تەڭگە قالاي نىعايدى؟

قارجى نارىعىندا بۇل قۇبىلمالىلىق ءالى ساقتالىپ وتىر. سوعان قاراماستان سوڭعى ءبىر اپتا كولەمىندە ءتول ۆاليۋتامىز ءبىرشاما كۇشەيدى. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدا­بەكو­­ۆانىڭ ايتۋىنشا, قادا­عالاۋشى تاراپىنان قارجىلىق تۇراق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە تەڭگە باعامىن تۇراق­تان­دىرۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىل­داندى. ناۋرىزدا ۇلت­تىق بانك 990,5 ملن دوللارعا ۆاليۋ­تالىق ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزدى. ۇلتتىق قوردان بيۋد­جەتكە 891 ملن دوللار مولشە­رىندە ترانسفەرتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساتۋ, سونداي-اق كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ 233,4 ملن دوللارى مولشەرىندە ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ ءبىر بولىگىن ساتۋى تەڭگەگە قولداۋ بولعان.

سونىمەن بىرگە پرەزيدەنتتىڭ ەل اۋماعىنان سىرتقا 10 مىڭ دوللاردان ارتىق قاراجات شىعار­ماۋ تۋرالى جار­لىعى دا ۆاليۋتا تۇراقتىلىعىنا سەپ­تەس­كەندەي. وسىنداي شارالار ناتيجەسىندە تەڭگە ءبىر ايدا 5,7 پايىزعا نىعايىپ, ناۋرىزدىڭ سوڭىنا تامان 467 تەڭگە بولدى. ارينە, بۇعان گەوسايا­سي شيەلەنىستىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەيدە باياۋلاۋى دا اسەر ەت­كە­نى ءسوزسىز. 11 ساۋىردەگى جاع­داي بويىنشا 1 دوللار 449,63 تەڭ­گە­دەن ساۋدالاندى. تەڭگەنى وسى مەجەگە دەيىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ەلەۋلى تۇردە دوللار ساتىل­دى, ياعني ۆاليۋتالىق ينتەرۆەن­تسيا جاسالدى. ال ول ءوز كەزەگىندە التىن-ۆاليۋتا قورىنا اسەرىن تيگىزدى. ءبىر اي ىشىندە التىن-ۆاليۋ­تا اكتيۆتەرى 310 ملن دول­لارعا تومەندەگەن. قوردىڭ قۇرا­مىن­دا التىن ۇلەسى باسىم. ءا.مول­دابەكوۆانىڭ ايتۋىن­شا, گەوساياسي ارەناداعى شيە­لەنىس­تىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى باعالى مەتالدار باعاسى جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر.

«التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى­نىڭ تەڭگەرىمدى قۇرىلىمىن قول­داۋ جانە ولاردىڭ وتىمدى­لىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باعالى مەتالعا سۇرانىس جوعارى بول­عان جاعدايدا, ۇلتتىق بانك ال­تىندى تۇراقتى ۆاليۋتاعا ساتا­دى. ءبىز حالىقارالىق رەزەرۆ­تەردى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن التىن ۇلەسىن قىسقارتۋدى جالعاس­تىرامىز», دەيدى مولدابەكوۆا.

ناۋرىزدا ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردىڭ وز­گەرۋىنە سىرتقى فاكتورلار قا­لاي اسەر ەتتى؟ بۇعان ۇب وكى­لى بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «ال­دىن-الا دەرەكتەر بويىنشا, ناۋرىزدىڭ سوڭىندا ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى وتكەن ايدا 1,2 ملرد دوللارعا تومەندەپ, 52,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەردى 470 ملرد تەڭگەگە ءبولۋ ماقساتىندا الدىڭعى ايدا ۆاليۋتا نارى­عىن­دا 891 ملن دوللارعا نەمەسە 448 ملرد تەڭگەگە اكتيۆتەر سا­تىلدى. ترانسفەرتتەردىڭ ءبىر بولىگى شوتتاعى قالدىقتار مەن ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تەڭ­گە­دەگى تۇسىمدەر ەسەبىنەن قاناعات­تان­دىرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل رەتتە ناۋرىزدا شەتەل ۆاليۋ­تاسىنداعى تۇسىمدەر 207 ملن دوللاردى قۇرادى. الەم­دەگى گەوساياسي احۋالدىڭ ناشار­لاۋى, اقش فرج جانە دامىعان ەل­دەردىڭ باسقا دا ورتالىق بانك­تەرىنىڭ اقشا-كرەديت سايا­ساتىنىڭ كۇشەيۋى, سونداي-اق كوپتەگەن ەركىن كونۆەرتاتسيالاناتىن ۆاليۋتالارعا قاتىستى دوللاردىڭ نىعايۋى اياسىندا 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قوردى باسقارۋدان وڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىس الۋ ىقتيمالدىعى شامالى بولىپ باعالانادى. وتكەن ايدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا, ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسى تەرىس قالىپتاسىپ, (-)521 ملن دول­لاردى قۇرادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق قوردى باسقارۋ ستراتە­گياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون, ال سوڭعى 3 جىلدا ينۆەستيتسيالىق كىرىس 10,75 ملرد دوللار بولدى».

جاقىن اراداعى قارجى نارىعىنىڭ ستسەناريى مەن پەرس­پەكتيۆاسىن كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋ قيىن. تاۋەكەلدەر ءالى تولاس­تاماي تۇر. رەسەي مەن ۋك­راينا اراسىنداعى سوعىستىڭ قاشان, قالاي اياقتالارى بول­جاۋسىز. وسىنىڭ ءوزى-اق الەم­دىك ەكونوميكانى باياۋلاتىپ, ينفلياتسيانى ودان ءارى جەدەل­دەتىپ جاتىر. قازاقستان دا – جاھان­دىق ەكونوميكانىڭ ءبىر بولشەگى. سوندىقتان الەمدىك قىمباتشىلىق پەن لوگيستيكا تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى ءبىزدىڭ نارىققا وڭدى-سولدى كەدەرگىلەر قويىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى مەن ۆاليۋتا سەرپىنىنە تەرىس اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

«حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر 2022 جىلى الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ بولجامدارىن تومەندەتتى (S&P 4,2 پا­يىزدان 3,6 پايىزعا دەيىن, Fitch 4,2 پايىزدان 3,5 پايىزعا دەيىن). حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى دا ءوز بولجامدارىن قايتا قاراۋ جوسپارى بارىن حابارلادى. اقش-تاعى جوعارى ينفلياتسيا مەن بالانستى قىسقارتۋ جانە مولشەرلەمەلەردى تەز ارادا ارتتىرۋ تۇرىندەگى مونەتارلىق ساياساتتى كۇرت كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى اياسىندا رەتسەسسيا تاۋەكەلدەرى ءوستى. رف مۇناي (11 پايىز), گاز (17 پايىز) جانە باعالى مەتالدار (11 پايىز) بويىنشا ءىرى ءوندىرۋشى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, شيكىزات تاۋارلارى نارىعىندا سانكتسيالىق تاۋەكەلدەر مەن شەكتەۋلەر باعانىڭ تۇراقتى وسۋىنە سەبەپشى بولارىن بايقايمىز», دەيدى ءاليا مولدابەكوۆا.