ونىڭ ء«بىرىنشى ادام» دەگەن ۇلكەن رومانى اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ باستان كەشىرگەن وقيعالارىنىڭ جيىنتىعى سياقتى. الەم وقىرمانى ءسۇيىپ وقىعان «جات» اتتى پوۆەست جازىپ, اينالاسىنا تانىلعان كاميۋ 1957 جىلى 16 قازاندا ءوزى ءۇشىن تىنىشتىق مەكەنى سانالعان پاريجدەگى ءبىر ءدامحانادا تاماقتانىپ وتىرعاندا, سوندا جۇمىس ىستەيتىن داياشى قاسىنداعىلارعا وسىندا وتىرعان جازۋشىنىڭ نوبەل ادەبيەت سىيلىعىن العانىن ايتىپ, قۇتتىقتاپ جاتتى. تەك شىعارماشىلىق الەمىندە ەركىن ساياحاتتاپ جۇرگەن البەر كاميۋ سوندا عانا ءوزىنىڭ ۇلكەن سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعانىن بىلەدى. بۇل ونىڭ اڭعالدىعى ەمەس, شىعارماشىلىققا ادالدىعى مەن ءوزىن ارناعانى دەپ بىلگەن دۇرىس.
الگىندە ايتقانىمىزداي, كاميۋدىڭ نوبەل سىندى الپاۋىت سىيلىققا دا باس قاتىرماي ءجۇرۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ول 1958 جىلى باستاعان اۆتوبيوگرافيالىق رومانى ء«بىرىنشى ادامدى» اياقتاي الماي, ءىش قۇسالىقپەن ۋاقىت وتكىزىپ ءجۇر ەدى. انە سول شاقتاعى كاميۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – نوبەل سىيلىعى ەمەس, ويىندا ءپىسىپ جەتىلگەن شىعارماسىنا سوڭعى نۇكتە قويۋى ەكەنى شىندىق. ال ونىڭ ء«بىرىنشى ادام» اتتى رومانى نە جايىندا دەرسىز؟ ارينە, بۇل دا كاميۋدىڭ ءوز تاقىرىبى الجير حاقىندا. ونىڭ بۇل رومانى بوستاندىققا اڭسارى اۋعان الجير حالقىن وياتۋعا سەبەپشى بولا الدى. ول ءوز ەستەلىگىندە: «17 قازان, نوبەل سىيلىعى مەنىڭ ومىرىمە ارالاستى. تىم جابىرقاڭقى ءارى ۇسقىنسىز كۇيدەمىن. 20 جاسىمدا كەدەيلىك پەن بىلىقتىڭ كەسپىرىن كورىپ ەدىم. انە سول كەزدە ناعىز داڭقتى تاپقان ەدىم» دەپ جازادى. ء«بىرىنشى ادامنىڭ» جازىلۋ ۋاقىتى الجيريادا سوعىس ءورتى تۇتانىپ تۇرعان ساتكە تۋرا كەلەدى. الجيردە تۋىپ-وسكەن كاميۋ كوپ مادەنيەتتى ءالجيردى جاقتادى جانە يدەولوگيالىق ماسەلەلەردە ءۇنسىز قالۋدى ءجون كوردى. سونىمەن ءبىز ونىڭ ء«بىرىنشى ادامى» تۋرالى ايتايىق.
ء«بىرىنشى ادام» – البەر كاميۋدىڭ اياقتالماي قالعان رومانىنىڭ ءبىرى. 1960 جىلى 4 قاڭتاردا, نەبارى 46 جاستاعى البەر كاميۋ باقيلىق بولدى. ءبىر رەتكى كولىك اپاتى ونى بۇل ومىرمەن قوشتاستىردى. ء«بىرىنشى ادامنىڭ» قولجازبا نۇسقاسى جازۋشى جان ءتاسىلىم بولعان جەردەگى بالشىقتىڭ اراسىنان تابىلادى. كەيىن كاميۋدىڭ قىزى كاتەرينا كاميۋ اكەسىنىڭ اياقتالماي قالعان كىتاپتارىنىڭ قولجازباسىن رەتتەپ, 1994 جىلى باسپادان شىعارادى. وقىرمانى كوپ عاسىردا تۋعان اۆتوردىڭ بۇل شىعارماسى اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە جەر جۇزىنە ميلليون دانامەن تارالدى.
كاميۋ سوڭعى كىتابىندا ءوزىنىڭ وتكەنى مەن بالالىق شاعىنا, جەكە الەمىنە قايىرىلا قاراعانى سونشالىق, بۇل تۋىندىدا ونىڭ ستيلىمەن شارتتى تۇردە بايلانىساتىن ۇعىمدار كوپتەپ كەزدەسەدى, ايتالىق, ەكزيستەنتسياليزم, ابسۋرد ۇعىمى, ادامنىڭ وزىنە دەگەن بوتەندىگى, قوعامنىڭ بەتبۇرىسى, ءارتۇرلى كوتەرىلىس وقيعالارى مەن سيزيف تۋرالى ميف.
