اۋەلگى اڭگىمە ۇلىتاۋ وبلىسى ءبولىنىپ شىققاندا, ول قانداي اكىمشىلىك-اۋماقتىق ۇلەسكە يە بولادى دەگەن ماسەلەدەن شىقتى. ماسەلەن, 1973 جىلدان 1997 جىلعا دەيىن بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان شەت, اقتوعاي اۋداندارىنىڭ جانە بالقاش قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءبولىنىس بولعان كەزدە قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالعىلارى كەلەتىنىن اشىقتان-اشىق ءبىلدىرىپ, قازىردىڭ وزىندە دابىل قاعىپ وتىر.
بۇل جەردە باستى ماسەلە اتالعان اۋدانداردىڭ جاڭادان اشىلاتىن وبلىس ورتالىعى جەزقازعاننان جىراقتا جاتقاندىعىنان تۋىنداپ وتىر دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ءبىر عانا مىسال, اقتوعاي اۋدانىنداعى ايىرتاس دەگەن اۋىل جەزقازعاننان 1 100 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورىن تەپكەن ەكەن...
ال ەندى جەزقازعان- ۇلىتاۋ ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى بايلامى مۇلدە باسقاشا سيپاتقا يە. ماسەلەن, وسى ايماقتىڭ ءوز سوزدەرىمەن ايتقاندا, «جۇرەگىمىز جارىلۋعا شاق قالدى, توبەمىز كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەگەندەي كۇيگە تۇستىك, كوكتەن تىلەگەنىمىز جەردەن تابىلعانداي قۋاندىق» دەگەن ءبىر توپ جاقسى مەن جايساڭنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆقا, ءماجىلىس توراعاسى ە.قوشانوۆقا جانە پرەمەر-مينيستر ءا.سمايىلوۆقا جولداعان ۇندەۋىندە مىناداي جولدار بار: « ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تەرريتورياسى ءسىزدىڭ جولداۋدا اتاپ كورسەتكەنىڭىزدەي, «بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا» قۇرىلعانى ءجون. ءبىزدىڭ باستى ءوتىنىشىمىز وسى. «كەيبىر اۋداندار وبلىس ورتالىعىنان قاشىقتاپ كەتەدى» دەگەن سوزدەردىڭ نەگىزى جوق. ويتكەنى قازىرگى زامان – تسيفرلاندىرۋ زامانى. كوپتەگەن انىقتامانى ۇيدە وتىرىپ تا رەتتەۋگە بولادى. دارىگەرلەرگە جولداما دا پورتال ارقىلى بەرىلەدى. بۇل رەتتە ادامدار اراسىندا تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. كەزىندە جەزقازعان وبلىسى قاراعاندىعا قانداي اۋماقتا قوسىلدى, ەندى سولاي ءبولىنۋى ناعىز ادىلەتتىلىك بولار ەدى».
سونىمەن بىرگە اتالعان ايماق ازاماتتارى حاتتا جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇرعان الپاۋىت كاسىپورىن – «قازاقمىس» كورپوراتسياسى توڭىرەگىندەگى قالىپتاسقان احۋالعا دا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. «قازاقمىس» كورپوراتسياسى جاڭادان قۇرىلاتىن وبلىستىڭ نەگىزگى تىرەگى بولادى دەپ ويلاعان ەدىك. بىراق بىزگە ءمالىم بولعان اقپاراتتارعا قاراعاندا, كورپوراتسيانىڭ باس ءوفيسىن, سونداي-اق كورپوراتسيانىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارىنىڭ نەگىزگى وفيستەرىن دە قاراعاندىدا قالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇعان مۇلدە جول بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى وفيس قايدا تىركەلسە, سالىق تا سوندا تۇسەدى. ۇلىتاۋ وبلىسىن «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنسىز, ال «قازاقمىستى» بالقاشسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سىزدەن «قازاقمىس» وفيستەرىنىڭ جەزقازعان قالاسىنا كوشىرىلۋىن تىكەلەي باقىلاۋىڭىزعا الۋىڭىزدى وتىنەمىز», دەيدى جەزقازعان- ۇلىتاۋ حالقىنىڭ اتىنان سويلەگەن ۇندەۋ اۆتورلارى.
بۇعان قوسا ولار سوڭعى جىلدارى «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ ءتۇرلى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىنا دا قىنجىلىس بىلدىرەدى. ۇندەۋ اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, Kazakhmys Holding, Kazakhmys Smelting, Kazakhmys Distribution, Kazakhmys Energy جانە تاعى باسقا اتاۋلارمەن بىرنەشە ەنشىلەس كومپانيا قۇرىلىپ, ولاردىڭ بارلىعى جەزقازعاننان تىس, قاراعاندى, بالقاش قالالارى مەن توپار جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەردە تىركەلگەن ەكەن. وسى ورايدا ولار مەملەكەت باسشىسىنان اۋماقتىق وزگەرىستەر اياسىندا اتالعان كومپانيالاردىڭ دا قۇرىلىمىن مەملەكەت مۇددەسى, سالىق ساياساتى تۇرعىسىنان وڭتايلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرۋىن وتىنەدى.
