ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ داعدارىسقا قارسى جانە تۇراقتاندىرۋ شارالار پاكەتىن ىسكە اسىرۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق باستامالارى ارقاسىندا قازاقستان ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ەكونوميكانى بەلسەندى ءارتاراپتاندىرۋ مەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا كىرىستى. بۇل تۇرعىدا فرانتسيانىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جانە قارجى داعدارىسى سالدارلارىن ەڭسەرۋ جونىندەگى تاجىريبەسى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنى انىق. وسىعان وراي دۇنيە جۇزىندەگى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنان سانالاتىن كارى قۇرلىقتىڭ تارلان ەلىنىڭ ەكونوميكاسى, ەلىمىز ءۇشىن ودان ۇيرەنۋگە بولاتىن ونەگەلەر, ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارى تۋرالى ءسوز ەتۋدى ءجون كورگەن ەدىك.
جاھاندىق داعدارىس الەمدىك ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن ءالسىز جاقتارىن اشىپ, ەركىن رىنوكپەن بىرگە تۋىندايتىن ءبىرشاما پروبلەمالار مەن ءسايكەسسىزدىكتەردى ايقىنداپ بەردى. سونىمەن بىرگە داعدارىس ءداستۇر بويىنشا ەكونوميكالىق ورنىقتى دەپ سانالاتىن ەسكى الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ مىزعىماستىعىنا سىناق جاساپ, ولارداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءرولى مەن تيىمدىلىگى جايىندا وي ساباقتاۋعا سەبەپ بولدى. ەۋرووداق شەڭبەرىندە كەلىسىلگەن تالاپتار مەن كريتەريلەرگە قاراماستان, ونىڭ جەتەكشى ەلدەرى بىرقاتار سەبەپتەر بويىنشا ءتۇرلى دارەجەدە داعدارىستان شىعىن شەككەندىگىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى كورسەتىپ بەردى.
سويتە تۇرا داعدارىس ساباعى فرانتسۋز ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ كەيبىر باسىمدىقتارىن ايقىن دالەلدەدى. فرانتسيانىڭ ەو شەڭبەرىندە داعدارىستان ەڭ از شىعىن شەككەنى بەلگىلى. وعان تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق قابىلەتىن مەملەكەت تاراپىنان بەكىتىپ بەرگەن ىشكى رىنوكقا باعىشتالعان ونەركاسىپ باعدارى بويىنشا بانك سالاسىنداعى جەتكىلىكتى جوعارى رەتتەۋ جانە داعدارىسقا قارسى شارالار پاكەتىن جەدەل ىسكە اسىرۋ قولعا الىنعاندىعى سەپ بولعان ەدى. شىن مانىندە, فرانتسۋز ۇكىمەتىنىڭ داعدارىسقا قارسى باستامالارى كوپ جاعىنان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الەمدىك جانە وتاندىق قارجى ساۋلەتىن رەفورمالاۋ, داعدارىستان كەيىنگى رىنوكتى قالىپقا كەلتىرۋ, بانكتىك ءتارتىپتى قاتاڭداتۋ جانە بيزنەس-كاپيتالدىڭ مورالدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ورناتۋ جونىندەگى كورەگەن, الىستى بولجاعان, سونداي-اق جاڭاشىل يدەيالارىمەن ۇندەس ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جوعارى الەۋمەتتىك باعىتتى رىنوكتىق ەكونوميكا تەتىگىن ساقتاي وتىرىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالالاردا مەملەكەتتىك قاتىسۋدىڭ ەلەۋلى مولشەردە بولۋىن فرانتسۋز ەكونوميكاسىنىڭ سيپاتتى ەرەكشەلىگى دەپ اتاپ وتۋگە بولادى. گەنەرال دە گولل ۋاقىتىنان بەرى فرانتسيادا مەملەكەتتىك ديريجيزم مادەنيەتى ساناعا ءسىڭدىرىلىپ كەلدى. ياعني, ەڭ ماڭىزدى سالالاردا ينديكاتيۆتىك جوسپارلاۋ جانە ولارداعى مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسىن ساقتاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى باسقارۋعا بەلسەندى مەملەكەتتىك ارالاسۋ ساياساتى ىسكە اسىپ وتىردى.
مەملەكەتتىك ارالاسۋ, ءبىر جاعىنان, رىنوكتىڭ اشىقتىعى جاعدايىندا بيزنەستىڭ باسەكەلەستىك سەبەپتەمەسىن تومەندەتەتىنى بارىمىزگە بەلگىلى. ەكىنشى جاعىنان, “قولمەن” جەدەل باسقارۋ “جۇمىستاعى ىركىلىسكە”, “رىنوكتىڭ اقاۋىنا” ۋاقتىلى ارالاسۋعا, سونداي-اق پايدانى ادەيىلەپ بارىنشا جوعارىلاتۋعا ۇمتىلۋشى جەكە بيزنەستىڭ جيىلەۋ قولداناتىن, اقتاۋعا تۇرمايتىن تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتپاۋعا كەپىلدىك تۋعىزادى. مۇنىڭ ءوزى ۇزاق جىلدار بويعى قوعامنىڭ “الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارىن” قورعاپ كەلگەن مىقتى سوتسياليستىك وپپوزيتسيانىڭ فرانتسۋزدىق بولمىسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. الايدا فرانتسيانىڭ بۇگىنگى باسشىلىعى سوتسياليستىك مۇرادان اقىرىنداپ الىستاپ, ونىڭ بيۋدجەتكە سالماعىن ازايتۋ ماقساتىندا كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلگەنىمەن, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىك ارالاسۋ دەڭگەيى تومەندەمەي وتىر.
سويتە تۇرا جاھاندانۋ جاعدايىنداعى الەمنىڭ كۇشتى سىرتقى فاكتورلارى رىنوكتىڭ “تابيعي” دامۋى, ءتىپتى ورتاق ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ مىقتى پروتەكتسيالىق قولشاتىرى استىندا دا, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە بەلگىلى ءبىر قاتەردى وزىمەن بىرگە الا جۇرەتىنىن فرانتسۋزدار ايقىن تۇسىنەدى. فرانتسۋز ۇكىمەتى ەنەرگەتيكا, تەلەكوممۋنيكاتسيا, اۆتوموبيل جاساۋ, قوعامدىق كولىك سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق, عىلىمدى كوپ قاجەت ەتەتىن جانە رەسۋرستىق سىيىمدى ءوندىرىس سالالارىندا باقىلاۋدى ساقتاپ وتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكانىڭ ءۇشىنشى سەكتورى – قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا كوپ كۇش جۇمسالۋدا.
سالالىق مامانداندىرۋ قاعيداتى بويىنشا بىرىككەن كاسىپورىندار قاۋىمداستىعىنىڭ كاسىبي ينستيتۋتى فرانتسيادا مەملەكەت پەن جەكە بيزنەستىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ سانالادى. شىن مانىندە ولار فرانتسيانىڭ ىشىندە بولسىن, ەۋروپالىق كوميسسيادا بولسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءوز مۇشەلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايدى. كاسىبي قاۋىمداستىقتار قىزمەتى ەڭبەك كودەكسىمەن رەتتەلىپ, ناقتى سالادا كومپانيانىڭ جالپى مۇددەسىن العا باستىرۋعا جول اشادى. ونىڭ وزىندە كومپانيالار اراسىندا ەركىن باسەكەلەستىك قاعيداتى بۇلجىماي ساقتالادى.
بۇگىندە فرانتسۋز بيزنەسى ورتاق ەۋروپالىق رىنوك شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, بريۋسسەل ونىڭ نەگىزگى كۇيتتەۋ ارەناسىنا اينالىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس قاتاڭ قۇقىقتىق ورىستە ءوربيدى: قاۋىمداستىقتار سالانىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا سەمينارلار جانە كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرادى, پىكىرلەر تىڭدالىنىپ, پروبلەمانىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ الدىن الا جوسپارى – “اق قاعاز” ءازىرلەنەدى. بۇل قۇجات ەۋروكوميسسياعا جانە ەو مۇشە ەلدەرىنىڭ وكىلدەرىنە كەلىسۋگە جىبەرىلەدى. سوڭىنان جوسپار جوباسى بىرتىندەپ ناقتى زاڭ جوباسىنا نەمەسە جارلىققا اينالادى. ەۋروكوميسسيانىڭ ونى اقىرعى رەت بەكىتۋى ادەتتە كاسىبي قاۋىمداستىقتىڭ باستى ماقساتىنا اينالادى. وسى تۇرعىدا ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن, بۇگىندە ءوز كۇشىندەگى “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن ءجون.
فرانتسيادا قىزمەتى ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىمەن بەكىتىلگەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەس تە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كەڭەس بارلىق ەكونوميكالىق زاڭ جوبالارىن قاراۋعا جانە ول جونىندەگى وزدەرىنىڭ قورىتىندىسىن فرانتسيا پارلامەنتىنە ۇسىنۋعا مىندەتتى. كەڭەس بەس جىلدىق مانداتى بار 231 كەڭەسشىدەن تۇرادى. ولاردىڭ 163-ءىن, كاسىپوداقتاردى, ونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرى, اۋىلشارۋاشىلىق جانە باسقا دا سالالار بىرلەستىكتەرىن قوسا العاندا, كاسىبي قاۋىمداستىقتار تاراپىنان تاعايىندالادى. بۇل سەكىلدى فرانتسۋز تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الادى.
وزىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە ولاردى وندىرىسكە ەندىرۋ ءجونىندەگى فرانتسيانىڭ تاجىريبەسى كوپ جاعىنان پايدالى. بۇل رەتتە باستىسى باسەكەگە قابىلەتتىلىك پوليۋستەرىن قۇرۋ جونىندەگى ساياسات بولىپ تابىلادى. پوليۋستەر بەلگىلى ءبىر اۋماقتاردا يننوۆاتسيالىق جوبالار بويىنشا بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردى, دايىندىق ورتالىقتارى مەن زەرتحانالاردى بىرىكتىرەدى. يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىراتىن مەكەمەلەر ءۇش جىل بويى كورپوراتيۆتىك سالىقتان, ءتىپتى كەيبىر جاعدايلاردا بەلگىلەنگەن جىلدىق سالىق سالۋدان بوساتىلاتىندىعىنىڭ ماڭىزى زور.
داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە فرانتسۋز ۇكىمەتى تەحنولوگيالىق باسىمدىلىقتى كۇشەيتۋگە نيەت تانىتۋدا. ول ءۇشىن 35 ميلليارد ەۋرو ءمولشەرىندە مەملەكەتتىك زاەم ۇيىمداستىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل قاراجات جوعارى ءبىلىم بەرۋدى, عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلامالارىن, جوعارى تەحنولوگيالىق شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى, تەلەكوممۋنيكاتسيا مەن بيوتەحنولوگيالاردى, ورنىقتى دامۋ باعدارلامالارىن جاڭعىرتۋعا جۇمسالادى.
