بۇل زاڭ حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى جۇمىسىن رەتتەۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, اكادەميانىڭ جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك قىزمەتكەرلەرى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە اككرەديتتەۋدەن وتۋگە ءتيىس. سونداي-اق تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ تۋلارىن دا ۇيىمنىڭ عيماراتتارىندا ورنالاستىرۋعا بولادى جانە قۇجاتتا تاعى باسقا باعىتتار بويىنشا باسىمدىقتار بەلگىلەنگەن.
«تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ IX سامميتىندە كوتەرىلگەن. تۇركى اكادەمياسى 2010 جىلى تۇركى الەمىن زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعى رەتىندە جۇمىسىن باستادى. كەيىن حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولدى. اكادەميانىڭ باستى ماقساتى – تۇركى تىلدەرىن, ادەبيەتىن جانە مادەنيەتىن ساقتاۋعا, دامىتۋعا جانە تانىمال ەتۋگە باعىتتاعان تۇركولوگيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ.
بۇگىنگى قاراستىرىلىپ وتىرعان كەلىسىمگە 2020 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا قول قويىلعان. اكادەميانىڭ شتاب پاتەرى نۇر-سۇلتاندا ورنالاسقانىنا بايلانىستى كەلىسىمنىڭ ماقساتى – ەلىمىزدە جۇمىس ىستەۋ كەزەڭىندەگى تۇركى اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسىن, ونىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايقىنداۋ. اكادەميادا بۇگىنگى كۇنى 17 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 2 قىزمەتكەر شەتەل ازاماتى. كەلىسىم كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن اكادەميانىڭ جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك قىزمەتكەرلەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە اككرەديتتەۋدەن وتۋگە ءتيىس», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اكادەميا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا, كىتاپتار مەن جۋرنالدار شىعارۋدا, تۇركى ەلدەرىنىڭ اتاقتى عالىمدارىنا حالىقارالىق فورۋمدار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزۋدە جانە تۇركولوگيا بويىنشا عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋدە ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى.
«اكادەميانىڭ نەگىزى قالانعان ساتتەن باستاپ قازاقستان, رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ جەتەكشى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيا, تاريح سالاسىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قازىرگى ۋاقىتتا كىتاپ قورىن تولىقتىرۋ جالعاسادى. كىتاپحانا جانىنان سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار مۇراعاتى قۇرىلدى. 2016-2021 جىلدار ارالىعىندا اكادەميا اعىلشىن, ازەربايجان, قازاق, قىرعىز, ماجار, موڭعول تىلدەرىنە, سونداي-اق ءتۇرلى تۇركى تىلدەرىنە 100-دەن استام جاڭا عىلىمي كىتاپتار جاريالادى», دەدى اسحات ايماعامبەتوۆ.
جالپى العاندا اتالعان كەلىسىم تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا ارنالعان. قازىرگى تاڭدا تۇركى اكادەمياسىنا قازاقستان, قىرعىزستان, ازەربايجان جانە تۇركيا ەلدەرى مۇشە. ال ماجارستان باقىلاۋشى ەل مارتەبەسىنە يە.
«حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى عىلىمي-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جولىندا ۇلكەن ءرول اتقارىپ كەلەدى. سونداي-اق بۇل ۇيىم باۋىرلاس حالىقتاردىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن زەردەلەۋ باعىتىندا ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ وتىر. اكادەميانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جىل سايىن كوپتەگەن ماڭىزدى ەڭبەكتەر جارىق كورەدى. سول سەبەپتى ۇيىمنىڭ قىزمەتىن قولداۋدىڭ ماڭىزى زور. الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭ تۇركى اكادەمياسىنا تۇركى الەمىنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرەتىن حالىقارالىق بىرەگەي ورتالىققا اينالۋىنا جانە كوزدەگەن مىندەتتەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. سۇلتان دۇيسەمبينوۆ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان ساۋالىندا شىعىنىنان گورى تابىسى مول سالا رەتىندە قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ وڭىرلىك جۇيەسىن قۇرۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر جىل سايىن 5 ملن تونناعا جۋىق قالدىق جينالسا, ونىڭ 15 مىڭ تونناسى عانا قايتا وڭدەلەدى.
«ونەركاسىپ قالدىعى مەن تۇتىنۋ قالدىعىن باسقارۋ جونىندە كەشەندى شارالار قابىلداۋدى جانە سول شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ كوزىن انىقتاۋدى ۇسىنامىز. كوممۋنالدىق قالدىقتار جونىندەگى مەملەكەتتىك ەسەپ بەرۋگە تالداۋ جاساۋ جانە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ازىرلەۋ كەرەك. كوممۋنالدىق قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ وڭىرلىك جۇيەسىن قۇرۋ جانە ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرىن ايقىنداۋ جانە ونى ىسكە قوسۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن قاراۋ جانە پيلوتتىق جوباسى بەلگىلەنگەنى ءجون. دۇنيەجۇزىلىك بانك ۇسىنىپ وتىرعان «الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ كوممۋنالدىق قالدىقتارىن باسقارۋدىڭ كەشەندى تسيفرلى SMART جۇيەسى» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا جاردەم كورسەتۋ قاجەت», دەدى سەناتور.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا ساۋال جولداعان ءلاززات قالتاەۆا ءىرى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەلەردە تۇراتىن مۇگەدەك ادامداردىڭ پروبلەمالارىن كوتەردى. سەناتور مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك مەكەمەلەردە تۇراتىن ازاماتتاردىڭ پروبلەمالارىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. قازاقستاندا ولاردىڭ سانى 22 مىڭنان اسادى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ونداي ءىرى مەكەمەلەردىڭ تۇرعىندارى ۇيىقتاۋ مەن ويانۋ ءتارتىبىن دە, ەمدەۋ ورنىن دا تاڭداي المايتىن تار جەردە جىل بويى, كەيدە ءومىر بويى تۇرۋعا ءماجبۇر.
«قازاقستاندا مۇگەدەك ازاماتتارعا ارنالعان ستاتسيوناردى الماستىراتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى جول كارتاسىن بەكىتۋ ماسەلەسىن قاراۋدى ۇسىنامىز. بۇل وتباسىلاردى قولداۋعا, وسى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە الەۋمەتكە ارالاسۋىنا, سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭنامانى ەڭبەك ەتۋ قابىلەتى, قامقورشىلىق ينستيتۋتى ماسەلەلەرى بويىنشا جەتىلدىرۋگە باعىتتالاتىن بولادى», دەدى ءلاززات قالتاەۆا.
ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا اقىلبەك كۇرىشباەۆ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى ۆەدومستۆو قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, وعان سۋ شارۋاشىلىعىنداعى جۇيەلى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا كەڭ وكىلەتتىكتەر بەرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامى بويىنشا قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 90 شارشى شاقىرىمنان 76 شارشى شاقىرىمعا دەيىن تومەندەيدى. دەمەك, ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى 8 جىلدان كەيىن جىلىنا شامامەن 12-15 شارشى شاقىرىمدى, ياعني 15 پايىزدى قۇراماق.
ء«الى كۇنگە دەيىن ءبىز رەسپۋبليكاداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ قورلارى تۋرالى ناقتى اقپاراتتى بىلمەيمىز. مەملەكەتتىك سۋ كاداسترىن قازىرگىدەي جەكە ۇيىمدار ەمەس, «قازگيدرومەت» كاسىپورنى جۇرگىزۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن سۋ قورىنىڭ مونيتورينگىن تسيفرلى فورماتقا جانە قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسىنا اۋىستىرۋ قاجەت. ال بىزدە كوپتەگەن سۋ قويماسىندا ءتىپتى گيدرولوگيالىق بەكەتتەر دە جوق.
قازىرگى زامانعى تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ مەن قورعاۋ سحەماسىن جاڭارتۋ قاجەت. بۇل – سۋدى ۇتىمدى پايدالانۋ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىنىڭ نەگىزى. ءاربىر سۋ باسسەينى ءۇشىن سۋدىڭ ناقتى وزىندىك قۇنىن انىقتاۋ قاجەت. ونسىز سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدى پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. «قازسۋشار» مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ بۇكىل رەسپۋبليكاعا ەنگىزگەن «سۋارمالى سۋدىڭ بىرىڭعاي تاريفتەرى» الەمدىك پراكتيكاعا قايشى كەلەدى. بۇل – نونسەنس», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
ءابدالى نۇراليەۆ ۇكىمەت باسشىسىنان تاراز قالاسىندا كارىز سۋلارىن تازارتۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا جاردەمدەسۋدى سۇرادى. سەناتوردىڭ سوزىنە قاراعاندا, مۇنداي نىساننىڭ بولماۋى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قالا حالقىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى كارىز سۋىنىڭ كولەمى دە ارتىپ, ونىڭ بارلىعى قوستوبە اۋىلى ماڭىنداعى تۇندىرعىشتارعا جينالادى. ال توعاندارعا كارىز سۋى جوبالىق قۋاتتان 1,5 ەسە كوپ تۇسەدى.
سوندىقتان بۇل سۋلار باسقا وبلىستىڭ اۋماعىنا تارالىپ, قورشاعان ورتانى زياندى قالدىقتار جانە يىسپەن لاستايدى. زەرتحانالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كارىز سۋلارىنداعى قاتتى زاتتاردىڭ مولشەرىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن نورماسى 69 ەسەگە, امموني ازوتى 1,6 ەسەگە, نيتراتتاردىڭ 2,4 ەسەگە ارتقانى انىقتالدى. وسىلايشا, بۇگىندە اۋىلدىق جەرلەردە قالىپتاسقان ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعداي تۇرعىندار اراسىندا ورىندى نارازىلىق تۋعىزادى.
«قازىرگى تاڭدا, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قالالىق كارىز سۋلارىن تازالاۋ كەشەنىن سالۋ جوباسىنىڭ تەن دايىندالىپ «مەملەكەتتىك ساراپتاما» رمك-نىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعانىمەن قابىلدانعان موراتوريعا سايكەس جوبا توقتاپ تۇر. جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلدى مەكەندەردە ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى قورشاعان ورتانى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تاراز قالاسىنداعى كارىز سۋلاردى تازالاۋ كەشەنىن سالۋ جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قولداۋ كورسەتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز», دەدى دەپۋتات.
سەناتور ءلاززات رىسبەكوۆا پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا باتىس قازاقستان وبلىسىن جارىقپەن قامتۋداعى كۇردەلى جاعداي تۋرالى مالىمدەدى.
«بىرىنشىدەن, تاعى ءبىر تۋربواگرەگات ىستەن شىعاتىن بولسا ورالداعى جەو-عا قاراعاندا ەلەكتر ەنەرگياسىن باعاسى 1 كيلوۆاتت جوعارى بولاتىن باسقا ەنەرگيا ءوندىرۋشى ستانسادان ساتىپ الۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى, بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىردەگى ەلەكتر ەنەرگياسى ءتاريفىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, 2020-2021 جىلدارعا مەردىگەرگە اۆانس تولەندى. جوبانى ودان ءارى قارجىلاندىرۋ توقتاتىلعان جاعدايدا اۆانستىق تولەمنىڭ قايتارىلماۋ قاۋپى بار. ۇشىنشىدەن, وسى جوبا اياسىندا ءوندىرۋشى زاۋىت تۋربواگرەگات دايىنداۋدى ءىس جۇزىندە اياقتادى. ونى ورالداعى جەو-عا ورناتۋ كەشىكتىرىلگەن جاعدايدا, ءوندىرۋشى زاۋىت جابدىقتى باسقا ساتىپ الۋشىعا ساتۋعا قۇقىلى. تۋربواگرەگاتتى قايتا دايىنداۋ 12 ايعا سوزىلادى», دەدى دەپۋتات.
سەناتور ەرىك سۇلتانوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلىمىزدىڭ گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارىن بەكىتۋدى جەدەلدەتۋدى ۇسىندى. بۇل قۇجات سالانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردى گازداندىرۋدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
دەپۋتات گاز تاسىمالى جۇيەسىنىڭ توزۋى مەن ەلىمىزدەگى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندىگى جانە گاز باعاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ اشىقتىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتور وسىعان بايلانىستى سالانى باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتۋدى, اتاپ ايتقاندا QazaqGaz ۇلتتىق كومپانياسىن رەفورمالاۋدى ۇسىندى.
«سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ەكەنىن ەسكەرە كەلگەندە بۇرىن جوسپارلانعانداي 2025 جىلعا قاراي سولتۇستىك وڭىرلەردى گازداندىرۋدى اياقتاۋ مۇمكىن بولمايتىنى انىق. بۇگىنگى تاڭدا گازدىڭ بولماۋى ينۆەستيتسيا تارتۋ, جاڭا ءوندىرىس اشۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جالپى ەل ەكونوميكاسى مەن وڭىرلەردى دامىتۋ ءۇشىن باستى تەجەۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلەردى گازداندىرۋدا ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ قولايلى نۇسقانى قاراستىرۋ ۇسىنىلادى», دەدى دەپۋتات ە.سۇلتانوۆ.
