ادەبيەت • 06 ءساۋىر، 2022

البەر كاميۋدىڭ وتانى قايدا؟

66 رەت كورسەتىلدى

وسىعان دەيىن «وبا»، «جات» اتتى كەرەمەت شىعارمالارىمەن بىزگە تانىس البەر كاميۋدىڭ ەسىمى ادەبيەتتە ءجيى اتالادى. شىنىن ايتقاندا، ونىڭ تانىمالدىعى وعان نوبەل ادەبيەت سىيلىعى بەرىلۋدەن بۇرىن بولعان جاعداي.

ونىڭ ء«بىرىنشى ادام» دەگەن ۇلكەن رومانى اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ باستان كەشىرگەن وقيعالارىنىڭ جيىنتىعى سياقتى. الەم وقىر­مانى ءسۇيىپ وقىعان «جات» اتتى پوۆەست جازىپ، اينالاسىنا تانىلعان كاميۋ 1957 جىلى 16 قازاندا ءوزى ءۇشىن تىنىشتىق مەكەنى سانالعان پاريجدەگى ءبىر ءدام­حانادا تاماقتانىپ وتىر­عاندا، سوندا جۇمىس ىستەيتىن دايا­شى قاسىنداعىلارعا وسىندا وتىرعان جازۋشىنىڭ نوبەل ادەبيەت سىيلىعىن العانىن ايتىپ، قۇتتىقتاپ جاتتى. تەك شى­عار­ماشىلىق الەمىندە ەركىن ساياحاتتاپ جۇرگەن البەر كاميۋ سوندا عانا ءوزىنىڭ ۇلكەن سىيلىق­تىڭ لاۋرەاتى اتانعانىن بىلەدى. بۇل ونىڭ اڭعالدىعى ەمەس، شى­عارماشىلىققا ادالدىعى مەن ءوزىن ارناعانى دەپ بىلگەن دۇرىس.

الگىندە ايتقانىمىزداي، كاميۋدىڭ نوبەل سىندى الپاۋىت سىيلىققا دا باس قاتىرماي ءجۇرۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ول 1958 جىلى باستاعان اۆتوبيو­گرافيالىق رومانى ء«بىرىنشى ادام­دى» اياقتاي الماي، ءىش قۇسا­لىقپەن ۋاقىت وتكىزىپ ءجۇر ەدى. انە سول شاقتاعى كاميۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – نوبەل سىيلىعى ەمەس، ويىندا ءپىسىپ جەتىلگەن شى­عارماسىنا سوڭعى نۇكتە قويۋى ەكەنى شىندىق. ال ونىڭ ء«بىرىنشى ادام» اتتى رومانى نە جايىندا دەرسىز؟ ارينە، بۇل دا كاميۋدىڭ ءوز تاقىرىبى الجير حاقىندا. ونىڭ بۇل رومانى بوستاندىققا اڭسارى اۋعان الجير حالقىن وياتۋعا سەبەپشى بولا الدى. ول ءوز ەستەلىگىندە: «17 قازان، نوبەل سىي­لىعى مەنىڭ ومىرىمە ارالاستى. تىم جابىرقاڭقى ءارى ۇس­قىنسىز كۇيدەمىن. 20 جاسىمدا كەدەيلىك پەن بىلىقتىڭ كەسپىرىن كورىپ ەدىم. انە سول كەزدە ناعىز داڭقتى تاپقان ەدىم» دەپ جازادى. ء«بىرىنشى ادامنىڭ» جازىلۋ ۋاقىتى الجيريادا سوعىس ءورتى تۇتانىپ تۇرعان ساتكە تۋرا كەلەدى. الجيردە تۋىپ-وسكەن كاميۋ كوپ مادەنيەتتى ءالجيردى جاقتادى جانە يدەولوگيالىق ماسەلەلەردە ءۇنسىز قالۋدى ءجون كوردى. سونىمەن ءبىز ونىڭ ء«بى­رىنشى ادامى» تۋرالى ايتايىق.

ء«بىرىنشى ادام» – البەر كاميۋ­دىڭ اياقتالماي قالعان رو­ما­نىنىڭ ءبىرى. 1960 جىلى 4 قاڭ­تاردا، نەبارى 46 جاستاعى ال­بەر كاميۋ باقيلىق بولدى. ءبىر رەتكى كولىك اپاتى ونى بۇل ومىرمەن قوشتاستىردى. ء«بىرىنشى ادامنىڭ» قولجازبا نۇسقاسى جازۋشى جان ءتاسىلىم بولعان جەر­دەگى بالشىقتىڭ اراسىنان تا­بىلادى. كەيىن كاميۋدىڭ قىزى كاتەرينا كاميۋ اكەسىنىڭ اياق­تالماي قالعان كىتاپتارىنىڭ قول­جازباسىن رەتتەپ، 1994 جىلى باسپادان شىعارادى. وقىرمانى كوپ عاسىردا تۋعان اۆتوردىڭ بۇل شىعارماسى اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە جەر جۇزىنە ميلليون دانامەن تارالدى.

كاميۋ سوڭعى كىتابىندا ءوزىنىڭ وتكەنى مەن بالالىق شاعىنا، جەكە الەمىنە قايىرىلا قاراعانى سونشالىق، بۇل تۋىندىدا ونىڭ ستيلىمەن شارتتى تۇردە بايلانىساتىن ۇعىمدار كوپتەپ كەزدەسەدى، ايتالىق، ەكزيستەنتسياليزم، ابسۋرد ۇعىمى، ادامنىڭ وزىنە دەگەن بوتەندىگى، قوعامنىڭ بەتبۇرىسى، ءارتۇرلى كوتەرىلىس وقيعالارى مەن سيزيف تۋرالى ميف.

