وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, Pisa زەرتتەۋى 15 جاستاعى وقۋشىلاردىڭ وقۋ, ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمىن ءبىلۋ دەڭگەيى بويىنشا ساۋاتىن باعالايدى. وسىلاردىڭ بىرەۋى ءار 3 جىل سايىن نەگىزگى باعىت سانالادى. ياعني بەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى بەلگىلى ءبىر باعىتقا ارنالادى. PISA-2018-دە وقۋ ساۋاتتىلىعى باسىم باعىت رەتىندە ەسەپتەلدى. PISA تەستى وقۋشىلاردىڭ اكادەميالىق بىلىمدەرىن انىقتاۋعا ەمەس, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتارىن انىقتاۋعا, ياعني العان بىلىمدەرىن قولدانا بىلۋگە, تالداۋعا, سىني ويلاۋعا باعىتتالعان.
ەستونيانىڭ جاستارى كەيىنگى جىلدارى تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزىپ ءجۇر. مىسالى, 2006 جىلى اتالعان ەلدىڭ ورەندەرى 13-ءشى ورىنعا تۇراقتاعان ەدى. Pisa-2018 ناتيجەسى بويىنشا وقۋ جانە جاراتىلىستانۋ باعىتى بويىنشا ءۇشىنشى, ماتەماتيكادان التىنشى ساتىعا جايعاستى. وسىلايشا, قارت قۇرلىقتاعى ءبىلىم سالاسى ەڭ مىقتى مەملەكەت سانالىپ وتىر.
بالتىق جاعالاۋىنداعى الاقانداي مەملەكەت بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەدەگى دامىعان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالعان. ماسەلەن, ەستونيانىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 35,2 ميلليارد دوللارعا تەڭ. جان باسىنا شاققانداعى كورسەتكىشى – 27 مىڭ دوللار. سالىستىرمالى تۇردە قاراساڭىز, ازاتتىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن تۇستا جوعارىدا اتالعان كورسەتكىش نەبارى 100 دوللارعا ارەڭ جەتەتىن.
نەبارى 1,4 ميلليون حالىق مەكەندەگەن, اۋماعى ات شاپتىرىم عانا ەلدىڭ ءبىلىم سالاسى 30 جىل ىشىندە قارقىندى دامىدى. ەستونيادا بۇكىل وقۋشىعا ورتاق جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. بالالاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنا قاراماستان ءبارى بىردەي دەڭگەيدە قامتىلادى. مىسالى, اۋىلدىق جەردەگى مەكتەپتەردىڭ جابدىقتالۋى قالاداعى مەكتەپتەردەن ءبىر مىسقال كەم ەمەس.
ءبىلىم سالاسىن جانداندىرۋ تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق باستالعان. ەل بيلىگى 1996 جىلى ەستونياداعى ءاربىر مەكتەپكە كومپيۋتەر ورناتۋعا كىرىسەدى. ارينە, ول كەزەڭ بالتىق تەڭىزى جاعالاۋى ەلدەرى ءۇشىن وڭاي بولعان جوق. كەڭەس وداعى ىدىراپ, حالىق ىشەرگە تاماق, كيەرگە كيىم تاپپاي جۇرگەن كەزى بولاتىن. ەل تىزگىنىن قولىنا ۇستاعاندار ءبىلىم سالاسىنىڭ ماڭىزىن تۇسىنگەندىكتەن, وسىنداي قيىن جاعدايعا قاراماستان بۇعان ەرەكشە ءمان بەردى. ناتيجەسىندە, 1999 جىلى بۇكىل مەكتەپ ينتەرنەتكە قول جەتكىزدى. جوبا ەستونيالىقتاردى تەحنولوگياعا باۋلىدى. مەكتەپتەردەگى كومپيۋتەر كابينەتتەرى ساباق ۋاقىتىنان تىس كەزدە جۇرتشىلىققا ەسىگىن ايقارا اشتى.
سونداي-اق مەكتەپتەر ايتارلىقتاي دەربەستىككە يە. ۇلتتىق وقۋ باعدارلاماسىندا ءار وقۋ ورنى وقۋ باعدارلاماسىن جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مەكتەپ ديرەكتورلارى مۇعالىمدەردى جۇمىسقا ءوز بەتىنشە الىپ, جۇمىستان بوساتۋ قۇقىعىنا يە. بيۋدجەتتى ءبولۋ ماسەلەسىمەن دە تىكەلەي اينالىسادى. مۇعالىمدەردى قاجەت دەپ تاپسا قوسىمشا ترەنينگتەرگە جىبەرىپ وتىرادى. ءوز كەزەگىندە ۇستازدار پايدالانۋعا ءتيىمدى دەپ تاپقان وقۋلىقتار مەن ادىستەردى قولدانۋىنا رۇقسات ەتىلگەن.
ەستونيادا زاڭ بويىنشا ورتاشا ءبىلىم الۋ تەگىن. تۇسكى اس, وقۋلىقتار, مەكتەپكە تاسىمالداۋ سەكىلدى قىزمەتتەر تۇگەل تەگىن. بۇدان بولەك, قاجەت جاعدايدا قوسىمشا كومەك تە الا الادى. وقۋ كەزەڭىنىڭ ۇزاقتىعى 4 توقساننان, 175 وقۋ كۇنگە (35 اپتا) سوزىلادى.
ەڭ باستىسى, ۇستازدار دا, مەكتەپ ديرەكتورلارى دا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارۋعا اپاراتىن جول رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان ءار ءبىلىم ورداسىندا قابىلدانعان شەشىم, اتقارىلعان جۇمىس وقۋشىلاردىڭ ءىلىمىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالادى.
ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنا وقۋ ورىندارىندا زاماناۋي تەحنولوگيانى جاپپاي قولدانۋ دا ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇكىل مەكتەپ جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان. ساباق بارىسىنا قاجەت ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتار بارىندە بار. وقۋشىلار كەي سىنىپتا تەك پلانشەتپەن جۇمىس ىستەيدى. تاعى ءبىر ءپان ويىن تۇرىندە وتكىزىلۋى مۇمكىن.
وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ەلەكتروندى ساباق كەستەسىن پايدالانادى. ەمتيحان تاپسىرۋ دا بىرتە-بىرتە ونلاين رەجىمىنە كوشىپ جاتىر. ءۇي تاپسىرمالارى ەلەكتروندى تۇردە بەرىلەدى. وسىلايشا, مۇعالىمدەردىڭ باعالاۋى جەڭىلدەتىلگەن. ەستون مەكتەپتەرىندە قاعازباستىلىق دەگەن مۇلدەم جوق. سونداي-اق 20 مىڭنان استام ءبىلىم بەرۋ ماتەريالى جيناقتالعان e-Schoolbag دەپ اتالاتىن ۇلتتىق ونلاين كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى.
وسىنداي جاعداي جاسالعاندىقتان مۇعالىمدەر جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەلدە ۇستازدار دا وتە كوپ. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, ءار وقۋشىعا شاققانداعى ەستونياداعى مۇعالىمدەر سانى انگليادان ەكى ەسەگە كوپ. سونداي-اق ەىدۇ ەلدەرى ىشىندە سىنىپتا از ۋاقىت وتكىزەدى. ياعني ولاردىڭ ساباققا دايىندالۋىنا, كاسىبي شىڭدالۋىنا ۋاقىتى جەتىپ ارتىلادى. ورتا مەكتەپتەردەگى مۇعالىمدەردىڭ ءبارى ماگيستر دارەجەسىن الۋعا مىندەتتى. ال بالاباقشا تاربيەشىلەرى ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرۋى شارت.
جالپى, بالالار جەتى جاسقا دەيىن مەكتەپكە بارمايدى. بىراق 3 جاستان باستاپ زاڭدى تۇردە بالاباقشاعا بارۋعا قۇقىلى. مەملەكەت بالاباقشالارعا اۋقىمدى سۋبسيديا بەرەدى. سوندىقتان ونىڭ قۇنى ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 20 پايىزىنان اسپايدى. بالاباقشانى اياقتاعان سوڭ بالالارعا داعدىلارى مەن دامۋىن سيپاتتايتىن ارنايى دايىندىق كارتاسى بەرىلەدى. قولداۋ قاجەت ەتەتىندەرى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماس بۇرىن لوگوپەد سەكىلدى مامانعا جىبەرىلەدى.
ەستونيادا تسيفرلى ساۋاتتىلىق بالاباقشادان باستالادى. ءتىپتى بالالار جاستايىنان روبوت قۇراستىرۋ سەكىلدى كۇردەلى تاپسىرمالاردى ورىندايدى. Education Estonia باستاماسىنىڭ جوبا مەنەدجەرى ەۆا تۋمنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قادام ءسابي كەزىنەن جىلدام ۇيرەنۋگە كومەكتەسەدى. باستى ماقسات – بالالاردى بەلگىلى ءبىر ماماندىققا باعىتتاماي, جاس كەزىنەن تەحنولوگياعا قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ. قازىرگى تاڭدا ەستونيا IT سالاسىندا كوشباسشى مەملەكەتتىڭ ءبىرى سانالادى. ەۆا تۋمنىڭ پايىمداۋىنشا, IT كاسىپكەرلەردىڭ كوپتىگى كەزدەيسوق ەمەس, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى.
ەستونيانىڭ تسيفرلى دامۋى مۇنىمەن بىتپەيدى. جاڭا تەحنولوگيا كۇندەلىكتى ومىرگە دەندەپ ەنگەن. مىسالى, ەلدەگى بۇكىل الەۋمەتتىك قىزمەتتەر مەن ۇكىمەت اگەنتتىكتەرى ءوزارا بايلانىسقان. بۇكىل مەملەكەتتىك قىزمەت تسيفرلى قولتاڭبا ارقىلى الىنادى. سالىق تولەۋ جۇيەسى دە تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان. ياعني بىرنەشە مينۋتتىڭ ىشىندە اتقارىلادى.
سونداي-اق ەستونيادا ەلەكتروندى ازاماتتىق ەنگىزىلگەن. بۇل جاڭاشىلدىق شەتەلدىكتەرگە تسيفرلى ازاماتتىق الىپ, ەۋروپالىق وداقتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بيزنەس باستاۋعا رۇقسات الۋ دا قيىن ەمەس. تەلەفون ارقىلى اينالدىرعان 5 مينۋتتىڭ ىشىندە قاجەتتى قۇجات قولىڭىزدا بولادى. وسىنداي جاڭاشىلدىقتىڭ ارقاسىندا قىرۋار قارجى – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2 پايىزىنا تەڭ قاراجات ۇنەمدەلەدى.
ورتا مەكتەپكە جەتى جاستان باستاپ بارىپ, ون التى جاسقا دەيىن ءبىلىم الادى. مۇندا وقۋشىلاردىڭ جاعدايىنا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. مەكتەپتەگى تۇسكى اس, كولىك, وقۋلىقتار مەن ساياحاتتاۋ تەگىن. ءتارتىبى قيىن بالالار مەن ۇلگەرىمى تومەن وقۋشىلارعا قوسىمشا كومەك رەتىندە جەكە وقىتىلىپ, باسقالارعا ىلەسىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك جاسالادى. سونىمەن قاتار مەكتەپتەردە جەكە پسيحولوگتەر جۇمىس ىستەيدى. بۇدان بولەك, وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىن باعالايتىن ۇلتتىق ساۋالداما جۇرگىزىلەدى.
جاستاردىڭ كوپشىلىگى 19 جاسقا دەيىن بىلىمنەن قول ۇزبەيدى. شامامەن 25 پايىزعا جۋىعى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنا بارسا, قالعانى اكادەميالىق گيمنازيالارعا تۇسەدى. ساباق بارىسىندا وقۋشىلار ماسەلەنى شەشۋگە, سىني ويلاۋعا, قۇندىلىقتارعا, ازاماتتىققا, كاسىپكەرلىككە جانە تسيفرلى ساۋاتقا باسا نازار اۋدارادى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ وقۋشىلار ءۇش پاننەن – ەستون ءتىلى, ماتەماتيكا جانە شەت تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرادى. جاستاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىنشى ءپان رەتىندە اعىلشىن ءتىلىن تاڭدايدى ەكەن.
ەستونياداعى ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋى شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى دە قىزىقتىرىپ وتىر. ەىدۇ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ون جىل بۇرىن اتالعان ەلدە 400-دەن استام شەتەلدىك ستۋدەنت وقىسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 4 مىڭنان اسقان. ونىڭ ۇستىنە, مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى دا جەدەل ءوسىپ كەلەدى. ورتاشا جالاقى بەس جىلدىڭ ىشىندە 50 پايىزعا – 810 ەۆرودان 1210 ەۆروعا دەيىن كوتەرىلدى.
ارينە, مۇنىڭ ءبارىن قىسقا ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرۋ قيىن ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇعان قول جەتكىزۋگە باستى كەدەرگى – جەمقورلىق. مۇنى تۇسىنگەن ەستون جۇرتى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە بارىن سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ەلدەگى «بارماق باستى, كوز قىستى» ءىس-ارەكەتتەر تىيىلعان. Transparency International ۇيىمىنىڭ رەيتينگىنە سۇيەنسەك, جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىندە ەستونيا قازىرگى تاڭدا 13-ورىندا تۇر. قورىتا ايتقاندا, ەستونيا الەۋمەتىنىڭ الەۋەتىن عانا تۇزەپ قويعان جوق, ورەندەرىنىڭ ورەسىن ارتتىرا ءبىلدى.
