعان دا سياقتى. سەبەبى قىزداردىڭ ءوزى الدىڭعى شەپتە سوعىسىپ جاتىر دەگەن ۇلكەن وي ولاردى جىگەرلەندىرىپ, باتىلدانا تۇسۋگە كۇش قوسقانداي. جازۋشى بۇل ەپيزودتى ء«تىپتى ايەل داۋسىنىڭ ءوزى ولاردى تۇرلەندىرىپ جىبەرەتىن» دەپ سۋرەتتەيدى. ال ولگا ۆاسيلەۆنا اتتى كەيىپكەر ءتۇن ىشىندە جەركەپەنىڭ جانىندا وتىرىپ ءان سالعانىن, ءبارى ۇيىقتاپ قالدى دەگەن ويدا بولعانىن, ال تاڭەرتەڭ كومانديردىڭ ء«بىز ۇيىقتاعان جوق ەدىك. ايەلدىڭ داۋسىن ساعىنعانىمىز سونداي...» دەپ تامسانعانىن جەرىنە جەتكىزە باياندايدى. بۇل دا سوعىستاعى رومانستىڭ ءبىر ساتتىك بەينەسى.
سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ بلوكنوتىنا جازىلعان سوعىس تۋرالى ەستەلىكتەردىڭ كوپتىگى سونشا, ءار كەيىپكەردىڭ ارتىندا تاعى ءبىر مايدانگەر كەزەك كۇتىپ تۇرادى. «سوعىس تۋرالى مەن دە ايتايىنشى» دەپ ءوتىنىش ايتا باستايدى. سول ءۇشىن قالامگەر سوعىس حاقىنداعى ەستەلىكتەردى كەيىپكەرلەر اۋزىنان جازىپ العان ماگنيتوفونىن «قيناۋ قۇرالى» دەپ اتايدى. نەگە دەرسىز؟ ول كەيىپكەر اۋزىنان ەستىگەن قان مايداننىڭ قاتىگەز وقيعالارىن ۇيىنە قايتىپ بارعان سوڭ تاعى ءبىر رەت, قاعازعا ءتۇسىرۋ بارىسىندا تاعى قايتالاپ ەستيدى. سوسىن سوعىس ونىڭ ميىندا, ويىندا, اق قاعازىنىڭ بەتىندە قايتادان كورىنىس تابادى, اسىر سالادى.
سوعىس. وسى ءبىر قاتىگەز ءسوز قانشاما ادامنىڭ جانىن جالماپ, قانىن توكتى. قانشا ءسابي بوزداپ, ەلدى مەكەندەر قيرادى. ءبىز وقىپ شىققان سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ رومانىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ كوبى ء«بىز سوعىسقا دەيىن باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ ەدىك» دەپ وكىنە ءتىل قاتادى. ارينە ولاردىڭ اتاسى, اكەسى, باۋىرى, ءتىپتى ءوزى سول سوعىستىڭ زاردابىن كوردى. جاستىق كوكتەمدەرى سوعىستىڭ دالاسىندا وتكەن قىزداردىڭ كوبى سوعىستان كەيىن قوعامنان اجىراپ, ەلدەن بولەكتەنىپ قالعان, ءتىپتى كەيبىرىنىڭ تۇرمىسقا شىققىسى, بالا سۇيگىسى دە كەلمەگەن. بۇل مايداننىڭ ادامزاتقا بەرگەن «سىيىنىڭ» جاڭاشا ءتۇرى. سوعىس ادامداردى ءبىر-بىرىنەن ايىرادى, بولەكتەيدى, پسيحولوگيالىق جاقتان السىرەتەدى, ەڭ ماڭىزدىسى, ويىڭنىڭ, ميىڭنىڭ تۇراقتى كۇيىن ماڭگىلىككە جوعالتادى. سوعىستىڭ العى شەبىنە بارعان جاۋىنگەرلەردەن قاتارداعى كىر جۋشى بولىپ ىستەگەن قىزدارعا دەيىن سويلەسىپ, اڭگىمەلەسكەن جازۋشىنىڭ بۇل رومانى ءتىرى كۋاگەرلەردىڭ سوعىسقا دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرەدى. قالاي دەسەك تە, سوعىس دەگەن جالعىز سوزگە سان ميلليون ادامنىڭ تاعدىرى, ونداعان مەملەكەتتىڭ مۇددەسى سىيىپ تۇر. جازۋشى وسى رومانى ارقىلى سوعىسقا قاتىستى قاتىپ-سەمگەن نانىم-سەنىمدەرگە نۇكتە قويادى. بۇل رومان الەكسيەۆيچتىڭ باسقا شىعارمالارىنا قاراعاندا قيىنىراق ءارى وزگەشە بولدى. ويتكەنى ول قاتىگەزدىك پەن نازىكتىكتىڭ اراسىنداعى الەمدى ءبىر اراعا توعىستىرۋدى, ەلدەستىرۋدى كوزدەدى. سونىمەن بىرگە قاندى ۇرىس الاڭىندا دا ادامنىڭ ابىرويىن ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتكىسى كەلدى. وسى ەكى جاۋاپكەرشىلىكتى دە ول ورىنداي الدى. ەڭ ماڭىزدىسى, ايەلدىڭ جانى مەن الەمى تەك وسالدىقتان تۇرمايتىنىن تاعى ءبىر رەت جۇرتقا دالەلدەپ بەردى.
سوعىستا قارۋ ۇستاپ, ال سوعىس اياقتالعاندا, وتكەن ومىرلەرىمەن كۇرەسكەن قىرىق ءبىرىنشى جىلدىڭ قىزدارىنىڭ كوبى كويلەك كيىپ, تۋفلي كيگەندى جانى قالامايتىن كۇيگە تۇسكەن. نەگە؟ سوعىس بىتكەنىمەن, ولاردىڭ ساناسىنداعى سوعىس ءالى جالعاسىپ جاتىر. ولار ەندى نەمىسپەن ەمەس, وزدەرىنىڭ ويىمەن, وتكەن كۇندەرىنىڭ ەلەسىمەن سوعىسادى. ساناعا تۇسكەن جاراقاتتىڭ ءبىرىن جەڭسە, كەلەسى بىرەۋى سوپيىپ شىعا كەلەدى. ولار ءۇشىن بۇل ماڭگىلىك سوعىس بولماق.
