تورتەۋدىڭ ءبىرى

جەڭىس – 65 ايگىلى 100-ءشى بريگادادان ءتىرى قالعان مايدانگەر سۇلتان جيەنباەۆ تۋرالى سىر ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ۇر­پاق­­تان-ۇرپاققا مۇرا رەتىندە قال­دىرعان وسيەتى – وتان قورعاۋ. بۇل قاسيەت 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا ەرەكشە كو­رىن­­دى. وعان اتى اڭىزعا اينال­عان باۋىر­جان مومىش ۇلى مەن تولە­گەن توق­تاروۆتىڭ, مالىك عابدۋل­لين مەن ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەرلىكتەرى كۋا. وسى ورايدا 100-ءشى قازاق ۇلتتىق اتقىشتار بريگادا­سىن­داعى جانكەشتىلىكتى دە ۇمىت­پا­عانىمىز ءجون. مۇنداعى اسىرەسە پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا مەن 289 ءفاشيستى جويعان مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ ەرلىگى­مەن قاتار, كەزەكتى ءبىر شابۋىلدا جاۋدىڭ ءۇش تانكىسىن قاتاردان شىعارعان سۇلتان جيەنباەۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىگى كىم كىمگە بول­سا دا ۇلكەن ۇلگى, ەرەكشە قاسيەت. سۇلتان جيەنباەۆ 1921 جىلعى 22 شىلدەدە الماتى قالاسىندا تۋ­دى. بۇگىنگى ءال-فارابي اتىن­دا­عى قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەما­تي­كا فا­كۋلتەتىندە وقىدى. سودان كەيىن ول ورتا ازيا اسكەري وكرۋ­گى­نىڭ ساياسي جەتەكشىلەر كۋرسىن اياقتاعان سوڭ, 1941 جىلدىڭ كۇزىن­دە الماتى قا­لا­سىندا جاساقتال­عان 100-ءشى قازاق اتقىشتار بريگادا­سىنا روتا ستار­شيناسى بولىپ مايدانعا اتتاندى. 1942 جىلعى 20 قاراشادا 100-ءشى بريگادانىڭ جاۋىنگەرلەرى اقتوبەدە جاساقتالعان 101-ءشى قا­زاق ۇلتتىق بريگاداسىنىڭ جاۋىن­­گەرلەرىمەن بىرگە ەگىز تۋعان باۋىر­داي كالينين مايدانىندا شاي­قاس­قا كىردى. سول كەزدە مۇن­داعى “رجەۆ ءمۇيىسى” نەمەسە “مارس” وپە­را­تسيا­سى دەپ اتالاتىن مايدان شەبىنىڭ پەريمەترىندە سۇراپىل شايقاستار ءجۇردى. اتالمىش بريگا­دالار العى شەپتەگى ءبىر ايدىڭ ءىشىن­دە جاۋىن­­گەر­لەرىنىڭ 75 پايى­زىنا دەيىن جو­عالتتى. بۇل سۇراپىل قىرعىنعا بايلانىستى جازۋشى ك.سيمونوۆ ونى “اجال القابى” دەپ اتاعان-تىن. سول كەزدەرى وسى وڭىردەگى بوچكوۆو ەلدى مەكەنى ءۇشىن قاندى شايقاستار ورىستەدى. ول تۋرالى ەرلى-زايىپتى ا.ي. جانە ا.ك.حالي­مۋلليندەر وزدەرىنىڭ ء“مان­شۇكتىڭ جۇلدىزدى ءساتى” كىتابىندا بىلاي دەگەن: “باسقىن­شىلار رجەۆتىڭ ماڭىنداعى پلاتس­دارمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى جانە ول پلاتسدارم جويىل­مايىنشا, ءماس­كەۋ­گە قاتەر تونۋمەن بولدى. شاي­قاس بورانعا قاراماس­تان, نەمىس­تەردىڭ قورعانىس شەبىنىڭ بىرنەشە باعىتتارىندا بىرنەشە تاۋلىك بويى ءجۇردى. ءبىزدىڭ اسكەرلەر جاۋ قور­عانىسىنىڭ تەرەڭىنە بوي­لاپ كىرىپ, ونى ىعىستىردى. شاي­قاس­تار­دىڭ بۇكىل اۋىرتپالىعى جاياۋ اسكەردىڭ يىعىنا ءتۇستى. كالي­نينو, بوچكوۆو جانە تول­كاچەۆو ەلدى مە­كەن­دەرىن ازات ەتۋ كەرەك ەدى. شاي­­­قاستار وتە اۋىر بولدى. جاۋ­دى جىلى بلين­داج­داردان ايداپ شىعۋ وڭاي ەمەس-ءتىن. فاشيستەر اسىرەسە بوچكوۆو دەرەۆنياسىنىڭ جانىن­داعى بيىك­تىكتە ورشەلەنە ۇمتىلدى. جاۋ ول جەردەن كەتەردە نەمىستەر بارلىق ۇيلەرگە وت قوي­دى, ءبىر دە بىرەۋى امان قالمادى, دەرەۆنيا ورتەنىپ جاتتى. وسى ۇرىس­تاردا 100-ءشى بريگادانىڭ 2-ءشى با­تالون جاۋىن­گەرلەرى جاۋدىڭ 4 تان­­كىسىنىڭ كوزىن جويدى. ونىڭ ەكەۋىن ۆزۆود كومان­ديرىنىڭ كومەك­شىسى سۇلتان جيەن­باەۆ جويعان ەدى”. س.جيەنباەۆ وندا ءوزىنىڭ تانك­كە قارسى اتاتىن مىلتىعىنىڭ وق-دارىلىك قۋاتىن پايدالاندى جانە وق جاۋدىرا قيمىلداپ, ۇتىم­دى ءادىس­تەر جاسادى. ول تۋرا­لى كەزىندە باۋىرجان مومىش ۇلى بىلاي دەپ جازعان ەدى: “جاۋدىڭ ادام كۇشى مەن تەحنيكاسىنا ۇلكەن اتىس اسەرىن كورسەتكەن, ءتىز­گىندى قولعا الىپ, يكەمدى اتىستى باسقارۋدى ۇيىمداستىرىپ, اتىس تراەك­­تورياسىن قاجەتتى باعىتقا جانە قاجەتتى ساتتە شوعىرلان­دىرا العان جەڭەدى”. سوعىس ءىلىمى­نىڭ وسى نەگىز­دەرىن تۇسىنە بىلگەن سۇلتەكەڭ ءوزى­نىڭ قيمىلدارىندا تانككە قارسى قارۋىنىڭ وق جاۋدىرۋدىڭ ىقتي­مال نۇسقالارى مەن ءتاسىل­دەرىن ۇشتاستىرىپ, جاۋ تانكيستەرىمەن جەكپە-جەكتەردە جەڭىپ شىقتى. 1943 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا ۆەليكيە لۋكي قالاسىنا كىرەردە حولمو دەرەۆنياسى ءۇشىن سۇراپىل شايقاستار ءورشىدى. وسى ۇرىستا سۇلتان اعا ەرجۇرەكتىلىك جانە جان اياماستىعىن كورسەتىپ, جاۋدىڭ ءبىر تانكىسىن وتقا ورادى. ونىڭ بۇل جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى جايىندا “مايدانگەر كوزىمەن” كىتابىنىڭ اۆتورى ءا.بەكتەمىسوۆ­تىڭ جانە باسقالارى­نىڭ ەستەلىك­تەرى مەن حاتتارىندا ايتىلادى. كەزىندە س.جيەنباەۆتىڭ ەرلىك ءىس­تەرى “مارس” اسكەري وپەراتسيا­سىن ءجۇر­گىزۋ كەزەڭىمەن بايلانىستى بولعان سوڭ ونىڭ ماتەريالدارى 60 جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا جاريا ەتىلدى. بۇل وپەرا­تسيا ستا­لين­گراد شايقاسى­نان اسىپ تۇسپەسە, ودان كەم بول­ماعان ەدى. ول كەڭەس اسكەرىنىڭ 1 ميلليوننان استام جاۋىنگەر­­لەرى­نىڭ ءومىرىن قيدى. وسى شايقاستار جونىندە مەن “وپەراتسيا “مارس”. كازاحي ۆ “دولينە سمەرتي” اتتى كى­ت­اپ جازدىم. ونى قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەم­لەكەتتىك مۇراعاتى باسىپ شىعاردى. ال الماتى قالاسىندا 100-ءشى ءجا­نە 101-ءشى بريگادالاردىڭ جاۋىن­گەرلىك داڭق مۇراجايى قۇرىلدى. س.جيەنباەۆ رجەۆ مۇيىسىندە عانا ەمەس, باسقا دا مايدانداردا تاباندى شايقاسىپ, فاشيستەرگە قارسى ەرلىكپەن كۇرەستى. ول پسكوۆ وب­لىسىنداعى نەۆەل جانە بەل­گورود قالالارىن ازات ەتۋ ءۇشىن شاي­قاستارعا قاتىستى. رجەۆ ءمۇيى­سىندە سۇلتەكەڭ جارالى بولعاندا وعان 100-ءشى بريگادانىڭ سانيتار نۇسقاۋ­شىسى, بولاشاق پۋلەمەتشى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.ءما­مەتوۆا مەديتسينالىق جاردەم كورسەتەدى. بۇل تۋرالى “مانشۇك­تىڭ جۇلدىزدى ءساتى” كىتابىندا بىلاي دەلىنگەن: “...ول جەرتولەدە ساباننىڭ ۇستىندە جاتتى, ونىڭ بەت-الپەتى سۇپ-سۇر, جانسىز ەدى. مانشۇك وعان جاقىن­داپ كەلىپ, بەتىنەن الاقانىمەن سيپادى. سۇلتاننىڭ قاباعى ءدىر ەتتى, ول كوزىن قينالا اشىپ, وعان جىميا قارادى. “جىگىتسىڭ, سۇلتان, – دەپ جىگەرلەندىرىپ قويدى ول. – كوم­باتقا سەنسىز قيىن بولادى. تەزىرەك ساۋىعىپ, قاتارعا قوسىل”. 1944 جىلى مايداننان ورال­عان­نان كەيىن س.جيەنباەۆ بار كۇشىن قازاقستاننىڭ حالىق شارۋا­شىلى­عىن قالپىنا كەل­تىرۋگە جۇمسادى. كوپ جىلدار بويى تەمىر جول جانە ساۋدا جۇيەلەرىندە باسشى قىز­مەت­تەردە, سودان كەيىن پارتيا ور­گان­­دارىندا – الماتى قالاسىن­داعى فرۋنزە اۋداندىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ور­تا­لىق كو­مي­تەتتىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋ­شىسى بو­لىپ, جوسپارلاۋ جانە ساۋدا-ونەر­كاسىپتىك ورگاندار­ دا جۇمىس ىستەدى. 1962-1970 جىلداردا ساۋدا مي­نيسترى بولدى, سودان زەي­نەتكە شىق­قانعا دەيىن 15 جىل بويى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتتى. سونىمەن بىرگە ول بىرنەشە دۇركىن قازاقستان كومپار­­تياسى ورتالىق كوميتەت مۇشەلىگى­نە, ونىڭ بيۋروسى مۇشەلى­گىنە كان­دي­داتتىققا سايلاندى. كوكپ ءححVى سەزىنىڭ دەلەگاتى, قازاق كسر جو­عارعى كەڭەسى ءتورت شاقى­رى­لى­مىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكادەميك دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ ۇزەڭگىلەسى جانە سەرىكتەسى بولدى. ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان سولداتتاردىڭ ۇلى ەرلىگىندە ۇلكەن ونەگە جاتىر. ول اعا ۇرپاقتىڭ جاۋىن­گەرلىك جانە ەڭبەك داڭقى­نىڭ نەگىزىندە قازاقستاندىق پات­ريو­تيزمدى قالىپتاستىرۋ ءتالىمى. مۇنداي ىستەردە اتاقتى 100-ءشى بري­گادادان قازىر كوزى ءتىرى جۇرگەن ءتورت مايدان­گەردىڭ ءبىرى سۇلتان جيەن­باەۆتىڭ ورنى ەرەكشە دەپ بىلەمىز. كاكەن ابەنوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. الماتى. جەڭىس كۇنىندە جاڭارعان ەسكەرتكىش ءار قالانىڭ وزىندىك تاريحىنا تۇتاستى, بولمىسىنا جاراستى باس­تى بەلگىلەر بولادى. سوعان قا­راي ءبىراز سىر ۇعىلادى. ماسە­لەن, مىنە­كي, ەلۋ جىلدان بەرى قاراعان­دىدا ەكى ەسكەرتكىش شاھار ءساۋ­لەتىنىڭ ءرا­مىزىنە اينالىپ تۇر. ولار: ۇلكەن كومىر كەسەگىن قول­داسا كوتەرگەن قوس كەن­شىمەن جالىن قۇشقان ۇشاعىن جاۋ ورتاسىنا قۇلديلاتقان ۇشقىش. جاقىندا, جەڭىس كۇنى الدىندا وسى قوس جاۋھاردىڭ ءبىرىنشىسى, ياعني ءنۇر­كەن ءابدىروۆ ەسكەرتكىشى بۇرىن­عى­سى­نان دا اسقاقتاي, اسەمدەندى. ايتا كەتەيىك, ول قارا­عاندىدا ال­عاش سالىنعان بەل­گى بولاتىن. انا­سى بالجان اجەيدىڭ كوزى ءتىرىسىن­دە بوي كوتەرگەن, سول كىسىنىڭ كەلىسى­مىنە ءساي­كەس ۇيلەس­تىرىلىپ جاسالعان باتىر كەس­كىنى ەندى ءتىپتى جارقىراپ ايبىن­دى كورىنىسىمەن ايشىقتالا ءتۇستى. قى­ران­­­نىڭ كوكتەن شۇيلىك­كەن سۇل­با­سىن تاسقا تاڭبالاعان ءساۋ­لەت­شى اناتولي بيلىكتىڭ ەسكە الۋىنشا ونىڭ ور­نا­­تىلۋىنا كەزىن­دە قالا كومسو­مول­دارى ءۇل­كەن دەمەۋشىلىك كومەك كور­سەت­كەن. ەڭبەكاقىلارى­نان اقشا ءبولىپ, ورناتىلۋىن تەزدەتكەن. ايتكەنمەن اۋەلدە گيپستەن سا­ل­ىن­عاندىقتان, بۇل ەسكەرتكىش كوپ­كە ۇزاماي ب ۇلىنە بەرىپتى. تاعى سول كەز­دە­گى جاستار ۇيىمى ۇيىت­قىلى­عىمەن ونى ساقتاۋعا, ءمۇم­كىن­دىك كەلگەنشە قالىپتى كۇيدە ۇستالىپ تۇرۋىنا باستاما كوتەرى­لەدى. ونى ءبىرجولا قو­لا­دان بەرىك­تىرۋدى بالقاش­تاعى قۇيۋ زاۋىتى جۇمىسشىلارى قوستاپ اكە­تەدى. كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءجايت, مويىنعا جۇكتەگەن مىندەتتەرىن ورىن­­داپ, دايىن بولعان كەزىندە ەس­كەرت­كىشتىڭ 29 قازان – كومسو­مول كۇ­نى­­نە ورايلاستىرىلىپ ورنا­تىلۋى ءۇشىن ال­دىن-الا تەمىر جول ارقىلى ءجو­نەلتۋگە ۇلگەرىنبەيدى. مۇنداي قيىن­دىق قۇلاقتارىنا جەتكەن سارى­­­­ش­­اعانداعى اسكەري پوليگون ۇش­قىشتارى ءمۇسىندى ارنايى ۇشاق­پەن قاراعاندىعا قاستەرلەپ جەتكىزىپ بەرەدى. بۇعان دەيىن دە جوعارىداعىداي تاريحقا يە, بىرنەشە مارتە ءجون­دەۋ­دەن, جاڭعىرتىلۋدان وتكەن ەس­كەرتكىشتىڭ وسى جولعى اسەم­­دەلۋى وزگەشە. سىرتى اسەم تاستار­مەن كوم­كەرىلىپ, كوركى كوز تارتار­لىق ءمۇسىن ەندى ءتىپتى ءساندى كورىنە­دى. ەتە­گىندە – قاشانعىداي گۇل شوقتارى. اينالا­سىندا – جار­قىن ءجۇزدى جۇرت. ءنۇر­كەن باتىر سولارمەن بىرگە سياقتى. جاڭار­تىلعان بەينەسى تۋعان قالاسى تۇرلەنۋىمەن جاراسا جارقىرايدى. ايقىن نەسىپباي,قاراعاندى. بۇلاندىنىڭ بەس باتىرى اۋدان ورتالىعى ماكين قالاسىنداعى ساياباقتا “كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى” تاع­زىم تۇعىرى اشىلدى. وندا ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىك پەن قاھار­ماندىق ۇلگىسىن كورسەتكەن جەرلەس بەس باتىر­دىڭ تاسقا قاشالعان بەينەسى ورناتىلدى. – ءبىر اۋداننان بەس باتىر شىعۋى ايرىقشا وقيعا, – دەيدى اۋدان اكىمى ەرمەك نۇعىمانوۆ. – تاعزىم تۇعى­رىن تۇرعىزۋعا قالا عانا ەمەس, اۋدان شارۋا­شىلىقتارىنىڭ تۇرعىندارى مەن كاسىپكەرلەرى بەلسەندىلىكپەن قاتىستى. ار­نايى قورعا تۇسكەن قارجى ماڭىزدى نىسان قۇرى­لى­سىنا تولىق جەتتى. مەكتەپ وقۋ­شىلارى ساياباقتى قامقور­لىققا الىپ, گۇلزارلار وتىر­عىزۋ­دى قولعا الدى. بارلاۋشى ميحايل ياگلين­سكي 38 ء“تىلدى” قۇرىقتاسا, داڭقتى شەكاراشى نيكيتا كاراتسۋپانىڭ ەسىمى الەمگە تا­نى­مال, ال نيكولاي سەرگيەن­كونىڭ زەڭبىرەگى گەرمانيا­داعى مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇر. جاۋ دزوتىن كەۋدەسىمەن جاپ­قان يۆان سكۋريدين مەن ۇش­قىش يۆان وميگوۆتى بۇ­لان­دى­لىق­تار ايرىقشا ماقتان تۇتادى. باقبەرگەن امالبەك,  اقمولا وبلىسى.