سونىمەن, وبلىستاردىڭ ءالى بولىنە قويماعان اكىمشىلىك-اۋماقتىق تەرريتورياسى وسىلايشا كوكپاردىڭ سەركەسىندەي تارتىسقا تۇسكەندە, تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ قۇلاعى قىلتيىپ شىعا كەلدى. بۇل شەتىن ماسەلەنى كوتەرۋشى اعايىننىڭ ءبىرى – قارقارالى اۋدانىنداعى ەگىندىبۇلاق وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن ازاماتتاردىڭ دا ايتار ءۋاجىن ورىنسىز دەۋگە اۋىز بارمايدى. بۇعان ولاردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنە, ءماجىلىس توراعاسىنا, پرەمەر-مينيسترگە جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەككە جولداعان اشىق حاتىن وقي وتىرىپ, كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ەگىندىبۇلاق دەمەكشى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى جابىلىپ قالعان بۇل اۋداننىڭ تاريحى دا قيلى ءھام تاعدىرلى. ماسەلەن, بۇل ءوڭىر 1928-1963 جىلدارى قۋ اۋدانى اتاۋىمەن تاريحتا قالسا, 1965-1993 جىلدارى ەگىندىبۇلاق اۋدانى بولىپ ءتۇتىن تۇتەتتى. ال 1993 جىلى قازىبەك بي اۋدانى بولىپ اتاۋى وزگەردى دە, 1997 جىلى جابىلىپ تىندى.
راس, بۇرىنعى قازىبەك بي اۋدانى ۇلت تاريحىندا ويىپ ورىن العان ءىرى وقيعالار وتكەن, ۇلى تۇلعالار ءومىر سۇرگەن قاسيەتتى ءوڭىردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى. مىسالى, توپىراعىنا كيە سىڭگەن بۇل ولكەدە قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى قازداۋىستى قازىبەك, بەكبولات بي, تىلەنشى بي, ارۋاقتى بي الشىنباي, كۇي ءتاڭىرى تاتتىمبەت, ولەڭ ءسوزدىڭ بۇلبۇلدارى قالدىباي مەن كەمپىرباي, بالتا مەن ماۋقاي, كۇرەسكەر اقىن, ءانشى-كومپوزيتور ءمادي, ۇلى ابايدىڭ اناسى ۇلجان, بايبىشەسى ءدىلدا, اتىمتاي جومارت اقايدىڭ حاسەنى, قوعام قايراتكەرلەرى مۇستاقىم مالدىباەۆ پەن نىعىمەت نۇرماقوۆ, ايگىلى انشىلەر عابباس ايتباەۆ, قالي بايجانوۆ, قۋان لەكەروۆ, نۇعىمان ابىشەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ,
ماعاۋيا كوشكىمباەۆ, باسقا دا تۇلعالار, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار مەن سۋرەتشىلەر ءومىر ءسۇردى.
مىنە, وسىنداي كەسەك-كەسەك قيسىننىڭ ءبارىن جىپكە تىزە كەلە, ەگىندىبۇلاق ءوڭىرىنىڭ ازاماتتارى بىلاي دەيدى: «مەملەكەتىمىز جاڭا عانا اياعىنان قاز تۇرعان كەزدە تاراتىلعان قازىبەك بي اۋدانىن قالپىنا كەلتىرەتىن ۋاقىت كەلدى. قازىرگى جاڭا قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتان لايىقتى ورىن العان, ەكونوميكاسى ۇدايى دامۋ ۇستىندەگى قۋاتتى مەملەكەتتىڭ بىرىنە اينالدى. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ۇلگى تۇتقان قازاقستان بولاشاقتا دا وركەندەي بەرەتىنى كۇمانسىز. ەگەر قازىبەك بي اۋدانى قايتادان اشىلىپ, اكىمشىلىك ءبولىنىس قالپىنا كەلتىرىلسە, ول جەر رەسپۋبليكانىڭ قارا شاڭىراعىن بەرىك ۇستاۋ ءۇشىن قادالاتىن التىن ۋىقتاردىڭ ءبىرى بولارى انىق».