بۇل رومان 40 جاستاعى دجاكوس كورمي اتتى كەيىپكەردىڭ بالالىق شاعى مەن ءوزى مۇلدەم كورمەگەن، الدە ءبىر سۋىق سوعىستا قازا تاپقان اكەسى حەنري كورميدى ىزدەۋىنەن باستالادى. سول ءۇشىن دە كىتاپتىڭ ءبىرىنشى تاراۋى «اكەنى ىزدەۋ» دەپ اتالادى. ال كەلەسى تاراۋ 1954 جىلدارداعى وقيعالاردى تىلگە تيەك ەتىپ، كەيىپكەردىڭ ازامات شاعىن باياندايدى. وسى ەكى تاراۋدان دجاكوستىڭ اكەسىنىڭ فرانتسياداعى ۇرىس الاڭىندا مەرت بولعانىن، باسىنا قيىن كۇن تۇسكەن دجاكوستىڭ اناسىنىڭ ساڭىراۋ ءارى كەمتار ەكەنىن، بىراق ءۇمىتى سونبەگەن جان ەكەنىن بىلەمىز. كەيىپكەر دجاكوس العاش رەت فرانتسياعا بارىپ، اكەسىنىڭ قابىرىن ىزدەيدى، وسى ساپارىندا ول اكەسىنىڭ 29 جاسىندا مايداندا قازا تاپقانىن، ءوزىنىڭ قازىر 40 جاس­تا ەكەنىن، اكەسىنىڭ قيىن تاعدىر كەشكەنىن تۇيسىنەدى. اۋىر مۇڭ ارقالاعان ول تۋعان اۋىلىنا قايتادى. ارينە، الجيرگە. وسى ورالۋ – ونىڭ ەسىنە وتكەن ءداۋىرىن، ىزدەپ سەرگەلدەڭ بولعان اكەسىن ەسىنە ورالتادى. اكەسى تۋرالى اناسىنان سۇرايدى، وكىنىشتىسى، اناسى ەشتەڭەنى دە ەسىنە ساقتاي الماپتى. جازۋشى وسى وقيعانى وقىرمانىنا تۇسىندىرگىسى كەلسە كەرەك، روماندا كەيىپكەردىڭ بالالىق شاعىن ەسىنە ءتۇسىرۋى ءجيى ايتىلادى. مۇمكىن، البەر كاميۋدىڭ ويىنشا ءومىر دەگەنىمىز بالالىققا ورالۋ شىعار؟!

قۇددى ستەندال، پرۋست سە­كىلدى كاميۋ دە شىعارماسىنا ءوز ءومىرىن قوسۋدى ادەتكە اينال­دىرعان. البەر كاميۋ دە، كەيىپ­كەر دجاكوس تا الجيريانىڭ ءبىر شەتىندە جۇدەۋ كۇي كەشىپ، ساڭىراۋ انا مەن قايسار رۋحى اجەنىڭ قولىندا وسەدى. ول ەسسەلەر جيناعىنىڭ العى سوزىندە «كەدەيلىك مەنىڭ ءبارى كۇن استىندا جانە تاريح قۇشاعىندا دەگەن تۇسىنىگىمدى جوققا شىعاردى. كۇن ماعان تاريحتىڭ ءبارى ەمەس ەكەنىن ۇيرەتتى» دەپ جازادى. دەمەك ول بارىنە تاريحتىڭ كوزىمەن ەمەس، جۇرەكتىڭ كوزىمەن قاراۋعا شا­قىرادى. باس كەيىپكەردىڭ تۋ­عان اكەسىن ىزدەپ جولعا شىعۋى – ال­جيرلىكتەردىڭ فرانتسيا قۇر­ساۋىنداعى وتانىن ىزدەۋى ءارى دجا­كوستىڭ اكەسىنىڭ فرانتسيا جەرىندە قازا بولىپ، ونىڭ ۇرپاعى ونى جوقتاۋى – ازاتتىق اڭساعان الجير حالقىنىڭ جۇرەگىندەگى «وتان» ۇعىمىنان تۋعان ساۋلە بولسا كەرەك، ءتىپتى كۇللى الجير جۇرتى ء«بىزدىڭ وتانىمىز جاتتىڭ ۋىسىندا ءولىپ بارا جاتىر...» دەپ ۇران سالىپ تۇرعانداي. مۇمكىن، البەر كاميۋ وسى شىعارماسى ارقىلى كەيىپكەردىڭ اكەسىز قالۋى – ءبىر ۇلتتىڭ وتانسىز قالۋى ەكەنىن استارلاپ ايتقىسى كەلگەن شىعار. كاميۋدىڭ وتانى قايدا دەسەك، الدىمەن الجيريادا، سوسىن ونىڭ ءوز جۇرەگىندە دەر ەدىك.

سوڭعى جاڭالىقتار

قانت تاپشىلىعى نەدە؟

ەكونوميكا • كەشە

بەنزين قىمباتتايدى

ەكونوميكا • كەشە

اق جەلەڭدىلەرگە العىس

مەديتسينا • كەشە

ادالدىقتىڭ ەتالونى ەدى

قازاقستان • كەشە

بۇيراتاۋ بازارلىعى

تۋريزم • كەشە

ءۇش ۇنسىزدىك

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار