ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بولجامى ناقتىلاندى

بيۋدجەتتى ناقتىلادى

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ءا.قۋان­تىروۆ 2022 جىلعا ارنالعان ماكرو­ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن بيