ۋربانيزاتسيا: ۇدەرە كوشۋ جاقسى ءۇردىس ەمەس

جاقىندا عانا QAZURBAN FORUM 2022 ءوتىپ, وندا جي­نال­­عان ساراپشىلار قالا قالاي دامۋى كەرەك دەگەنگە ءوز نۇسقالارىن ايتقان.

ساراپشىلار ءبۇي دەيدى, قارقىندى ۋرباندالۋ قالانىڭ جوسپارسىز جايى­لا كەڭەيۋىنە, ينفراقۇرىلىمنىڭ كۇر­دەلەنۋىنە, تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇ­را­نىس پەن ونىڭ باعاسىنىڭ جويداسىز وسۋىنە تۇرتكى بولادى. احۋالدىڭ مۇنداي سيپات الۋى تۇرعىندار تاراپىنان سان ءتۇرلى تالاپتىڭ قويىلۋىنا دا الىپ كەلەدى, البەتتە. مىنە, وسىدان سوڭ, قايتسەك قالا دامۋىن كەشەندى تۇردە جوسپارلاي الامىز, تۇرعىندار مەن كومپانيالار مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ قالاىشىلىك داۋ-جانجالدى قايتىپ شەشەمىز, يپوتەكالىق نەسيەلەۋ نارىعى قالاي وزگەرە باستايدى دەگەن ساۋالدار تۋىندايدى.

Q88 قازاقستاندىق ۋربانيستەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرلان اۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ينفراقۇرىلىمعا ءبولىنىپ جاتقان اقشا بىردەڭەنى جاڭادان سالماق تۇرماق ەسكىنى جوندەۋگە دە جەتپەيدى.

«قالا سالۋدىڭ وزىندىك ەرەكشە­لىكتەرى بار. ماسەلەن, پاركتى قۇ­رى­لىس­شىلار ەمەس, لاندشافتتىق دي­زاي­نەر­لەر جوبالاۋى كەرەك. قازىر «باي­تە­رەك» حولدينگى, يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيس­تر­لى­­گىمەن بىرلەسىپ قالانى جوسپارلاۋ ستاندارتتارىن جاساپ جاتىرمىز. ۋرباندالۋ ىسىندە قازاقستانعا بىرىڭعاي ناقتىلى تۇسىنىك كەرەك – ارحيتەكتۋرادان باس­تاپ جاسىلداندىرۋعا دەيىنگى, ترانسپورتتان باستاپ الەۋمەتتىك دامۋ قىزمەتىنە دەيىنگى ارالىقتا قانداي شەشىم قابىلداي الۋ كەرەكتىگى جا­يىندا. سونى­مەن بىرگە قالا تاعدىرىنا جاۋاپتى اكىمدىكتەگى باسقارۋشى ماماندار دا ۋرباندالۋ تۋراسىندا بىلىم­دە­رىن كوتەرگەنى ءجون بولادى», دەيدى ە.اۋكەنوۆ.

ۋربانيستەر قاۋىمداستىعى باسشى­سى­نىڭ پىكىرىن BI Development باس ديرەكتورى امانگەلدى وماروۆ تا قۇپ­تايدى.

«قازىر قۇرىلىس جۇرگىزۋ قالا ينفرا­­قۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىنا وراي وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر. ءبىز دە وسى ترەندكە ىلەسىپ, قۇرىلىس تەرري­تو­ريا­سىن كەشەندى يگەرۋگە كوشە باستادىق. ول بارلىق ادامدار ءۇشىن جانعا جايلى بولۋى كەرەك. ماسەلەن, مەكتەپ وقۋشىلارى جاياۋ ءجۇرىپ جە­تە­تىن­دەي قاشىقتىقتا ورنالاسۋعا ءتيىس. لاندشافتتىق ديزاينەرلەرمەن بىرىگىپ, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى اراسىندا 30-50 سوتىق اۋماققا قولايلى سكۆەرلەر سالامىز», دەيدى قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى.

«وتباسى بانك» باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ءبىلىم الۋ, جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگىنىڭ تىم تو­مەن­دىگى ەل ازاماتتارىن جاپپاي قالاعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر ەتىپ جاتىر. بىراق قالاعا اعىلعان ادامداردىڭ ال­دىنان شىعار ءبىرىنشى كەدەرگى – باسپانا. جۇمىس تابار, ءبىلىم الار, بىراق ماردىمسىز جالاقى ءۇي الۋعا جەتە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە باعا دا ءوسىپ جاتىر. 2021 جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا بيىل جىل باسىندا تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس 28 پايىزعا وسكەن. بيىل باستاپقى نارىق ۇيلەرى – 8,0, قايتالاما نارىق 13,4 پايىزعا قىمباتتاعان.

قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ تورا­عاسى تالعات ەرعاليەۆتىڭ سوزىنە قارا­عاندا, قازىر قالادا ءومىر ءسۇرىپ جات­قان شامامەن 2 ملن 800 مىڭ ادام باسپاناعا مۇقتاج.

«ەگەر كومپانيالار قۇرىلىستى قازىرگى قارقىنمەن جالعاستىرا بەرەر بولسا, وندا 40 جىلدان كەيىن دە حالىقتى پاتەرمەن قامتۋ مۇمكىن بولمايدى. اتالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولى – قولجەتىمدى يپوتەكالىق باعدارلامالاردى دامىتۋ. الداعى 10 جىلدا 5 ملن ادام قالاعا كوشىپ كەلەدى. بۇل رەتتە دەموگرافيالىق ءوسىمدى دە ەسكەرۋ كەرەك. جىل سايىن ەلىمىزدە 450-500 مىڭ بالا ومىرگە كەلەدى. سول سەبەپتى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ قىز­مە­تىنە دەگەن سۇرانىس تەك قانا وسە بەرمەك», دەيدى ت.ەرعاليەۆ.

بۇل پىكىردى Freedom Holding Corp باس ديرەكتورى تيمۋر تۇرلوۆ تا قولدايدى. كۇيەۋى دە, ايەلى دە جۇمىس ىستەي­تىن, ورتاشا جالاقى الاتىن كەز كەلگەن جاس وتباسى باسپانا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋعا ءتيىس. ول ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز جولى – يپوتەكالىق باعدارلامالاردى دامىتۋ ەكەنىن ايتادى.

قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس سالىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, «7-20-25», «باسپانا حيت» جانە «نۇرلى جەر» باعدارلامالارى يپوتەكاعا عانا ەمەس, جالپى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەردى.

«زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋ شەشىمىن دە تابىستى اتقارىلدى دەپ ايتا الامىز. «7-20-25» باع­دار­لاماسى ورتا كلاسس ءۇشىن تولەم قابىلەتى سۇرانىسىن ءالى دە قولداپ تۇر. بۇل باعدارلاما اياسىندا ءۇيدى قۇ­رىلىس سالۋشىدان – نۇر-سۇلتان, ال­ماتى, اقتاۋ, اتىراۋ, شىمكەنت قالالارىندا – 25 ملن-نان قىمبات ەمەس, قاراعاندىدا – 20 ملن-نان قىمبات ەمەس, وزگە وڭىرلەردە 15 ملن تەڭگەدەن قىمبات ەمەس باعادا الۋعا بولادى. بۇل جوباعا (مەرزىمى – 25 جىل, العاشقى جارناسى – 20 پايىز, ستاۆكاسى – جىلدىق 7 پايىز) باستاپقىدا 1 ترلن تەڭگە ءبولىندى. باعدارلاما قارجىسى جىل سوڭىنا دەيىن يگەرىلىپ ءبىتۋى ءتيىس. بىراق باعدارلاما جابىلعان سوڭ باستاپقى نارىقتا قۇلدىراۋ بو­لۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار», دەيدى ول.