فرانتسۋز ەكونوميكاسىندا ەكولوگيالىق ماقساتتاعى ەكونوميكانى دامىتۋ تاعى ءبىر ماڭىزدى ءۇردىس بولىپ سانالادى. ويتكەنى, قاتاڭ ەكولوگيالىق ستاندارتتار ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەۋروپالىق رىنوكتا شەشۋشى باسەكەلەستىك فاكتور بولىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار جالپى حالىقارالىق ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وزەكتى باعىتى بولماق.
ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن وسى سالاداعى فرانتسۋز تاجىريبەسى ەرەكشە ماڭىزدى. ءاسىرەسە ول ەنەرگيانى ساقتايتىن تەحنولوگيالار مەن وندىرىستەردى دامىتۋ تۇرعىسىندا قۇندى-اق. ەنەرگيانى پايدالانۋدى باقىلاۋ جانە فرانتسيادا قايتارىمدى ەنەرگيا كوزدەرىن ازىرلەۋ ارتى بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ ەنەرگيانى تۇرمىستىق پايدالانۋدىڭ 12%-ىنا دەيىن جابۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەنەرگيانى ساقتاعىش قوندىرعىلارعا جۇمسالاتىن كاپيتالدىڭ جارتى وتەمىن قايتاراتىن فرانتسۋز كومپانيالارىنا سالىقتىق نەسيە بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىنى ءونىمنىڭ ءوزىندىك قۇنىندا اجەپتاۋىر سەزىلەتىن سالالاردىڭ بىرقاتارىنداعى ونەركاسىپ وندىرىستەرى ءۇشىن ايرىقشا وزەكتى. ەلدىڭ قايتارىمدى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالاناتىن بارلىق دەرلىك وڭىرلەرىندە كلاستەرلەر بار. فرانتسيانىڭ ءىرى ەلەكترەنەرگەتيكالىق وپەراتورلارى سوڭعى جىلدارى كۇن ەنەرگياسى وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالۋدا.
وسى ورايدا قازاقستاندا كۇن باتارەياسى ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندەگى بىرىككەن جوبانى اتاپ وتۋگە بولادى. ونى قازاق-فرانتسۋز تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى ىسكە اسىرۋدا. فرانتسيانىڭ كۇن ەنەرگياسى ينستيتۋتى بۇگىندە قازاقستاندىق كرەمنيدىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ ۇستىندە. وسىلايشا كۇن باتارەياسى ءۇشىن فوتوۆولتالىق شىنى ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كوزدەلۋدە.
ەو-داعى باسىم جاعدايىمەن كوزگە ءتۇسىپ, دۇنيەجۇزىلىك رىنوكتا ونىمدىلىگى مەن اينالىمدىلىعى جاعىنان تەك اقش-قا عانا جول بەرەتىن فرانتسيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋعا تۇرارلىق سالا بولىپ سانالادى. سالانى ەۋروپالىق سۋبسيديالاندىرۋ ەداۋىر مانگە يە بولعانىمەن, اگرارلىق بازا فرانتسيادا ماقساتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا ءتيىمدى بولىپ كەلدى جانە بولا بەرەدى. رىنوكتىڭ ورنىقتىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرۋ باستى ماقسات سانالادى. مىسالى, جاس فەرمەرلەر 12 جىل مەرزىمگە 4-5% مولشەرىندە جەڭىلدىك نەسيەسىن الا الادى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە فەرمەرلەر سانى تۇراقتى تۇردە كوبەيىپ كەلەدى. ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا تولەمسىز نەگىزدە وزدەرىنىڭ ينجەنەر كونسۋلتانتتارىن جىبەرىپ وتىرادى. ولار فەرمەرلەرگە ەۋروپالىق سۋبسيديالار ءۇشىن قۇجاتتاردى دۇرىس راسىمدەۋگە, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.
سەكتورعا قارجىلاي كومەك جەرگىلىكتى بيۋدجەت, مەملەكەتتىك بيۋدجەت جانە ەو بيۋدجەتى ەسەبىنەن بولىنەدى. سونىمەن بىرگە فرانتسيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى تابىس تا, ەگىننىڭ تۇسىمدىلىگىنە بايلانىستى, سۋبسيديا ۇلەسى 5%-دان 15%-عا دەيىندى قۇرايدى. نەگىزىنەن ول تابيعي جاعدايى قولايسىز ايماقتارداعى فەرمەرلەرگە وتەم رەتىندە بەرىلەدى. سونداي-اق ەگىستىك جەرلەردى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنەن شىعارۋعا, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, فەرمەرلەر تۇرمىسىن جاقسارتۋعا, شاعىن سۋلاندىرۋ جۇيەلەردى سالۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا سۋبسيديا رەتىندە جۇمسالادى.
جاھاندىق قارجى داعدارىسى فرانتسۋز فەرمەرلەرىنە كوپ قولايسىزدىق تۋعىزدى. الايدا وسى جاعدايدىڭ وزىندە فرانتسۋز ۇكىمەتى 2,5 ميلليارد ەۋرو سوماسىندا قوماقتى كومەك جوسپارىن بەكىتتى. اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسشىلەر ۇلتتىق كاسىپوداق فەدەراتسياسى ارقىلى سۋبسيديا, مۇناي ونىمدەرىنە سالىقتى قايتارۋ جونىندەگى گرانت, 2-3% جەڭىلدىك ستاۆكا بويىنشا كوممەرتسيالىق بانك ارقىلى نەسيە ءبولىندى.
سونىمەن قاتار قازاقستان ءۇشىن وسى ەلدىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, ەڭ الدىمەن تۋريستىك بيزنەستى قولداۋ جونىندەگى فرانتسۋز تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋ پايدالى بولار ەدى. ەلدىڭ ەڭبەككە جارامدى جاستاعى ادامدارىنىڭ 8%-عا جۋىعىن قامتيتىن تۋريزم ەل ءىجو-ءسىنىڭ 7%-ىنا دەيىن بەرەدى. مۇنداي ناتيجەلەرگە فرانتسۋزدار تەك قانا ايرىقشا كليماتتىق جاعداي مەن تاماشالايتىن كورنەكتى ورىندارىنىڭ ارقاسىندا عانا ەمەس, ەڭ باستىسى ساۋاتتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ, ادامي جانە ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى ءبولۋ, ۇزاق مەرزىمدى باسقارۋعا كونگىش رىنوك قۇرۋ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىر. اڭگىمە دامىعان كولىك ينفراقۇرىلىم, قوناقۇي جانە رەستوراندىق بيزنەس, كۋرورتتىق ايماقتاردى دامىتۋعا, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قايتا جاڭعىرتۋعا تۇراقتى تۇردە ينۆەستيتسيا سالۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل سەكتوردىڭ دامۋى 60-شى جىلداردا ىشكى تۋريزم ءۇشىن فرانتسۋز وڭىرلەرىندە قۋاتى مول كۋرورتتىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدان باستالعانىن كوپشىلىك بىلە دە بەرمەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋدىڭ قولايلى بازاسىنا اينالىپ ۇلگەردى.
جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى وزەكتى ءمىندەتتەردى شەشۋدە فرانتسيانىڭ حالىقارالىق ارەنادا اتقاراتىن ەرەكشە ءرولى مەن وراسان زور الەۋەتىن ەسكەرە كەلگەندە, جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ەكىجاقتى قازاقستان-فرانتسيا قارىم-قاتىناسىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىن قۋاتتايدى. مۇنىڭ نەگىزىندە ەكى ەلدىڭ مۇددەلەرى, قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ءرولىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى جانە ەكى مەملەكەت باسشىلارى ن.نازارباەۆ پەن ن.ساركوزيدىڭ اراسىندا قالىپتاسقان جوعارى دەڭگەيدەگى سەنىمنىڭ جاتقاندىعى ءسوزسىز. ساياسي تۇرعىدا فرانتسيا قازاقستاندى ەۋرازيالىق وڭىردەگى ءوزىنىڭ ەڭ باسىم ارىپتەسىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى جانە ەقىۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ءبىزدىڭ باستامالارىمىزدان باستاپ الەمدىك ارەنادا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تولىق قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
بۇگىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي قارقىندى دامۋدا. ءتيىمدى ينستيتۋتتىق بازا جولعا قويىلعان – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا, ۆەدومستۆوارالىق بىرقاتار كوميسسيالار, قازاقستان-فرانتسيا ىسكەرلىك كەڭەسى جۇمىس ىستەۋدە. ودان باسقا “نازارباەۆ-ساركوزي” كوميسسياسى قۇرىلۋدا.
ەكونوميكالىق سالادا تاۋار اينالىمىنىڭ قارقىندى ءوسۋى, قازاقستاندىق رىنوكقا فرانتسۋز تىكەلەي ينۆەستيتسياسى مەن فرانتسۋز كاسىپورىندارى كەلۋىنىڭ وسە ءتۇسۋى بايقالادى. فرانتسيا 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ساۋدا ارىپتەسى رەتىندە الەمدىك شەتەلدىكتەر اراسىندا 4-ءشى ورىندى جانە ەۋروپالىق ەلدەر اراسىندا 2-ءشى ورىندى يەلەنەدى. 2009 جىل بويىنشا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 3,8 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ياعني, ول قر سىرتقى ساۋداسىندا 5.4 پايىزدى قۇرايدى. ساۋدا ماكسيمۋمى 2008 جىلى 6,2 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن ەدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى فرانتسۋز ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 5.5 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, ونىڭ 3.9 ميلليارد دوللارى تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قازاقستاندا فرانتسۋز كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزگە تارتا كاسىپورىن ىستەيدى.
ءبىز ءۇشىن الەمدىك رىنوكتا جەتەكشى ورىنعا شىعىپ وتىرعان فرانتسيانىڭ بىرقاتار, ياعني اتوم ونەركاسىبى, عارىشكەرلىك, مەتاللۋرگيا, تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالالارى بويىنشا ءوزارا بىرلەسكەن جوبالاردىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى سانالادى. بۇل بىرلەسكەن وندىرىستەر مەن يادرولىق وتىن, اسكەر قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن جابىق بايلانىس جۇيەسى جانە فرانتسۋز اۆياتسياسى ءۇشىن تيتاننان جاسالعان دەتالدار. ماسەلەن, جەردى قاشىقتىقتان زوندىلاۋدىڭ عارىشتىق بىرلەسكەن كەشەنىن جانە عارىشتىق اپپاراتتاردى جيناۋ مەن تەستىلەۋدىڭ بىرلەسكەن جۇيەسىن قۇرۋ جوبالارى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەندى, تمد-دا وعان بالاما جوق.
ىنتىماقتاستىقتىڭ وسى باعىتتارى “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ مىندەت-ماقساتتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. اتالعان جوبالار فرانتسۋزدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن تەك الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇزاق مەرزىمدىك پەرسپەكتيۆادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بازا جاساۋعا, جەدەل يندۋستريالاندىرۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋدى جۇرگىزۋگە, قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋعا دەگەن ترەندىن ورنىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
نۇرلان دانەنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
فرانتسياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.
جاھاندىق داعدارىس الەمدىك ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن ءالسىز جاقتارىن اشىپ, ەركىن رىنوكپەن بىرگە تۋىندايتىن ءبىرشاما پروبلەمالار مەن ءسايكەسسىزدىكتەردى ايقىنداپ بەردى. سونىمەن بىرگە داعدارىس ءداستۇر بويىنشا ەكونوميكالىق ورنىقتى دەپ سانالاتىن ەسكى الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ مىزعىماستىعىنا سىناق جاساپ, ولارداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءرولى مەن تيىمدىلىگى جايىندا وي ساباقتاۋعا سەبەپ بولدى. ەۋرووداق شەڭبەرىندە كەلىسىلگەن تالاپتار مەن كريتەريلەرگە قاراماستان, ونىڭ جەتەكشى ەلدەرى بىرقاتار سەبەپتەر بويىنشا ءتۇرلى دارەجەدە داعدارىستان شىعىن شەككەندىگىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى كورسەتىپ بەردى.
سويتە تۇرا داعدارىس ساباعى فرانتسۋز ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ كەيبىر باسىمدىقتارىن ايقىن دالەلدەدى. فرانتسيانىڭ ەو شەڭبەرىندە داعدارىستان ەڭ از شىعىن شەككەنى بەلگىلى. وعان تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق قابىلەتىن مەملەكەت تاراپىنان بەكىتىپ بەرگەن ىشكى رىنوكقا باعىشتالعان ونەركاسىپ باعدارى بويىنشا بانك سالاسىنداعى جەتكىلىكتى جوعارى رەتتەۋ جانە داعدارىسقا قارسى شارالار پاكەتىن جەدەل ىسكە اسىرۋ قولعا الىنعاندىعى سەپ بولعان ەدى. شىن مانىندە, فرانتسۋز ۇكىمەتىنىڭ داعدارىسقا قارسى باستامالارى كوپ جاعىنان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الەمدىك جانە وتاندىق قارجى ساۋلەتىن رەفورمالاۋ, داعدارىستان كەيىنگى رىنوكتى قالىپقا كەلتىرۋ, بانكتىك ءتارتىپتى قاتاڭداتۋ جانە بيزنەس-كاپيتالدىڭ مورالدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ورناتۋ جونىندەگى كورەگەن, الىستى بولجاعان, سونداي-اق جاڭاشىل يدەيالارىمەن ۇندەس ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جوعارى الەۋمەتتىك باعىتتى رىنوكتىق ەكونوميكا تەتىگىن ساقتاي وتىرىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالالاردا مەملەكەتتىك قاتىسۋدىڭ ەلەۋلى مولشەردە بولۋىن فرانتسۋز ەكونوميكاسىنىڭ سيپاتتى ەرەكشەلىگى دەپ اتاپ وتۋگە بولادى. گەنەرال دە گولل ۋاقىتىنان بەرى فرانتسيادا مەملەكەتتىك ديريجيزم مادەنيەتى ساناعا ءسىڭدىرىلىپ كەلدى. ياعني, ەڭ ماڭىزدى سالالاردا ينديكاتيۆتىك جوسپارلاۋ جانە ولارداعى مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسىن ساقتاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى باسقارۋعا بەلسەندى مەملەكەتتىك ارالاسۋ ساياساتى ىسكە اسىپ وتىردى.
مەملەكەتتىك ارالاسۋ, ءبىر جاعىنان, رىنوكتىڭ اشىقتىعى جاعدايىندا بيزنەستىڭ باسەكەلەستىك سەبەپتەمەسىن تومەندەتەتىنى بارىمىزگە بەلگىلى. ەكىنشى جاعىنان, “قولمەن” جەدەل باسقارۋ “جۇمىستاعى ىركىلىسكە”, “رىنوكتىڭ اقاۋىنا” ۋاقتىلى ارالاسۋعا, سونداي-اق پايدانى ادەيىلەپ بارىنشا جوعارىلاتۋعا ۇمتىلۋشى جەكە بيزنەستىڭ جيىلەۋ قولداناتىن, اقتاۋعا تۇرمايتىن تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتپاۋعا كەپىلدىك تۋعىزادى. مۇنىڭ ءوزى ۇزاق جىلدار بويعى قوعامنىڭ “الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارىن” قورعاپ كەلگەن مىقتى سوتسياليستىك وپپوزيتسيانىڭ فرانتسۋزدىق بولمىسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. الايدا فرانتسيانىڭ بۇگىنگى باسشىلىعى سوتسياليستىك مۇرادان اقىرىنداپ الىستاپ, ونىڭ بيۋدجەتكە سالماعىن ازايتۋ ماقساتىندا كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلگەنىمەن, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىك ارالاسۋ دەڭگەيى تومەندەمەي وتىر.
