وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە قازاق قوعامى ۇلكەن پروگرەستەرگە دەن قويىپ وتىر.
ەۋرازيا كەڭىستىگىن ەركىن جايلاعان اتا-بابالارىمىز تاريحتىڭ تالاي كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. سىنالدى, سۇرىپتالدى, وزگەردى, ءوستى, ءوندى.
وسىنداي تاريحي اۋىر جۇكتى ءبىزدىڭ حالقىمىز, ونىڭ كورەگەن كوسەمدەرى كوتەرە بىلگەن. ولاي بولماعاندا قازىر ءبىز الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ سۋبەكتىسى بولا الماس ەدىك. تۇرىك قاعاناتىنان سوڭ ەلدىك ەستافەتاسىن العان قارلۇق, قاراحان سىندى يمپەريالار بولدى. قاراحان – تۇرىك قاعاناتىنىڭ ورنىندا پايدا بولعان مۇراگەر مەملەكەت. قاراحان ەلى, اسىرەسە ابدۋل كاريم ساتۇق بوعىرا حان (915-955) تۇسىندا ۇلكەن رەفورمالارعا دەن قويدى. ناتيجەسىندە, تۇرىك دۇنيەسى الەمدىك دەڭگەيدەگى وركەنيەتتىك دارەجەگە جەتتى. ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بىلىك» شىعارماسى تۇرىك ەلىنىڭ ساياسي باعدارلاماسى ىسپەتتەس: «بەك قانداي بولۋ كەرەك؟! ول مىنالاردى باسقارسىن, جۇمىسىن جاساسىن, اتاعى مەن داڭقى تاراسىن. ەلى دامىسىن ءھام حالىق بايىسىن, دۇنيەدەن وتكەندە ارتىندا جاقسى اتى قالسىن. قازىناعا كۇمىس (اقشا) پەن جىبەك تولتىرسىن, دۇشپانى باسىن ءيسىن, ب ۇلىكتى جويسىن. اسكەر جينالسىن, كۇشتى قول بولسىن; زاڭ ورناتىپ, ونى بىلىممەن ءتۇزۋ جۇرگىزسىن. داڭقتى بولىپ, اتى الەمگە جايىلسىن, كۇننەن كۇنگە ءوسىپ, قۇت-بەرەكەسى ارتسىن».
ياعني قاي زاماندا بولسا دا, ءبىزدىڭ ساياسي ۇستانىمىمىز ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ عيبراتىمەن تولىعۋى كەرەك.
وسىلايشا, ەۋرازيانىڭ شەتسىز دە, شەكسىز ۇلى دالاسىن ەرتەدەن مەكەن ەتكەن تۇرىك تەكتەس كوشپەلى تايپالاردان بىرىڭعاي ەتنيكالىق توپقا جىكتەلگەن قازاقتار حV عاسىردىڭ ورتاسىندا ءوز حاندىعىن قۇرادى.
«وتكەننەن تاعىلىم الىپ, كەلەشەككە سەنىممەن قادام باسامىز... وتانشىلدىق رۋحى جوعارى ەل كوزدەگەن ماقساتىنا قالايدا جەتەدى. ءبىزدىڭ مۇراتىمىز – جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ», – دەپ مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ بارشا قازاقستاندىقتارعا «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى تاريحي قۇجاتىندا اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىزدى تاريحي كونتەكستە ايتىپ جاتقانىمىز دا سودان بولسا كەرەك.
جالپى, قازىر ۇلكەن ءبىر تاريحي قۇبىلىس ءجۇرىپ جاتىر. الەمدە جاڭا قايتا ءبولىس, جاڭا قايتا جاڭعىرۋ, جاڭا قۇندىلىقتار ورناتۋ ءۇشىن جانتالاس, ساياسي كۇرەستەر ءجۇرىپ جاتىر. وسى ارپالىسقان دۇنيەدە, جاڭا الەمدىك بولىستە ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ورنىمىزدى نىقتاپ بەكىتىپ الۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن وتكەننەن قالعان, ەسكى قوعامنان بىزگە ىلەسىپ كەلە جاتقان جامان قىلىقتاردان بويىمىزدى تازارتۋىمىز كەرەك. ولار: جەمقورلىق, جاعىمپازدىق, رۋشىلدىق, ءىس جۇزىندە ەمەس, قاعاز جۇزىندە جۇمىس ىستەۋ ت.ب. وسى ادەتتەردەن ارىلماساق ەشقانداي كەرەمەت باعدارلامالار دا, ساياسي پامفلەتتەر دە ءبىزدىڭ قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە قاۋقارسىز ەكەنى انىق. ياعني سانامىزعا تۇبەگەيلى جاڭعىرۋ كەرەك بولىپ تۇر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتىمىزدىڭ: ء«بىز ناداندىق پەن ەسكىلىككە, راديكاليزم مەن ماسىلدىققا, توعىشارلىققا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا تاباندى تۇردە قارسى تۇرامىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى جات كورمەي, جاقىن تارتىپ, قوعامدا ناقتى وزگەرىستەرگە دەگەن سەنىمدى ورنىقتىرامىز. جۇرتىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىنە, دارىنى مەن ەڭبەكقورلىعىنا سۇيەنەمىز. ءار ازاماتتىڭ ءوز قابىلەتىن ىسكە اسىرۋىنا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسايمىز.
ءبىز وسىلايشا عانا حالقىمىزدىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىن ارتتىرا الامىز. وسىلايشا عانا ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن وزگەرتىپ, رەفورمالار ءداۋىرىن ءوز قولىمىزبەن جاسايمىز. ءبىز كەز كەلگەن سىن-قاتەردى بىرگە ەڭسەرىپ, قازاقستانىمىزدىڭ قۋاتىن بىرگە ارتتىرامىز دەپ سەنەمىن», – دەگەن ءسوزى بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سايىپ كەلگەندە, بۇكىل قوعامداعى پوزيتيۆتىك وزگەرىستەردىڭ تۇپقازىعى رۋحاني جاڭعىرۋدا جاتىر.
پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ەڭ باستى قاعيداتى دا – ادام كاپيتالىنىڭ ءوسىپ, جەتىلىپ, كەمەلدەنۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ.
پرەزيدەنتتىڭ جاڭا وبلىستاردىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ايتقانى – ۇلتتىق رۋحىمىزدى اسقاقتاتىپ, ەلدىكتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن, تاريحي سانامىزدى تۇلەتەتىن جاعىمدى جاڭالىق بولدى. اتاپ ايتقاندا, اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىن قۇرۋدى تاپسىردى. سەبەبى ۇلىتاۋ – قازاقتىڭ بۇكىل رۋ-تايپالارىنىڭ تاڭباسى باسىلىپ, ورنەك تاپقان جەر. جەتىسۋ – قازاق جەرىنىڭ التىن بەسىگى. اباي – ۇلتتىق كودىمىزعا اينالعان بىرەگەي تۇلعا.
التى الاشتىڭ مىڭجىلدىق تاريحىن تۇگەندەپ, جاڭا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان الىپتارىمىزدىڭ اتىن جاڭعىرتۋىمىز ورىندى ءىس بولىپ وتىر. بۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن سالىنعان زور رۋحاني ينۆەستيتسيا.
بيىلعى جىل – ءىرى بەتبۇرىستارعا جول اشاتىن كەزەڭ. كۇنتىزبەمىزدىڭ تاريحي داتالارمەن تولىسۋى دا بەكەر ەمەس. نەگە دەسەڭىز, بيىل قازاقتىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 150, قازاقتىڭ ءبىرتۋار جازۋشىسى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىر. مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ رۋحاني ۇستازى بايتۇرسىنوۆ تۋرالى «احاڭنىڭ ەلۋ جىلدىق تويى» اتتى ماقالاسىندا: «وزگە دۇنيەدە بولىپ جاتقان ۇلى وزگەرىستى قويا تۇرىپ, قازاقتىڭ ءوزىن العاندا, الدەنەشە تاريحشىعا ەڭبەك بولاتىن تاريحي ۋاقيعالار ءوتىپ جاتىر. بۇرىنعى ۋاقىتتا قازاق بالاسىنىڭ ەسىنە كەلمەگەن, ماعىناسى ۇلكەن ۋاقيعانىڭ ءبىرى – قازىرگى جاسالىپ وتىرعان احاڭنىڭ 50 جىلدىق تويى. ساياسات تولقىنىنا ءتۇسىپ, ويى اشىلعان, مادەنيەت جولىندا از دا بولسا ىلگەرى باسىپ بەتى اشىلعان قازاق جۇرتى, بۇرىنعى اۋىر كۇندە باسشىسى بولعان ازاماتىنىڭ اتىن قۇرمەتپەن اتاعىسى كەلەدى» – دەگەن بولاتىن. وسىنداي دانالىقپەن ۇرپاققا ۇلگى بولعان ەرەن ىستەردىڭ بولمىسىنا اينالعان قوس زاڭعاردىڭ مەرەيتويىنىڭ قاتار كەلۋى – تاريح پەن رۋحانيات ءداۋىرىنىڭ ىرگەلى بەتبۇرىسى ىسپەتتەس.
قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆ – ۇلى ابايدىڭ جارقىن بەينەسىن ءوزىنىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ارقىلى وشپەستەي ەتىپ ۋاقىت جادىنا جازىپ كەتتى. سونىمەن بىرگە مۇحتار ومارحان ۇلى ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن توزباستاي ەتىپ قالادى. سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا «ابايتانۋ», «مۇحتارتانۋ» اتتى عىلىم سالالارى بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى مەن ادەبيەتتانۋدىڭ شامشىراعى ىسپەتتەس زور رۋحاني-مادەني لوكوموتيۆكە اينالعان.
ابايتانۋ, مۇحتارتانۋ سالالارىن كەڭەيتىپ, رۋحاني قازىنالارىن مولايتۋ ماقساتىندا 2018 جىلدىڭ قاراشاسىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىلدىعى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەت تاريحىندا العاش رەت «مۇحتارتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى.
سودان بەرى ءبىراز عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. پروفەسسور م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ 2020 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى» مونوگرافياسى جارىق كوردى. «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ شىعۋ تاريحى, دامۋ توركىنى وتە تەرەڭدە ەكەنى داۋسىز. اتالعان ەڭبەكتە: «تۇران جەرىندەگى ب.ز.د. VII عاسىر باسىندا «الىپ ەر توڭا» (افراسياب) تۋرالى جىرلانعان داستاننىڭ ۇزىكتەرى (600 ولەڭ جولى ياعني 150 شۋماق ولەڭ) م.قاشقاريدىڭ ءحى عاسىردا كۇللى الەمگە تانىلىپ «تۇرىك سوزدىگى» ەڭبەگى ارقىلى بىزگە جەتتى.تۇرىك حالىقتارى «الىپ ەر توڭا» دەسە, پارسىلار «افراسياب» دەيدى. بۇل اتاۋلار ماعىناسىن العاش رەت سارالاپ, اشىپ بەرگەن ءجۇسىپ حاسحادجيب بالاساعۇني بولاتىن. افراسيابتى باس كەيىپكەر رەتىندە تانىتقان فەرداۋسيدىڭ «شاحناما» داستانىن شۇقشيا زەردەلەسە, ىزگىلىك, جومارتتىق جايلى وي-پىكىرلەر جەلىسى تانىتاتىن ويلار جەلىسىنەن كوپتەگەن تۋما ويلار ۇشىراسادى. الىپ ەر توڭانى پارسى پاتشاسى كەيقاۋىس الداپ تويعا شاقىرىپ, قوناق ەتكەندە, شاراپقا ۋ قوسىپ ولتىرگەنى ب.ز.د. 626 جىل بولاتىن. الىپ ەر توڭا تۋرالى ول ۋلانىپ قايتىس بولعان سوڭ, كەيىنگى جىلداردا حالىق اۋزىندا جىرلانعان داستان ءوزىنىڭ تۇركى ءسوزى ارقىلى اسىل مۇرا رەتىندەگى ولەڭ ۇزىكتەرى بىزگە جەتىپ وتىر.الىپ ەر توڭا جاۋ قولىنان ۋلانىپ ولەرىن بىلگەن سوڭ, جۇرتىنا ارناپ قالدىرعان وسيەت ءسوزى بار:
قويعىن ماعان مارتتىكتى,
بولسىن مەنىڭ لاقابىم, –
دەپ ايتقان اقىرعى وسيەت ءسوزى بىزگە جەتىپ وتىر. وسى سوزىندە ول ءوزىن «اقي» دەپ اتايدى, ول ءسوز ونىڭ لاقاپ اتى (پسەۆدونيمى) رەتىندە كەلەر ۇرپاققا قالاتىنىن ەسكەرتەتىنى بار. بۇل ءسوزدىڭ تەرەڭ «جاۋانمارتلىك» ءىلىمىنىڭ تۇڭعىش رۋحاني كورىنىسى ەكەنى بايقالادى», – دەيدى.
بۇعان قوسا تاعى ءبىر ۇلكەن عىلىمي جاڭالىق – ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى تۇڭعىش رەت حاكىم ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسىنىڭ ترانسكريپتسياسىن جاساپ شىقتى. ارينە, بۇل عىلىمي جاڭالىقتارىمىزدى مەن ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمدارى «ەگەمەن قازاقستان», «ايقىن» گازەتتەرى ارقىلى بولىسكەن ەدىم.
ترانسكريپتسيا ابايدىڭ ادەبي حاتشىسى مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ 1905, 1907, 1910 جىلعى قولجازبالارىنا سۇيەنىپ جاسالدى. ەندى وسى جاڭالىق تولىققاندى بارشا وقىرمانعا جەتۋى ءۇشىن ءبىز اباي جىلى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتىنە وراي «ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسى», «اباي. كيتاب تاسديق» اتتى قوس عىلىمي مونوگرافيانى جارىققا شىعاردىق. حاكىمنىڭ تەرەڭ ويلارى, فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتارى تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆ «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى ماقالاسىندا: «1903-ءشى جىلى قولىما اباي سوزدەرى جازىلعان داپتەر ءتۇستى. وقىپ قاراسام, باسقا اقىنداردىڭ سوزىندەي ەمەس. ولاردىڭ ءسوزىنىڭ باسقالىعى سونشا, اۋەلگى كەزدە جاتىرقاپ, كوپكە دەيىن توساڭسىپ وتىراسىڭ. ءسوزى از, ماعىناسى كوپ, تەرەڭ. بۇرىن ەستىمەگەن ادامعا شاپشاڭ وقىپ شىقساڭ, ازىنا ءتۇسىنىپ, كوبىنىڭ ماعىناسىنا جەتە الماي قالادى. كەي سوزدەرىن, ويلانىپ داعدىلانعان ادامدار بولماسا, مىڭ قايتارا وقىسا دا تۇسىنە المايدى. نە ماعىنادا ايتىلعانىن بىرەۋ بايانداپ ۇقتىرعاندا عانا بىلەدى. سوندىقتان اباي سوزدەرى, جالپى, ادامنىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر ەكەنى راس. بىراق ول اۋىرلىق ابايدىڭ ايتا الماعانىنان بولعان كەمشىلىك ەمەس, وقۋشىلاردىڭ تۇسىنەرلىك دارەجەگە جەتە الماعانىنان بولاتىن كەمشىلىك. ولاي بولعاندا ايىپ جازۋشىدا ەمەس, وقۋشىدا. نە نارسە جايىنان جازسا دا اباي ءتۇبىرىن, تامىرىن, ىشكى سىرىن, قاسيەتىن قارماي جازادى», – دەگەن ەدى.
اباي ۇرپاقتارىنا قاتىستى تاعى ءبىر سونى جاڭالىقپەن بولىسكىم كەلىپ وتىر. ول 1934 جىلى شىمكەنتتە قايتىس بولىپ جانە وسىندا جەرلەنگەن حاكىم ابايدىڭ ايگەرىمنەن تۋعان پەرزەنتى تۇراعۇل يبراھيم ۇلى مەن وزگە دە ۇرپاقتارىنا قاتىستى ەرەكشە جادىگەردىڭ تابىلعانداعى.
«مۇحتارتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرى عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە, اباي قۇنانباي ۇلى ۇرپاقتارىنىڭ ەسىمى, قايتىس بولعان مەرزىمى مەن جەرلەنگەن ورىندارى كورسەتىلگەن ەرەكشە مەموريالدى تاقتانىڭ تابىلعاندىعىن زور قۋانىشپەن ايتقىم كەلەدى. بۇل ءمارمارتاستا ابايدىڭ:
جاس قارتايماق, جوق تۋماق,
تۋعان ولمەك,
تاعدىر جوق وتكەن ءومىر قايتا
كەلمەك.
باسقان ءىز, كورگەن قىزىق
ارتتا قالماق,
ءبىر قۇدايدان باسقانىڭ ءبارى وزگەرمەك,
دەگەن ولەڭىمەن قوسا: «اباي قۇنانباەۆتىڭ شىمكەنت قالاسىندا جەرلەنگەن ءۇرىم-بۇتاعى:» ورىسشا ماتىندە: «رودستۆەننيكي ابايا كۋنانباەۆا پوحورونەننىە ۆ گورودە شىمكەنتە:» دەپ, وعان قوسا 4 ادامنىڭ ەسىمى قاي جىلى, قاي جەردە جەرلەنگەندەرى قازاق-ورىس تىلدەرىندە قاشاپ جازىلعان. ولار:
تۇراعۇل اباي ۇلى – ايگەرىمنەن تۋعان. 1934 ج. حفز ايماعى.
كەلىندەرى: دامەجان – ميكايلدىڭ ايەلى. 1960 ج. شۇقىرساي.
كاماليا – اۋباكىردىڭ ايەلى. 1962 ج. قاسقا زيراتى.
نەمەرەسى: اۋباكىر – اقىلبايدىڭ ۇلى. 1933 ج. كوكساي.
تۋراگۋل ابايۋلى – سىن ايگەريم. 1934 گ. ر-ن حفز.
جەنى سىنوۆەي: دامەجان – جەنا ميكايلا. 1960 گ. شۋكىرساي.
كاماليا – جەنا اۋباكيرا. 1962گ. ك-شە كاسكا.
ۆنۋك: اۋباكير – سىن اكىلبايا. 1933 گ. كوكساي.
مىنە, مارمارتاستاعى ءماتىن وسىلاي ورىلگەن. مەموريالدى تاقتا 30 جىلعا جۋىق «حيمفارم» زاۋىتىنىڭ ارنايى بولىمىندە وتە ۇقىپتى ساقتالىپ كەلگەن. جادىگەر بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ «مۇحتارتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنداعى قۇندى ەكسپوناتتىڭ بىرىنە اينالعان. بۇل مەموريالدى تاقتانىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. الاش زيالىسى تۇراعۇل يبراھيم ۇلى 1934 جىلى شىمكەنتتە تۇراتىن قىزى ماكەننىڭ قولىندا دۇنيە سالعان. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تۇراعۇلدىڭ سۇيەگى سول كەزدە مۇسىلماندار زيراتىنا جەرلەنىپ, كەيىننەن ول جەرگە «حيمفارم» زاۋىتى سالىنىپ, اقىرى ءمايىتى سول مەكەمەنىڭ استىندا قالىپ قويعان دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ كەلدى. ال شىندىق مۇلدە باسقا بولىپ شىقتى. فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىن 1882 جىلدارى سالىنعان. ياعني ءمايىتتىڭ ءدارى-دارمەك ساقتايتىن مەكەمەنىڭ استىندا قالىپ قويۋى شىندىققا جاناسپايدى. بۇل ءمارمارتاستى ابايدىڭ نەمەرەسى ماكەن تۋراعۇلقىزىنىڭ ايتۋىمەن «حيمفارم» زاۋىتى جاساتقان.
م.اۋەزوۆ كەزىندە «راحىمدى كۇننىڭ شۋاعىنا قىزىپ ءبىر از عانا ءبىلىمىمىزدى, از عانا قايراتىمىزدىڭ كىشكەنە قىزمەتىن ادامشىلىق جولىنا سالىپ, اقتىققا جۇمىلايىق», – دەپ جار سالىپ ەدى. ءبىزدىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى الداعى ۋاقىتتا دا وتكەن تاريح مۇراسىن قاستەرلەي وتىرىپ, ونى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا ءوز ىزدەنىستەرىن جالعاستىرا بەرمەك.
قورىتا ايتقاندا, بابالار اماناتىنا ادالدىق تانىتاتىن ۋاقىت كەلدى!
داريا قوجامجاروۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ رەكتورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, قر ۇعا اكادەميگى