ول بۇل رەتتە سىياقى مولشەر­لە­مە­سىنىڭ 7-8 پايىزىن مەملەكەت سۋبسيديالاپ, 20 پايىزىن العاشقى تولەم رەتىندە بەلگىلەيتىن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن, باستاپقى جانە سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيدەن ءۇي الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كوم­مەر­تسيالىق يپوتەكا باعدارلاماسىن ۇسى­نادى. جوباعا قازىردىڭ وزىندە 8 بانك ىقىلاس بىلدىرگەن.

«الداعى 4 جىلدا كوممەرتسيالىق يپوتەكا ارقىلى 1,3 ترلن تەڭگەمەن نارىققا قولداۋ تانىتا الامىز. بانكتىڭ نەسيە ساياساتىنا سايكەس كەلەتىن, تولەم قابى­لەتى بار ازاماتتار ءۇي الا الادى», دەدى و.سالىقوۆ.

ۋربانيستەر قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگىنشە, قازىر ەلىمىزدە 88 قالا بار بولسا, سونىڭ 21-ىندەگى حالىق سانى 100 مىڭنان اسادى. سوڭعى دەرەككە سۇ­يەنسەك, نۇر-سۇلتاندا – 1,4 ملن, ال­ماتىدا – 2,2 ملن, شىمكەنتتە 1,2 ملن حالىق تۇرادى. 1 ملن تۇرعىنى بار قالاعا ء(بىزدىڭ مىسالىمىزدا شىمكەنت قا­لاسى) قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ءبىر جىلدا 1 ترلن تەڭگە قاجەت بولادى. سونداي-اق قالاعا 28 مەديتسينالىق ۇيىم, 27 مەكتەپ, 54 بالاباقشا, 615 شاقىرىم جول, 467 شاقىرىم سۋ قۇبىرى مەن كاناليزاتسيا, 58 شاقىرىم جىلۋ قۇبى­رى, 122 شاقىرىم گاز قۇبىرى, 168 شا­قى­رىم ەلەكتر جەلىسى, 45 شاقىرىم تەلەفون بايلانىس جەلىسى كەرەك.

كەلەشەك دەپ الىستاتپاي-اق قويا­لىق, قازىردىڭ وزىندە ءىرى قالا­لا­­رى­مىز ميگراتسيا تاسقىنىمەن, قول­جە­تىمدى باسپانا تاپشىلىعىمەن, قىم­باتشىلىقپەن, الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىم (بالاباقشا, مەكتەپ, ەمحانا, ت.ب.) جەتىسپەۋشىلىگىمەن بەتپە-بەت كەلىپ جاتىر. جولداردىڭ توزۋى, جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ جارىلۋى, تۇر­­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­­­لىعىنىڭ اقساۋى, ساياباقتار مەن سكۆەر­لەردىڭ دە تالاپقا ساي سالىنباۋى, دەمالۋشىلارعا سايا بولۋدان وزگە دە قىزمەتتەردى اتقارۋ­عا جا­رام­سىز­دى­عى – وتاندىق ۋربانيس­تي­كاداعى ول­قى­لىقتار. ساراپشىلار, ۋربانيستيكا بو­يىنشا زەرتتەۋ ورتا­لىق­تارى­نىڭ, بىرىڭعاي ساياساتتىڭ جوق­تى­عى, ستان­دارت­­تاردىڭ ەسكىرۋى, كادر تاپ­شى­لىعى, بۇل تاراپتاعى ءبىلىم­نىڭ جە­تىس­پەۋى, حا­لىق تالابىن ەسكەرە ءبىلۋ ادىستەرىنىڭ بول­­ماۋىن ۋربا­نيس­تي­كا­نىڭ جورعاداي جەلىپ كەتۋىن تەجەپ تۇرعان فاكتورلار دەپ قىنجىلىس بىلدىرەدى.