سويتە تۇرا جاھاندانۋ جاعدايىنداعى الەمنىڭ كۇشتى سىرتقى فاكتورلارى رىنوكتىڭ “تابيعي” دامۋى, ءتىپتى ورتاق ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ مىقتى پروتەكتسيالىق قولشاتىرى استىندا دا, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە بەلگىلى ءبىر قاتەردى وزىمەن بىرگە الا جۇرەتىنىن فرانتسۋزدار ايقىن تۇسىنەدى. فرانتسۋز ۇكىمەتى ەنەرگەتيكا, تەلەكوممۋنيكاتسيا, اۆتوموبيل جاساۋ, قوعامدىق كولىك سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق, عىلىمدى كوپ قاجەت ەتەتىن جانە رەسۋرستىق سىيىمدى ءوندىرىس سالالارىندا باقىلاۋدى ساقتاپ وتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكانىڭ ءۇشىنشى سەكتورى – قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا كوپ كۇش جۇمسالۋدا.
سالالىق مامانداندىرۋ قاعيداتى بويىنشا بىرىككەن كاسىپورىندار قاۋىمداستىعىنىڭ كاسىبي ينستيتۋتى فرانتسيادا مەملەكەت پەن جەكە بيزنەستىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ سانالادى. شىن مانىندە ولار فرانتسيانىڭ ىشىندە بولسىن, ەۋروپالىق كوميسسيادا بولسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءوز مۇشەلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايدى. كاسىبي قاۋىمداستىقتار قىزمەتى ەڭبەك كودەكسىمەن رەتتەلىپ, ناقتى سالادا كومپانيانىڭ جالپى مۇددەسىن العا باستىرۋعا جول اشادى. ونىڭ وزىندە كومپانيالار اراسىندا ەركىن باسەكەلەستىك قاعيداتى بۇلجىماي ساقتالادى.
بۇگىندە فرانتسۋز بيزنەسى ورتاق ەۋروپالىق رىنوك شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, بريۋسسەل ونىڭ نەگىزگى كۇيتتەۋ ارەناسىنا اينالىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس قاتاڭ قۇقىقتىق ورىستە ءوربيدى: قاۋىمداستىقتار سالانىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا سەمينارلار جانە كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرادى, پىكىرلەر تىڭدالىنىپ, پروبلەمانىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ الدىن الا جوسپارى – “اق قاعاز” ءازىرلەنەدى. بۇل قۇجات ەۋروكوميسسياعا جانە ەو مۇشە ەلدەرىنىڭ وكىلدەرىنە كەلىسۋگە جىبەرىلەدى. سوڭىنان جوسپار جوباسى بىرتىندەپ ناقتى زاڭ جوباسىنا نەمەسە جارلىققا اينالادى. ەۋروكوميسسيانىڭ ونى اقىرعى رەت بەكىتۋى ادەتتە كاسىبي قاۋىمداستىقتىڭ باستى ماقساتىنا اينالادى. وسى تۇرعىدا ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن, بۇگىندە ءوز كۇشىندەگى “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن ءجون.
فرانتسيادا قىزمەتى ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىمەن بەكىتىلگەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەس تە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كەڭەس بارلىق ەكونوميكالىق زاڭ جوبالارىن قاراۋعا جانە ول جونىندەگى وزدەرىنىڭ قورىتىندىسىن فرانتسيا پارلامەنتىنە ۇسىنۋعا مىندەتتى. كەڭەس بەس جىلدىق مانداتى بار 231 كەڭەسشىدەن تۇرادى. ولاردىڭ 163-ءىن, كاسىپوداقتاردى, ونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرى, اۋىلشارۋاشىلىق جانە باسقا دا سالالار بىرلەستىكتەرىن قوسا العاندا, كاسىبي قاۋىمداستىقتار تاراپىنان تاعايىندالادى. بۇل سەكىلدى فرانتسۋز تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الادى.
وزىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە ولاردى وندىرىسكە ەندىرۋ ءجونىندەگى فرانتسيانىڭ تاجىريبەسى كوپ جاعىنان پايدالى. بۇل رەتتە باستىسى باسەكەگە قابىلەتتىلىك پوليۋستەرىن قۇرۋ جونىندەگى ساياسات بولىپ تابىلادى. پوليۋستەر بەلگىلى ءبىر اۋماقتاردا يننوۆاتسيالىق جوبالار بويىنشا بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردى, دايىندىق ورتالىقتارى مەن زەرتحانالاردى بىرىكتىرەدى. يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىراتىن مەكەمەلەر ءۇش جىل بويى كورپوراتيۆتىك سالىقتان, ءتىپتى كەيبىر جاعدايلاردا بەلگىلەنگەن جىلدىق سالىق سالۋدان بوساتىلاتىندىعىنىڭ ماڭىزى زور.
داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە فرانتسۋز ۇكىمەتى تەحنولوگيالىق باسىمدىلىقتى كۇشەيتۋگە نيەت تانىتۋدا. ول ءۇشىن 35 ميلليارد ەۋرو ءمولشەرىندە مەملەكەتتىك زاەم ۇيىمداستىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل قاراجات جوعارى ءبىلىم بەرۋدى, عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلامالارىن, جوعارى تەحنولوگيالىق شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى, تەلەكوممۋنيكاتسيا مەن بيوتەحنولوگيالاردى, ورنىقتى دامۋ باعدارلامالارىن جاڭعىرتۋعا جۇمسالادى.
فرانتسۋز ەكونوميكاسىندا ەكولوگيالىق ماقساتتاعى ەكونوميكانى دامىتۋ تاعى ءبىر ماڭىزدى ءۇردىس بولىپ سانالادى. ويتكەنى, قاتاڭ ەكولوگيالىق ستاندارتتار ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەۋروپالىق رىنوكتا شەشۋشى باسەكەلەستىك فاكتور بولىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار جالپى حالىقارالىق ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وزەكتى باعىتى بولماق.
ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن وسى سالاداعى فرانتسۋز تاجىريبەسى ەرەكشە ماڭىزدى. ءاسىرەسە ول ەنەرگيانى ساقتايتىن تەحنولوگيالار مەن وندىرىستەردى دامىتۋ تۇرعىسىندا قۇندى-اق. ەنەرگيانى پايدالانۋدى باقىلاۋ جانە فرانتسيادا قايتارىمدى ەنەرگيا كوزدەرىن ازىرلەۋ ارتى بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ ەنەرگيانى تۇرمىستىق پايدالانۋدىڭ 12%-ىنا دەيىن جابۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەنەرگيانى ساقتاعىش قوندىرعىلارعا جۇمسالاتىن كاپيتالدىڭ جارتى وتەمىن قايتاراتىن فرانتسۋز كومپانيالارىنا سالىقتىق نەسيە بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىنى ءونىمنىڭ ءوزىندىك قۇنىندا اجەپتاۋىر سەزىلەتىن سالالاردىڭ بىرقاتارىنداعى ونەركاسىپ وندىرىستەرى ءۇشىن ايرىقشا وزەكتى. ەلدىڭ قايتارىمدى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالاناتىن بارلىق دەرلىك وڭىرلەرىندە كلاستەرلەر بار. فرانتسيانىڭ ءىرى ەلەكترەنەرگەتيكالىق وپەراتورلارى سوڭعى جىلدارى كۇن ەنەرگياسى وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالۋدا.
وسى ورايدا قازاقستاندا كۇن باتارەياسى ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندەگى بىرىككەن جوبانى اتاپ وتۋگە بولادى. ونى قازاق-فرانتسۋز تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى ىسكە اسىرۋدا. فرانتسيانىڭ كۇن ەنەرگياسى ينستيتۋتى بۇگىندە قازاقستاندىق كرەمنيدىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ ۇستىندە. وسىلايشا كۇن باتارەياسى ءۇشىن فوتوۆولتالىق شىنى ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كوزدەلۋدە.
ەو-داعى باسىم جاعدايىمەن كوزگە ءتۇسىپ, دۇنيەجۇزىلىك رىنوكتا ونىمدىلىگى مەن اينالىمدىلىعى جاعىنان تەك اقش-قا عانا جول بەرەتىن فرانتسيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋعا تۇرارلىق سالا بولىپ سانالادى. سالانى ەۋروپالىق سۋبسيديالاندىرۋ ەداۋىر مانگە يە بولعانىمەن, اگرارلىق بازا فرانتسيادا ماقساتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا ءتيىمدى بولىپ كەلدى جانە بولا بەرەدى. رىنوكتىڭ ورنىقتىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرۋ باستى ماقسات سانالادى. مىسالى, جاس فەرمەرلەر 12 جىل مەرزىمگە 4-5% مولشەرىندە جەڭىلدىك نەسيەسىن الا الادى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە فەرمەرلەر سانى تۇراقتى تۇردە كوبەيىپ كەلەدى. ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا تولەمسىز نەگىزدە وزدەرىنىڭ ينجەنەر كونسۋلتانتتارىن جىبەرىپ وتىرادى. ولار فەرمەرلەرگە ەۋروپالىق سۋبسيديالار ءۇشىن قۇجاتتاردى دۇرىس راسىمدەۋگە, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.
سەكتورعا قارجىلاي كومەك جەرگىلىكتى بيۋدجەت, مەملەكەتتىك بيۋدجەت جانە ەو بيۋدجەتى ەسەبىنەن بولىنەدى. سونىمەن بىرگە فرانتسيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى تابىس تا, ەگىننىڭ تۇسىمدىلىگىنە بايلانىستى, سۋبسيديا ۇلەسى 5%-دان 15%-عا دەيىندى قۇرايدى. نەگىزىنەن ول تابيعي جاعدايى قولايسىز ايماقتارداعى فەرمەرلەرگە وتەم رەتىندە بەرىلەدى. سونداي-اق ەگىستىك جەرلەردى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنەن شىعارۋعا, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, فەرمەرلەر تۇرمىسىن جاقسارتۋعا, شاعىن سۋلاندىرۋ جۇيەلەردى سالۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا سۋبسيديا رەتىندە جۇمسالادى.
جاھاندىق قارجى داعدارىسى فرانتسۋز فەرمەرلەرىنە كوپ قولايسىزدىق تۋعىزدى. الايدا وسى جاعدايدىڭ وزىندە فرانتسۋز ۇكىمەتى 2,5 ميلليارد ەۋرو سوماسىندا قوماقتى كومەك جوسپارىن بەكىتتى. اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسشىلەر ۇلتتىق كاسىپوداق فەدەراتسياسى ارقىلى سۋبسيديا, مۇناي ونىمدەرىنە سالىقتى قايتارۋ جونىندەگى گرانت, 2-3% جەڭىلدىك ستاۆكا بويىنشا كوممەرتسيالىق بانك ارقىلى نەسيە ءبولىندى.
سونىمەن قاتار قازاقستان ءۇشىن وسى ەلدىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, ەڭ الدىمەن تۋريستىك بيزنەستى قولداۋ جونىندەگى فرانتسۋز تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋ پايدالى بولار ەدى. ەلدىڭ ەڭبەككە جارامدى جاستاعى ادامدارىنىڭ 8%-عا جۋىعىن قامتيتىن تۋريزم ەل ءىجو-ءسىنىڭ 7%-ىنا دەيىن بەرەدى. مۇنداي ناتيجەلەرگە فرانتسۋزدار تەك قانا ايرىقشا كليماتتىق جاعداي مەن تاماشالايتىن كورنەكتى ورىندارىنىڭ ارقاسىندا عانا ەمەس, ەڭ باستىسى ساۋاتتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ, ادامي جانە ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى ءبولۋ, ۇزاق مەرزىمدى باسقارۋعا كونگىش رىنوك قۇرۋ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىر. اڭگىمە دامىعان كولىك ينفراقۇرىلىم, قوناقۇي جانە رەستوراندىق بيزنەس, كۋرورتتىق ايماقتاردى دامىتۋعا, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قايتا جاڭعىرتۋعا تۇراقتى تۇردە ينۆەستيتسيا سالۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل سەكتوردىڭ دامۋى 60-شى جىلداردا ىشكى تۋريزم ءۇشىن فرانتسۋز وڭىرلەرىندە قۋاتى مول كۋرورتتىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدان باستالعانىن كوپشىلىك بىلە دە بەرمەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋدىڭ قولايلى بازاسىنا اينالىپ ۇلگەردى.
جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى وزەكتى ءمىندەتتەردى شەشۋدە فرانتسيانىڭ حالىقارالىق ارەنادا اتقاراتىن ەرەكشە ءرولى مەن وراسان زور الەۋەتىن ەسكەرە كەلگەندە, جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ەكىجاقتى قازاقستان-فرانتسيا قارىم-قاتىناسىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىن قۋاتتايدى. مۇنىڭ نەگىزىندە ەكى ەلدىڭ مۇددەلەرى, قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ءرولىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى جانە ەكى مەملەكەت باسشىلارى ن.نازارباەۆ پەن ن.ساركوزيدىڭ اراسىندا قالىپتاسقان جوعارى دەڭگەيدەگى سەنىمنىڭ جاتقاندىعى ءسوزسىز. ساياسي تۇرعىدا فرانتسيا قازاقستاندى ەۋرازيالىق وڭىردەگى ءوزىنىڭ ەڭ باسىم ارىپتەسىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى جانە ەقىۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ءبىزدىڭ باستامالارىمىزدان باستاپ الەمدىك ارەنادا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تولىق قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
بۇگىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي قارقىندى دامۋدا. ءتيىمدى ينستيتۋتتىق بازا جولعا قويىلعان – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا, ۆەدومستۆوارالىق بىرقاتار كوميسسيالار, قازاقستان-فرانتسيا ىسكەرلىك كەڭەسى جۇمىس ىستەۋدە. ودان باسقا “نازارباەۆ-ساركوزي” كوميسسياسى قۇرىلۋدا.
ەكونوميكالىق سالادا تاۋار اينالىمىنىڭ قارقىندى ءوسۋى, قازاقستاندىق رىنوكقا فرانتسۋز تىكەلەي ينۆەستيتسياسى مەن فرانتسۋز كاسىپورىندارى كەلۋىنىڭ وسە ءتۇسۋى بايقالادى. فرانتسيا 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ساۋدا ارىپتەسى رەتىندە الەمدىك شەتەلدىكتەر اراسىندا 4-ءشى ورىندى جانە ەۋروپالىق ەلدەر اراسىندا 2-ءشى ورىندى يەلەنەدى. 2009 جىل بويىنشا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 3,8 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ياعني, ول قر سىرتقى ساۋداسىندا 5.4 پايىزدى قۇرايدى. ساۋدا ماكسيمۋمى 2008 جىلى 6,2 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن ەدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى فرانتسۋز ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 5.5 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, ونىڭ 3.9 ميلليارد دوللارى تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قازاقستاندا فرانتسۋز كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزگە تارتا كاسىپورىن ىستەيدى.
ءبىز ءۇشىن الەمدىك رىنوكتا جەتەكشى ورىنعا شىعىپ وتىرعان فرانتسيانىڭ بىرقاتار, ياعني اتوم ونەركاسىبى, عارىشكەرلىك, مەتاللۋرگيا, تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالالارى بويىنشا ءوزارا بىرلەسكەن جوبالاردىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى سانالادى. بۇل بىرلەسكەن وندىرىستەر مەن يادرولىق وتىن, اسكەر قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن جابىق بايلانىس جۇيەسى جانە فرانتسۋز اۆياتسياسى ءۇشىن تيتاننان جاسالعان دەتالدار. ماسەلەن, جەردى قاشىقتىقتان زوندىلاۋدىڭ عارىشتىق بىرلەسكەن كەشەنىن جانە عارىشتىق اپپاراتتاردى جيناۋ مەن تەستىلەۋدىڭ بىرلەسكەن جۇيەسىن قۇرۋ جوبالارى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەندى, تمد-دا وعان بالاما جوق.
ىنتىماقتاستىقتىڭ وسى باعىتتارى “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ مىندەت-ماقساتتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. اتالعان جوبالار فرانتسۋزدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن تەك الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇزاق مەرزىمدىك پەرسپەكتيۆادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بازا جاساۋعا, جەدەل يندۋستريالاندىرۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋدى جۇرگىزۋگە, قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋعا دەگەن ترەندىن ورنىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
نۇرلان دانەنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
فرانتسياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.