سونىمەن, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى, حالىق قاھارمانى توقتار اۋباكىروۆ باستاپ, ەكى مىڭنان استام ادام قول قويعان اشىق حاتتاعى ارزۋ تىلەك مەملەكەت باسشىسىنا قاراتا ايتىلعان مىناداي سوزدەرمەن اياقتالعان: «التى الاشتىڭ ارداعى, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بي, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, مامىلەگەر-ديپلومات, قازاق ەلىنىڭ ۇلى پەرزەنتى قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ەسىمىن ءوزى قونىس ەتكەن جەرىندە ۇلىقتاپ, 1997 جىلى تاراپ كەتكەن اۋداندى «قازىبەك بي اۋدانى» دەگەن اتاۋمەن قايتا اشۋدى سىزدەن سۇرايمىز».
ءدال وسىنداي جاعداي وبلىستىڭ شەت اۋدانىنداعى اقادىر كەنتىنىڭ باسىندا دا تۇر. بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا ءوز الدىنا اۋدان بولعان بۇل ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ دا ايتارى بار. جالپى, بۇرىنعى اقادىر اۋدانى 1973 جىلى اشىلىپ, ارادا شيرەك عاسىر وتكەندە جابىلعان ەدى. سول كەزدە بۇل ولكەنى 43 548 ادام مەكەن ەتكەن. ءيا, اۋدان بولىپ تۇرعانىندا اقادىردىڭ داۋرەنى جۇرگەن ەدى. مۇندا قالاداعىداي اۆتوبۋستار ءجۇرىپ, ايالدامالار سامساپ تۇراتىن. باسىم بولىگى تەمىر جول كاسىپورىندارىندا ەڭبەك ەتكەن تۇرعىندارىنىڭ دا تۇرمىستىق جاعدايلارى جوعارى بولاتىن...
جوعارىعا اشىق حات جولداعان اقادىر ازاماتتارى توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان كەنتتىڭ بۇگىندە بۇرىنعى شىرايىنان ايىرىلعانىن ايتادى. ءبىر كەزدەرى 14 مىڭعا جۋىق ادام تۇرعان ەلدى مەكەن حالقىنىڭ سانى قازىر ەكى ەسەگە دەيىن ازايىپ كەتكەن. بۇدان بولەك, توڭىرەكتەگى مويىنتى, كيىكتى, بوساعا اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى اۋدان ورتالىعىنا بارۋ ءۇشىن اقادىرعا پويىزبەن كەلىپ, ودان ءارى 90 شاقىرىمداي جەردەگى اقسۋ-ايۋلى كەنتىنە تاكسي جالداپ بارادى. ياعني جول ماشاقاتى تۇرعىنداردى ابدەن تيتىقتاتقان.
ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, جوعارىدان قانات قاققان يگى باستاما ەل ىشىنە جەتكەندە, قانشا جەردەن قىم-قيعاش دەسەڭىز دە قيسىنى بار وسىنداي اڭگىمەلەرگە بوي الدىرىپ وتىر. ەل تىلەگىن ارقالاعان ازاماتتاردىڭ ايتقانىنان ارتىق-اۋىس ءبىر اۋىز ءسوز تاپپايسىز: ءبارى دە جىلدار بويى شەمەن بولىپ, قالىڭ ەلدىڭ كوكەيىندە جاتقان ءوتىنىش-تىلەك. ءيا, قالاي بولعان كۇندە دە كوپتىڭ كوڭىلىنە قوناتىن شەشىم شىعارۋ, «وگىز ولمەيتىن, اربا سىنبايتىن» جولدى تابۋ جوعارى جاق ءۇشىن وڭايعا تۇسپەيتىن ءتۇرى بار.
ال تاياۋدا قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ كەزەكتەن تىس XI ونلاين سەسسياسى ءوتىپ, وندا دەپۋتاتتار قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىن قولداپ, ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلدادى. اتالعان سەسسيادا وبلىستىق ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى ازامات مۇقانوۆ ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ الگوريتمى ازىرلەنگەنىن حابارلادى.
– ءتيىستى جۇمىستاردىڭ بارلىعى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتالادى. جۇرگىزىلىپ جاتقان قايتا قۇرۋلارعا عىلىمي ساراپتاما جانە ەكونوميكالىق ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا, – دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ال وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلنارايىم قاڭتاربەكوۆا بولسا, جاڭا وڭىرگە اتاۋ بەرۋدىڭ زاڭنامالىق ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى. مىسالى, جاڭا وبلىس ۇلتارالىق قاتىناس تىلىندە «ۋلىتاۋسكايا وبلاست» ەمەس, « ۇلىتاۋ وبلىسى» دەپ اتالاتىن بولادى. ءماسليحات سەسسياسىندا بۇل جونىندەگى ماتەريالداردىڭ ءتيىستى قورىتىندى الۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسياعا جىبەرىلەتىنى بەلگىلى بولدى.
قاراعاندى وبلىسى
