بۇل تۇزەتۋلەردىڭ مازمۇنىمەن كەلىسەمىن, ويتكەنى ولاردىڭ قازاقستانداعى شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ادام قۇقىقتارىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرىنە قاتىسى بار. گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەلەرى بويىنشا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى, ايەلدەر قۇقىعى ماسەلەلەرى بويىنشا ىرگەلى ماسەلەلەر شەشىلدى. بۇعان «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى» زاڭ ىقپال ەتەدى.
سونىمەن بىرگە ەلدەگى ايەلدەرگە قاتىستى ەڭبەك قۇقىقتارى, ايەلدەردى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەت لاۋازىمدارىنا ورنالاستىرۋداعى تەڭ قۇقىقتار ماسەلەلەرى بويىنشا كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى كەلەسى شارالاردى قابىلداۋ قاجەت.
كونستيتۋتسيانىڭ ادام جانە ازامات قۇقىقتارىن قامتيتىن بولىمىنە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ بارلىق سالادا تەڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى نورما ەنگىزۋ كەرەك. بۇۇ-نىڭ ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىندەگى كوميتەتى جۇمىس ورنىندا سەكسۋالدى قىسىم كورۋىنە جول بەرمەۋ تۋرالى شىعارعان شەشىمىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. الايدا قازاقستاندىق سوتتار بۇۇ كوميتەتىنىڭ شەشىمىنە دەيىن دە, ودان كەيىن دە مۇنىڭ بارلىعى بولماعانداي شەشىم شىعارىپ كەلەدى. بۇل شەشىمدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسىن قۇرىپ, بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە شىعارعان باسقا دا 45 شەشىمىمەن قوسا قاراستىرۋ كەرەك. جاقىندا وتكەن پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا وسىنداي كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى ماسەلە جاقىن ارادا شەشىلەتىنى ايتىلدى.
ەلدە 705 500 ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇگەدەكتىگى بار. قازاقستان مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسياعا 2015 جىلى 21 ساۋىردە قول قويىپ, راتيفيكاتسيالادى. ەلىمىزدە «مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى», «كەمتار بالالاردى الەۋمەتتiك جانە مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ ارقىلى قولداۋ تۋرالى» زاڭدار قابىلدانىپ, بۇل باعىتتا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەت مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەك كورسەتەدى. دەگەنمەن اتالعان زاڭداردى ءىس جۇزىندە قولدانۋدا پروبلەمالار بار. قازاق ساڭىراۋلار قوعامى, قازاق سوقىرلار قوعامى ءوز مۇشەلەرىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەنى شەشە الاتىن سياقتى. مەملەكەت وسى قوعامدارعا قوسىمشا ۇيىمداستىرۋشىلىق, قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق كومەك كورسەتە الادى, مۇگەدەكتەرگە بەرىلەتىن جاردەماقىلاردىڭ مولشەرىن كوبەيتە الادى, مۇگەدەك قىزمەتكەرلەرگە بەيىمدەلگەن فابريكالار قۇرا الادى, بارلىق ءۇي مەن عيماراتتى ارباداعى مۇگەدەكتەرگە ارنالعان پاندۋستارى بولاتىنداي جوبالاپ, سالا الادى.
ال تەرگەۋ يزولياتورلارىندا, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا ازاپتاۋلارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ, قىلمىستىق كودەكسكە ازاپتاۋلارعا قارسى 146-بابىن ەنگىزدى. 2013 جىلعى 2 شىلدەدەن باستاپ قازاقستاندا «ازاپتاۋلارعا قارسى ۇلتتىق الدىن الۋ» تەتىگى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان 1998 جىلى 28 قازاندا ازاپتاۋلارعا قارسى حالىقارالىق كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاپ, ءوز ازاماتتارىنا ازاپتاۋلارعا قارسى بۇۇ كوميتەتىنە ارىز-شاعىم بەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى كونۆەنتسياعا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى ارنايى راتيفيكاتسيالادى. وسىلايشا, قازاقستان ازاماتتارى ازاپتاۋلار تۋرالى شاعىمدارمەن اتالعان كوميتەتكە جۇگىنە باستادى, 10 شەشىم ازاماتتاردىڭ پايداسىنا شىعارىلدى. قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن پوليتسيا بولىمشەلەرىندە بولعان ازاپتاۋ ارەكەتتەرىن توقتاتۋعا وسى قۇجاتتار توسقاۋىل بولدى. بۇل ىستەر بويىنشا شەشىم سوت تالقىلاۋلارىنان كەيىن تولىعىراق بەلگىلى بولادى. سوندىقتان پوليتسيا عيماراتتارىندا ورناتىلعان بارلىق بەينەكامەرالاردى ارنايى پروكۋرورلارعا باعىندىرۋ كەرەك. سونداي-اق جوعارى بىلىكتى پوليگرافولوگتەردىڭ باسشىلىعىمەن وتىرىكتى انىقتايتىن دەتەكتورلاردى كەڭىنەن قولدانعان ءجون.
ازاپتاۋ قۇرباندارىنا كەز كەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ تەرگەۋىن اينالىپ ءوتىپ, القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعىن بەرۋگە بولادى. انگلو-ساكسون جۇيەسىنىڭ سوتتارىندا وسىنداي تاجىريبە بار. ەگەر ءبىز ءوز اۋماعىمىزدا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا قارجىلىق ماسەلەلەر بويىنشا انگلو-ساكسون قۇقىعىنىڭ نورمالارىن قابىلدايتىن بولساق, وندا ازاپتاۋلار بويىنشا سوت تالقىلاۋىنا قاتىستى دا وسى تاجىريبەنى قولدانۋعا بولادى.
رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا ەلىمىزدە شامامەن 20 مىڭ ەڭبەك ميگرانتى بار. جىل سايىن قازاقستانعا, پاندەميا كەزەڭىن قوسپاعاندا, شەت مەملەكەتتەردىڭ شامامەن 2 ميلليون ازاماتى وقۋعا, ەمدەلۋگە, جۇمىسقا, قىزمەتتىك ىسساپارلارعا, تۇراقتى تۇراتىن جەرىن انىقتاۋعا, ترانزيتپەن جانە وزگە دە سەبەپتەرگە بايلانىستى كەلەدى. ەلدە بىرنەشە ءجۇز بوسقىن تىركەلگەن, ولار ءارتۇرلى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى. مۇنداي ادامداردىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى قۇقىقتارى زاڭدار مەن رەسپۋبليكا قول قويعان حالىقارالىق شارتتار مەن كەلىسىمدەر نەگىزىندە قامتاماسىز ەتىلەدى. قازاقستاندا «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى», «بوسقىندار تۋرالى» زاڭدار قولدانىستا بار. كوشى-قون سالاسىندا قازاقستان ازەربايجان, بەلارۋس, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستانمەن ەكىجاقتى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويدى. قازاقستان 2011 جىلى 27 ماۋسىمدا ەڭبەكشى-ميگرانتتار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. قازاقستانعا 56 مەملەكەت قول قويعان 1990 جىلى 18 جەلتوقسانداعى بارلىق ەڭبەكشى-ميگرانتتار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى كوپجاقتى حالىقارالىق كونۆەنتسياعا قول قويىپ, ونى راتيفيكاتسيالاۋ ورىندى بولار ەدى. بۇل ەلدەگى ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قوسىمشا كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە قازاقستانعا ەڭبەك ميگرانتتارى مەن باسقا دا شەتەل ازاماتتارىنىڭ ماسەلەلەرىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا تەرەڭ حالىقارالىق تاجىريبەگە يە بولۋعا جول اشار ەدى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ – قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ۇزدىكسىز نازارىن تالاپ ەتەتىن تۇراقتى پروتسەسس. بۇل ىستە بەلسەندى ازاماتتىق قوعاممەن بىرگە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
مارات سارسەمباەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