بۇل رومان 40 جاستاعى دجاكوس كورمي اتتى كەيىپكەردىڭ بالالىق شاعى مەن ءوزى مۇلدەم كورمەگەن, الدە ءبىر سۋىق سوعىستا قازا تاپقان اكەسى حەنري كورميدى ىزدەۋىنەن باستالادى. سول ءۇشىن دە كىتاپتىڭ ءبىرىنشى تاراۋى «اكەنى ىزدەۋ» دەپ اتالادى. ال كەلەسى تاراۋ 1954 جىلدارداعى وقيعالاردى تىلگە تيەك ەتىپ, كەيىپكەردىڭ ازامات شاعىن باياندايدى. وسى ەكى تاراۋدان دجاكوستىڭ اكەسىنىڭ فرانتسياداعى ۇرىس الاڭىندا مەرت بولعانىن, باسىنا قيىن كۇن تۇسكەن دجاكوستىڭ اناسىنىڭ ساڭىراۋ ءارى كەمتار ەكەنىن, بىراق ءۇمىتى سونبەگەن جان ەكەنىن بىلەمىز. كەيىپكەر دجاكوس العاش رەت فرانتسياعا بارىپ, اكەسىنىڭ قابىرىن ىزدەيدى, وسى ساپارىندا ول اكەسىنىڭ 29 جاسىندا مايداندا قازا تاپقانىن, ءوزىنىڭ قازىر 40 جاستا ەكەنىن, اكەسىنىڭ قيىن تاعدىر كەشكەنىن تۇيسىنەدى. اۋىر مۇڭ ارقالاعان ول تۋعان اۋىلىنا قايتادى. ارينە, الجيرگە. وسى ورالۋ – ونىڭ ەسىنە وتكەن ءداۋىرىن, ىزدەپ سەرگەلدەڭ بولعان اكەسىن ەسىنە ورالتادى. اكەسى تۋرالى اناسىنان سۇرايدى, وكىنىشتىسى, اناسى ەشتەڭەنى دە ەسىنە ساقتاي الماپتى. جازۋشى وسى وقيعانى وقىرمانىنا تۇسىندىرگىسى كەلسە كەرەك, روماندا كەيىپكەردىڭ بالالىق شاعىن ەسىنە ءتۇسىرۋى ءجيى ايتىلادى. مۇمكىن, البەر كاميۋدىڭ ويىنشا ءومىر دەگەنىمىز بالالىققا ورالۋ شىعار؟!
قۇددى ستەندال, پرۋست سەكىلدى كاميۋ دە شىعارماسىنا ءوز ءومىرىن قوسۋدى ادەتكە اينالدىرعان. البەر كاميۋ دە, كەيىپكەر دجاكوس تا الجيريانىڭ ءبىر شەتىندە جۇدەۋ كۇي كەشىپ, ساڭىراۋ انا مەن قايسار رۋحى اجەنىڭ قولىندا وسەدى. ول ەسسەلەر جيناعىنىڭ العى سوزىندە «كەدەيلىك مەنىڭ ءبارى كۇن استىندا جانە تاريح قۇشاعىندا دەگەن تۇسىنىگىمدى جوققا شىعاردى. كۇن ماعان تاريحتىڭ ءبارى ەمەس ەكەنىن ۇيرەتتى» دەپ جازادى. دەمەك ول بارىنە تاريحتىڭ كوزىمەن ەمەس, جۇرەكتىڭ كوزىمەن قاراۋعا شاقىرادى. باس كەيىپكەردىڭ تۋعان اكەسىن ىزدەپ جولعا شىعۋى – الجيرلىكتەردىڭ فرانتسيا قۇرساۋىنداعى وتانىن ىزدەۋى ءارى دجاكوستىڭ اكەسىنىڭ فرانتسيا جەرىندە قازا بولىپ, ونىڭ ۇرپاعى ونى جوقتاۋى – ازاتتىق اڭساعان الجير حالقىنىڭ جۇرەگىندەگى «وتان» ۇعىمىنان تۋعان ساۋلە بولسا كەرەك, ءتىپتى كۇللى الجير جۇرتى ء«بىزدىڭ وتانىمىز جاتتىڭ ۋىسىندا ءولىپ بارا جاتىر...» دەپ ۇران سالىپ تۇرعانداي. مۇمكىن, البەر كاميۋ وسى شىعارماسى ارقىلى كەيىپكەردىڭ اكەسىز قالۋى – ءبىر ۇلتتىڭ وتانسىز قالۋى ەكەنىن استارلاپ ايتقىسى كەلگەن شىعار. كاميۋدىڭ وتانى قايدا دەسەك, الدىمەن الجيريادا, سوسىن ونىڭ ءوز جۇرەگىندە دەر ەدىك.
