تاريح • 08 مامىر، 2022

قىرىق ءبىرىنشى جىلدىڭ قىزدارى

196 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى ءسوز ءبىر جازۋشىنىڭ، اتاپ ايتقاندا، ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ مايدانگەر قىزداردى ىزدەپ، ولارمەن تىلدەسىپ، بىرنەشە بلوكنوت پەن سانسىز ماگنيتوفون كاسسەتالارىن تۇگەلدەي سوعىس تۋرالى ەستەلىكتەر مەن وقيعالار تىزبەگىنە تولتىرعان جازباسى جايىندا بولماق.

جازۋشى سۆەتلانا الەك­سيە­ۆيچ­­تىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق، ماگ­نيتو­فونعا تۇسكەن «پاراق­تاردا» قان مايدانداعى قىزداردىڭ تاريحى مەن سىرى، نە ىستەپ، نە قويعانى، سوعىس بىتكەننەن كەيىنگى ادام تاع­دى­رى بۇكپەسىز سايراپ تۇر. رو­مان­دى وقىپ وتىرىپ، ادامزات قوعامى وسىن­داي قاتىگەز سوعىستىڭ ءبىر ەمەس، ەكەۋىن باستان قالاي وتكەردى دەگەن ۇلى سۇراقتىڭ تورىنا شىرمالىپ، سوعان جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىساسىز.

جازۋشى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ نوبەل سىيلىعىن العاننان كەيىن ءدارىس وقىعاندا، ەشتەڭە­دەن جاس­قانباي: «مەن ءبىزدى جاس كەزىمىزدەن ولۋگە ۇيرەتكەن ەلدە تۇردىم. اجالدى مويىنداۋدى ۇيرەتتى. بىزگە ادام ءوزىن تۇتاستاي بەرىپ جانىپ كەتۋگە، ءوزىن-ءوزى قۇربان ەتۋگە جاراتىلعان دەپ ايتاتىن. مىلتىق ۇستاعان ادامدى ءسۇيۋدى ۇيرەتەتىن. ەگەر مەن باسقا ەلدە وسسەم، وندا الگى جول­مەن جۇرە الماس ەدىم» دەگەن كوز­قاراسىن الەمگە ايگىلەدى. وسى وراي­­دا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، جازۋ­­شى­نىڭ «سوعىستىڭ سۇرقى ايەل­­گە جات» رومانىن اۋدارماشى مارال حاسەن قازاقشاعا جاقسى اۋدارىپ جەتكىزىپتى.  

جازۋشى كىتاپتىڭ كۇندەلى­گىندە: «XX عاسىردىڭ ەڭ سۇراپىل سو­عى­سىندا ايەلگە جاۋىنگەر بو­لۋعا تۋرا كەلدى. ول تەك قانا جا­را­لى­لاردى قۇتقارىپ، جاراقات­تارىن تاڭىپ قانا قويعان جوق، مەرگەندىك مىلتىقتان دا وق اتتى، بومبىلادى، كوپىرلەردى دە قيراتتى، بار­لاۋعا دا باردى، «تىلدەردى» دە تۇت­­قىندادى. نە كەرەك، ايەل ول­تى­رۋگە ءماجبۇر بولدى. ول ءوزى­نىڭ تۋعان جەرىنە، ءۇي-جايىنا، بالا-شا­عاسىنا ادام ايتقىسىز قاس­تان­دىقپەن تارپا باس سالعان جاۋ­دى جويۋعا كىرىستى» دەپ جازادى. دۇنيەنىڭ قۇبىلعانى سونشالىق، ءۇي شارۋاسىندا جۇرگەن انالار، وقۋدا جۇرگەن، ەمتيحان تاپسىرۋعا دايىندالىپ جۇرگەن جاپ-جاس قىزدار قاس قاعىم ساتتە مايدانعا اتتانىپ، سۋىق قارۋ ۇستاپ، جاۋدى جايراتۋعا نيەتتەنىپتى. وقىپ وتىرىپ بۇل روماندى مايدانگەر ايەلدەردىڭ سوعىس تۋرالى ەس­تە­لىگى ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. سۇ­را­پىل سو­عىستىڭ جۇزدەگەن كوزى ءتىرى كۋا­گە­رى ءارتۇرلى وقيعانى بايانداۋدان جالىقپايدى. ءبىر عاجابى، سوعىس ولار­دان ءبارىن السا دا، ەستە ساقتاۋ قابى­لەتىن جويا الماپتى. ءبارى مايدان دالاسىن كۇنى كەشە بولعانداي قاز قال­پىندا، ۋاقىتى، مەكەنجايى­مەن قوسا تىزبەكتەپ ايتىپ بەرگەن.

رومان بىزگە «تەك لەنين كوم­سو­مولىنىڭ شاقىرۋى بو­يىن­شا ارمياعا 500 مىڭعا جۋىق قىزدار جىبەرىلدى، ولاردىڭ 200 مىڭى – كومسومول مۇشەلەرى بولا­تىن. كومسومول جونەلتكەن بار­لىق قىزداردىڭ جەتپىس پايىزى سوعىستاعى ارميادان ورىن تەپتى. سوعىس جىلدارى مايدانداعى ار­قيلى اسكەر قۇرامىندا 800 مىڭ­نان استام ايەل قىزمەت ەتتى» دەگەن اقپاراتتى بەرەدى. بۇل دەگەنىڭىز سول سوعىستا ايەلدەردىڭ ۇلەسى ەركەكتەردەن كەم بولماعانىن كورسەتەتىن ايعاق ەمەس پە؟!

جازۋشى ءسوز اراسىندا وسى رو­ماننىڭ باستى يدەياسى قاي­دا جاتقانىن دا ايتا كەتەدى: «سو­عىسقا مىنا ءبىزدىڭ، قاتىن­دار­دىڭ كوزىمەن قاراساڭ، ول بۇرىن­عى­دان دا قورقىنىشتىراق بولىپ كورىنەدى»، دەيدى سانينسترۋكتور، سەرجانت الەكساندرا يوسيفوۆنا ميشۋتينا. بۇكىل سوعىستى كەشىپ وتكەن، سودان سوڭ تۇرمىسقا شىعىپ، ءۇش بالا تۋعان، ەندى نەمەرەلەرىن ماپەلەپ وتىرعان وسىناۋ قارا­پا­يىم ايەلدىڭ بۇل سوزىندە كىتاپ­تىڭ باستى يدەياسى جاتىر.

بۇل كىتاپتا سوعىستىڭ ءبىز بىل­مەيتىن سۇمدىقتارى ايتىل­عاندا، دەنەڭ تۇرشىكپەۋى مۇمكىن ەمەس. ەكى رەت كونتۋزيا الىپ، ەكىنشى رەت جەردەن قازىلىپ الىنعاندا، شاشى اپپاق قۋداي بولىپ اعارىپ كەتكەن كەيىپكەردىڭ ءومىرى تۋرا­لى ويلاۋدىڭ ءوزى ۇرەيلى ءھام ايا­نىش­تى. ال مەرگەن، ەفرەيتور ماريا يۆانوۆنا موروزوۆا (يۆا­نۋش­كينا): «مەنىڭ تاماشا بۇرى­مىم بار ەدى، مەن ونى ماقتان ەتەتىنمىن. ءيا، ەكىنشى ەسىكتەن سونى قيعىزىپ شىقتىم...كويلەگىمىزدى دە تاس­تادىق. اناما نە كويلەگىمدى، نە بۇ­رىمىمدى بەرىپ ۇلگەرمەدىم». سوعىستىڭ قىزدارعا بەرگەن العاش­قى «سىيلىعى» مىنە وسىنداي. جازۋشى ونى بايبالام سالماي-اق، وسىنداي شاعىن ەپيزودتارمەن بەرىپ وتىرادى.

ءبىر قىزىعى، ايەلدەردىڭ ءوزارا ايتىساتىن اڭگىمەلەرى مەيلى قاي جەردە بولسا دا وزگەرمەيدى ەكەن. سول باياعى ءۇي ءىشىنىڭ، تۋىس-تۋعانى، انالارى مەن اكەلەرى تۋرالى ايتا بەرەدى. ءتىپتى سوعىس ءجۇرىپ جاتقان قان مايداندا دا ولاردىڭ اڭگى­مە­لەرى وسى تاقىرىپتا وربىگەن. ارە­كەتتەرى دە سول قالپىندا قالا بەرمەك. جازۋشى بۇل قۇبىلىستى ءوز كەيىپكەرىنىڭ اۋزىمەن: «سو­عىس قىزداردىڭ ەشتەڭەسىن دە وزگەرت­پەپتى. بىردە المانيادان قاي­تىپ كەلە جاتقاندا، الدەكىمنىڭ ريۋك­زاگىنان تىشقان اتىپ شىق­قاندا، قىزداردىڭ بارشاسى سەكى­رىپ-سەكى­رىپ ءتۇستى، جوعارعى پولكا­داعى­لار بولسا، باقىرىپ جاتىر. بىزبەن بىر­گە قايتىپ كەلە جاتقان كاپيتان تاڭعالدى: «ارقايسىڭنىڭ ومى­راۋىڭدا وردەن بار، سوندا تىش­قاننان نەگە قورقىپ وتىر­سىڭدار؟» دەپ سۋرەتتەيدى. شىن­دىق، سوسىن ايەل تابيعاتى وزگە­رۋسىز قالا بەرەتىندىگى راس تا شىعار.

سوعىس بىتكەن سوڭ، مايداننان ورالعان قىزداردىڭ ءومىرى تىپ­تەن كۇردەلى بولعانى دا وسى رومان­نىڭ ىشىندە ايتىلادى. ولار­دىڭ سوعىسقا بارعانىنا ءتىپتى كەيبى­رەۋ­لەر كۇدىكتەنە قاراعان سياقتى. ويتكەنى سوعىس – ايەلگە جات.

«مەن كابەڭكەگە وتىردىم، ول مەنىڭ شابادانىمدى قوراپقا ورنالاستىردى. مەنىڭ فورمامدى، ناگرادالارىمدى كوردى.

– نەشە نەمىستى ءولتىردىڭ؟ – دەپ سۇرايدى

– جەتپىس بەسىن.

ول ءسال كىدىردى دە، ك ۇلىمسىرەدى:

– وتىرىك سوقپا، بىردە-ءبىرىن كور­­گەن جوق شىعارسىڭ، ءسىرا!». تۋ­عان اۋىلىنا سوعىستان امان ورا­­لىپ، جولدا كەزىككەن كولىككە مىن­گەن سولدات قىز بەن شوپىر جىگىت­­تىڭ اڭگىمەسى وسىلاي باستالادى. قىس­قا عانا ديالوگتا نەمىستەرگە دە­گەن وش­پەندىلىكتىڭ وتى قايناپ تۇر. «تو­تەسىنەن نەشە نەمىستى ءولتىر­دىڭ؟» دەپ سۇراۋدىڭ ءوزى ادام ءۇشىن قان­شالىقتى وڭاي ءھام قيىن.

«بيدايدىڭ ءبىر ەگىندىگىندە جا­تىر­مىز، كۇن جايناپ تۇر. نەمىس­تەردىڭ اۆتوماتتارى «تا-تا-تالاپ» جاتىر، سودان سوڭ – تىنىشتىق… تەك بيدايدىڭ شۋلاعانى عانا ەستى­­لەدى. تاعى دا نەمىستەردىڭ اۆتو­­مات­تارى «تا-تا-تالايدى»... سون­دا وي كەلەدى: بيدايدىڭ مىناداي شۋ­­لا­­عانىن ەندى ەستىر مە ەكەن­بىز؟». كە­يىپ­كەر ءسوزى – شىندىق ءسوزى.

قالامگەردىڭ بىردە «مەن بۇل كۇندە ەكى ۇرپاق اۋقىمىندا عۇ­مىر كەشىپ جاتقان سياقتىمىن – قى­رىق ءبىرىنشى جىلعى جاستار ارا­سىندا جانە ءوزىمنىڭ قازىرگى قاتار­لاستارىم – جيىرما مەن وتىز جاستاعىلار ورتاسىندا ءجۇر­مىن. ءوزىمنىڭ سانامدا ەكى بولمىس­تى، ەكى ادامدار الەمىن الىپ ءجۇر­مىن – ولار ءوزارا قيىلىسادى ءارى اي­ىرىلىسادى، كەزەكپە-كەزەك ىرى­لەنەدى نەمەسە ۇساقتالادى، بىرگە قوسىلادى. مەنىڭ زەردەم – ەندىگى ولاردىڭ زەردەسى. ولاردىڭ زەردەسى – مەنىڭ زەردەم» دەۋى تەگىننەن ەمەس. ادامنىڭ ۇنەمى اينالىساتىن شارۋاسى ونىڭ مىنەزىنە، قۇلقىنا، تۇرمىسىنا اسەرىن تيگىزبەي قويماس. ءتورت جىل بويى بلوكنوت قۇشاقتاپ،  ماگنيتوفون جاستانعان جازۋشى ءۇشىن سوعىس تۋرالى جازۋ، ويلاۋ الدەقايدا قيىن بولعانى مۇندا تۇر. بىراق ول ءبارىن جەڭە ءبىلدى. مايدانداعى قىزداردىڭ رۋحىن قالامىنا كوشىردى.

سوعىسقا بارساق دەپ «ارمان­داعان» جاس قىزدار سوعىس دالاسىندا باسقاشا ارمانمەن ويانىپ ءجۇردى. مۇلدە كەرىسىنشە. ولاردىڭ ەندىگى ارمانى بىلاي پاراقتالادى: ء«بىز نەنى ارمانداپ ەدىك؟ الدىمەن، ارينە، جەڭۋدى، ەكىنشىسى – ءتىرى قالۋدى. قىزداردىڭ ءبىرى ايتادى: «سوعىس بىتەدى عوي، مەن ومىرگە كوپتەگەن بالا اكەلەمىن»، ەندى بىرەۋى: «مەنىڭ ينستيتۋتقا تۇسكىم كەلەدى»، ال ءۇشىنشىسى: «ال مەن بولسام، شاشتارازدان شىقپاس ەدىم. ادەمى كيىمدەر كيىپ الىپ، ءوزىمدى-ءوزىم كۇتەر ەدىم» – دەيدى. بۇل بەيبىتشىلىك پەن سوعىستىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەن، سونى ءوز كوزىمەن كورىپ، سەزىنگەن ادامداردىڭ ءبىر ساتتىك ءتۇسى.

كەيىپكەردىڭ ءبىرى، اتقىشتار روتا­سىنىڭ سانينسترۋكتورى ولگا ياكوۆلەۆنا بايانداعان مى­نا ءبىر وقيعا تەك سوعىستا عانا قايتا­لانا­تىن وقيعا شىعار. «مەن اي سايىن قان بەرە باستادىم. دونورلىق پاەك تا الدىم: كۇشىمدى تەز جيناۋ ءۇشىن ءبىر كەلى قانت، ءبىر كەلى ۇنتاق جارما، ءبىر كەلى شۇجىق بەرەتىن. مەن اۋرۋلاردى كۇتۋشى نيۋرا تاتە­­نى جاقىن تارتىپ ءجۇردىم، ونىڭ جەتى بالاسى بار ەدى، كۇيەۋى سوعىس­­تىڭ باسىندا قازا تاپقان. ۇل­­كەن ۇلى جەتىدە بولاتىن، ول ازىق-ت ۇلىككە بارىپ جۇرگەندە كار­تىش­­كەسىن جوعالتىپ الىپتى، سودان مەن ولارعا ءوزىمنىڭ دونورلىق پاە­گىم­دى بەرىپ تۇردىم. مەن ايىنا بىر­دەن بەس ءجۇز كۋبيك، جارتى ليتر­دەن ەكى رەت تاپسىراتىنمىن. بىردە ماعان دارىگەر: «كەل، سەنىڭ مەكەن­جايىڭدى كورسەتەيىك، مۇمكىن سەنىڭ قانىڭ قۇيىلعان ادام سەنى ىزدەپ كەلەر» دەگەن ۇسىنىس جاسادى. ءبىز مەكەنجايدى جازدىق تا، ول قاعازدى الىنعان قانعا قىستىرىپ قويدىق.

سودان، ەكى ايداي ۋاقىت وتكەن سوڭ، مەن كەزەكشىلىكتەن كەيىن ۇيىقتاۋعا جاتقان ەدىم. ءبىر كەزدە مەنى بىرەۋ سىلكىلەپ جاتىر:

– تۇر! تۇر، ساعان باۋىرىڭ كەلىپ تۇر!

– قايداعى باۋىر؟ مەنىڭ با­ۋىرىم جوق! – دەيمىن.

ءبىزدىڭ جاتاقحانا ەڭ جوعارى قاباتتا بولاتىن، مەن تومەنگە ءتۇستىم دە، جان-جاعىما قارايمىن. قاراسام: جاس تا، ادەمى لەيتەنانت تۇر. ساۋال قويدىم:

– مىنا جەرگە ومەلچەنكونى شاقىرتقان كىم؟

ول:

– مەن شاقىردىم، – دەيدى. – ءسويتتى دە ماعان دارىگەر ەكەۋمىز جاز­عان جازبانى كورسەتتى. – مىنە­كي... مەن سەنىڭ قانداس باۋىرىڭ­مىن».  سوعىستىڭ شىندىعى – ءومىر­دىڭ شىندىعى ما، ونى ۋاقىت دالەل­دەر، مۇمكىن، دالەلدەپ تە ۇلگەردى. 

سوعىسقا بارعان قىزدار ءبىر جاعىنان قوسىندارعا كۇش بولىپ قوسىلىپ سەپتەسسە، ەندى ءبىر جاعىنان ونداعى ەركەكتەرگە رۋح سىيلاعان دا سياقتى. سەبەبى قىزداردىڭ ءوزى الدىڭعى شەپتە سوعىسىپ جاتىر دەگەن ۇلكەن وي ولاردى جىگەرلەندىرىپ، باتىل­دانا تۇسۋگە كۇش قوسقانداي. جازۋ­شى بۇل ەپيزودتى ء«تىپتى ايەل داۋ­سى­نىڭ ءوزى ولاردى تۇرلەندىرىپ جىبە­رەتىن» دەپ سۋرەتتەيدى. ال ولگا ۆاسيلەۆنا اتتى كەيىپكەر ءتۇن ىشىندە جەركە­پەنىڭ جانىندا وتى­رىپ ءان سالعانىن، ءبارى ۇيىقتاپ قالدى دەگەن ويدا بولعانىن، ال تاڭەرتەڭ كومانديردىڭ ء«بىز ۇيىق­تاعان جوق ەدىك. ايەلدىڭ داۋسىن ساعىنعانىمىز سونداي...» دەپ تام­سانعانىن جەرىنە جەتكىزە بايان­دايدى. بۇل دا سوعىستاعى رومانس­تىڭ ءبىر ساتتىك بەينەسى. 

سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ بلوكنوتىنا جازىلعان سوعىس تۋرالى ەستەلىكتەردىڭ كوپتىگى سونشا، ءار كەيىپكەردىڭ ارتىندا تاعى ءبىر مايدانگەر كەزەك كۇتىپ تۇرادى. «سوعىس تۋرالى مەن دە ايتايىنشى» دەپ ءوتىنىش ايتا باستايدى.  سول ءۇشىن قالامگەر سوعىس حاقىنداعى ەستەلىكتەردى كەيىپكەرلەر اۋزىنان جازىپ العان ماگنيتوفونىن «قيناۋ قۇرالى» دەپ اتايدى. نەگە دەرسىز؟ ول كەيىپكەر اۋزىنان ەستىگەن قان مايداننىڭ قاتىگەز وقيعالارىن ۇيىنە قايتىپ بارعان سوڭ تاعى ءبىر رەت، قاعازعا ءتۇسىرۋ بارىسىندا تاعى قايتالاپ ەستيدى. سوسىن سوعىس ونىڭ ميىندا، ويىندا، اق قاعازىنىڭ بەتىندە قايتادان كورىنىس تابادى، اسىر سالادى.

سوعىس. وسى ءبىر قاتىگەز ءسوز قانشاما ادامنىڭ جانىن جالماپ، قانىن توكتى. قانشا ءسابي بوزداپ، ەلدى مەكەندەر قيرادى. ءبىز وقىپ شىققان سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ رومانىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ كوبى ء«بىز سوعىسقا دەيىن باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ ەدىك» دەپ وكىنە ءتىل قاتا­دى. ارينە ولاردىڭ اتاسى، اكەسى، باۋىرى، ءتىپتى ءوزى سول سوعىستىڭ زاردابىن كوردى. جاستىق كوكتەمدەرى سوعىستىڭ دالاسىندا وتكەن قىز­داردىڭ كوبى سوعىستان كەيىن قوعام­نان اجىراپ، ەلدەن بولەكتەنىپ قال­عان، ءتىپتى كەيبىرىنىڭ تۇرمىسقا شىق­قىسى، بالا سۇيگىسى دە كەلمەگەن. بۇل مايداننىڭ ادامزاتقا بەرگەن «سىيىنىڭ» جاڭاشا ءتۇرى. سوعىس ادامداردى ءبىر-بىرىنەن ايىرادى، بولەكتەيدى، پسيحولوگيالىق جاقتان  السىرەتەدى، ەڭ ماڭىزدىسى، ويىڭنىڭ، ميىڭنىڭ تۇراقتى كۇيىن ماڭگىلىككە جوعالتادى. سوعىستىڭ العى شەبىنە بارعان جاۋىنگەرلەردەن قاتارداعى كىر جۋشى بولىپ ىستەگەن قىزدارعا دەيىن سويلەسىپ، اڭگىمەلەسكەن جازۋشىنىڭ بۇل رومانى ءتىرى كۋاگەرلەردىڭ سوعىسقا دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرەدى. قالاي دەسەك تە، سوعىس دەگەن جالعىز سوزگە سان ميلليون ادامنىڭ تاعدىرى، ونداعان مەملەكەتتىڭ مۇددەسى سى­يىپ تۇر. جازۋشى وسى رومانى ارقىلى سوعىسقا قاتىستى قاتىپ-سەمگەن نانىم-سەنىمدەرگە نۇكتە قويادى. بۇل رومان الەكسيەۆيچ­تىڭ باسقا شىعارمالارىنا قارا­عان­دا قيىنىراق ءارى وزگەشە بولدى. ويتكەنى ول قاتىگەزدىك پەن نازىكتىكتىڭ اراسىنداعى الەمدى ءبىر اراعا توعىستىرۋدى، ەلدەستىرۋدى كوزدەدى. سونىمەن بىرگە قاندى ۇرىس الاڭىندا دا ادامنىڭ ابىرويىن ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كور­­سەتكىسى كەلدى. وسى ەكى جاۋاپ­كەر­شىلىكتى دە ول ورىنداي الدى. ەڭ ماڭىزدىسى، ايەلدىڭ جانى مەن الەمى تەك وسالدىقتان تۇرمايتىنىن تاعى ءبىر رەت جۇرتقا دالەلدەپ بەردى. 

سوعىستا قارۋ ۇستاپ، ال سوعىس اياقتالعاندا، وتكەن ومىرلەرىمەن كۇرەسكەن قىرىق ءبىرىنشى جىلدىڭ قىز­دارىنىڭ كوبى كويلەك كيىپ، تۋف­لي كيگەندى جانى قالامايتىن كۇي­گە تۇسكەن. نەگە؟ سوعىس بىت­كەنى­مەن، ولاردىڭ ساناسىنداعى سوعىس ءالى جالعاسىپ جاتىر. ولار ەندى نەمىسپەن ەمەس، وزدەرىنىڭ ويى­مەن، وتكەن كۇندەرىنىڭ ەلەسى­مەن سوعىسادى. ساناعا تۇسكەن جارا­قات­تىڭ ءبىرىن جەڭسە، كەلەسى بىرەۋى سوپيىپ شىعا كەلەدى. ولار ءۇشىن بۇل ماڭگىلىك سوعىس بولماق.  

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار