كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بالا ءتىلىنىڭ كەش شىعۋى تەحنيكا مەن تەحنولوگيا دامىعان زاماندا ءتۇيىندى تۇيتكىلگە اينالىپ تۇر. دەگەنمەن ءار قيىندىقتان شىعۋدىڭ كەمىندە ءبىر جولى بولاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مەن ۇسىناتىن جول قايسى؟
كۇن ۇزارىپ, جاز جاقىنداپ كەلەدى. مۇندايدا ارينە, كۇنىنە ءبىر مەزگىل سەرۋەنگە ۋاقىت تابىلادى. ال كوپ اتا-انا ءدال وسى سەرۋەننىڭ بالا ءتىلىن, سويلەۋىن دامىتۋدىڭ تاپتىرمايتىن ءتاسىلى ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيدى. لوگوپەد رەتىندەگى تاجىريبەمىزدە كوز جەتكىزگەن وي وسى بولدى: ء«تىلدى دامىتۋعا ەڭ قولايلى ورتا مەن ءتاسىل – كوشەدە سەرۋەندەۋ». مۇنى اتالعان ءتاسىلدى قولدانىپ جۇرگەن وزگە ارىپتەستەرىم دە راستاي جاتار. اۋەلى نەلىكتەن قولايلى, ءتيىمدى ەكەنىن قىسقاشا تالداي كەتەيىك.
بالا كوشەدە سەرۋەندەگەندە اينالاسىنداعى الەم تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتەدى, اسەر الادى. كوشەدەگى كورىنىستەرگە: ۇيلەرگە, ادامدارعا, كولىكتەرگە, اعاشتارعا, قۇستارعا, جانۋارلارعا قاراپ, جاڭا دىبىستار مەن يىستەردى تانيدى. تابيعات-انا سىيلاعان وسى «بايلىقتىڭ» ءبارىن, ادامزات ەڭبەگىمەن جاسالعان يگىلىكتى سوزبەن ايتۋعا مۇمكىندىك تۋادى, شابىت الادى.
دەمەك بالا بەلسەندى قوزعالسا, جاڭا اسەرگە بولەنەدى. ساياباقتاعى جولداردا جۇگىرەدى, ويىن الاڭىنداعى باسپالداققا كوتەرىلەدى, كوگەرشىندەردى ۇشىرىپ وينايدى, قار نەمەسە مۇز, قۇم ياكي شۇڭقىرداعى سۋدى قارايدى. باسقاشا ايتقاندا, جاس زەرتتەۋشىنىڭ قوزعالىس بەلسەندىلىگى ونىڭ سويلەۋ جانە اقىل-وي دامۋىنىڭ مىندەتتى شارتىنا اينالادى.
مىنە, سوندىقتان دا سويلەۋدى دامىتاتىن سەرۋەندەر نەعۇرلىم كوپ بولسا, بالانىڭ سوزدىك قورى باي تۇسەدى جانە كوز الدىنداعى دۇنيە ونىڭ ءوز بەتىنشە سويلەۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرادى.
ءيا, ءتىلدى دامىتاتىن سەرۋەن دەدىك. مۇنداي سەرۋەندى قالاي ۇيىمداستىرۋعا بولادى؟ سينونيمدەردى قولدانۋ ارقىلى سويلەمىڭىزدى تۇرلەندىرۋگە تىرىسىڭىز: دىمقىل قۇمدى دىمقىل, ىلعال دەپ اتاۋعا بولادى. بالانى سالىستىرۋعا جانە تالداۋعا ۇيرەتىڭىز: تاڭەرتەڭ قۇم شىقتان (جاڭبىردان كەيىن) ىلعال بولدى, ال كۇندىز كۇننىڭ شۋاعىنان كەۋىپ كەتەدى. بالامەن بىرگە قۇمعا قاراپ, قۇرعاق قۇمنىڭ توگىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارىڭىز, ال دىمقىل قۇمنان ءتۇرلى فورمالار جاقسى شىعادى, ويتكەنى ول سۋمەن «جابىسادى». قۇمسالعىشتا ويناپ, شەلەككە نەمەسە قۇمىراعا قۇم تولتىرىپ, قۇم جولاعىنا جول توسەپ جاتقاندا, بالا مەزگىل-مەزگىل اناسىنىڭ بۇل زاتتاردى قالاي اتايتىنىن ەستۋى كەرەك. اناسىنىڭ سوزىندە (قۇم – قۇمدى – قۇمسالعىش – قۇمساۋىت» سەكىلدى ءسوزجاسامدار بولعانى ءجون. سوندا بالا بىرتىندەپ ءتىلدىڭ قۇپياسىمەن تانىسادى. جانە قارسى ماندەس سوزدەردى دە قولدانۋ قاجەت. سول ارقىلى «جاقسى» جانە «جامان», «ۇلكەن» جانە «كىشكەنتاي» دەگەن سوزدەردى اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەنەدى.
قاراپايىمنان – كۇردەلىگە قاعيداسى. ءتيىن. ءتيىن سەكىرەدى, ءتيىن جاڭعاق جەيدى. ءتيىن بۇتاقتىڭ ارتىنا تىعىلدى.
سويلەۋدىڭ دۇرىس گرامماتيكالىق قۇرىلىمى ءۇشىن كوشەدە ساناعان دا جاقسى ناتيجە بەرەدى: ءبىر قىزىل ماشينا, ءارتۇرلى ماشينالار, ...قىزىل ماشينالارعا. وسىلايشا بالا ساناۋدى, تۇستەردى اجىراتۋدى, كوپشە تۇردە جالعاۋلاردىڭ قالاي جالعاناتىنىن بىلەدى. مىسىقتاردى, كەپتەرلەردى, تاستاردى, جاپىراقتاردى جانە باسقالاردى ساناۋعا بولادى.
دىبىستارمەن وينايمىز: ءبىز بەرىلگەن دىبىسى بار زاتتاردى تابامىز, سوزدەگى «ش» دىبىسى سوزدە نەشىنشى ەكەنىن ايتامىز (قاشىق – ءۇشىنشى). «ش» دىبىسى ءسوزدىڭ باسىندا (شانا), سوڭىندا كەزدەسەتىن سوزدەردى دە (سايراش) تابامىز.
ء«بىر-كوپ» ويىنى. مەندە ءبىر قىسقا تاياق بار, ال سىزدە ۇزىن تاياقتار كوپ. مەندە ءبىر باق-باق بار, دالادا ۇزىن-قىسقا باق-باقتار بار. بالا قازاق تىلىندە كوپتىك ماعىنا بەرەتىن (كوپتەگەن, ءبىراز, بارلىق, ون شاقتى, مىڭداعان) سوزدەردەن كەيىن كەلەتىن زات ەسىمگە كوپتىك جالعاۋ جالعانبايتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. مىسالى, اۋلادا كوپ باق-باق بار. بالا 5 جاسقا دەيىن اقپاراتتى بارىنشا ەستە ساقتاۋعا قابىلەتتى كەلەدى. ول كەيبىر كۇردەلى ەرەجەنى تۇسىنبەسە دە, ايتىلۋى ەستە ساقتالىپ, ساناسىندا جاتتالا بەرەدى.
جۇمباقتار. اينالاڭىزداعى ءبىر زاتتىڭ اتاۋىن جاسىرىڭىز جانە ءبىرىنشى دىبىسىن اتاڭىز نەمەسە زاتتى سيپاتتاڭىز. بالا سونى تابۋى قاجەت.
جاياۋ جۇرۋدەگى تاعى قانداي اسەر نەمەسە اينالاداعى مۇمكىندىك سويلەۋدى دامىتۋعا تۇرتكى بولا الاتىنىن ءسىزدىڭ زەيىنىڭىز بەن قيالىڭىز ايتادى.
بىراق مىنا نارسەلەردى ەستە ساقتاۋ ماڭىزدى:
– سەرۋەننەن جارقىن اسەر, جاعىمدى ەموتسيا قالىپتاسۋ كەرەك. بۇل – بالانى سويلەۋگە يتەرمەلەيتىن ەڭ ءتيىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى. باسقاشا ايتقاندا, بالا سونىڭ اسەرىنەن كورگەنىن ايتۋعا قۇلشىنىپ, بۇل تۋرالى جاقىندارىنا, دوسىنا جەتكىزۋگە اسىعادى.
– سويلەۋ جاڭا دۇنيە جاساۋعا باعىتتالسا, بالا قىزىعادى. اينالاسىن تۇسىنۋگە عانا ەمەس, بالا ءۇشىن جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋگە, جاڭا دۇنيە جاساۋعا, قورشاعان الەمدى تانۋعا بايلانىستى كۇردەلى اقىل-وي ارەكەتتەرىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تازا اۋادا قىزىقتى سەرۋەن مەن كوڭىلدى ديالوگ كوپ بولسىن!
ايدانا بالعابەكوۆا,
«قارلىعاش» بالاباقشاسىنىڭ لوگوپەدى
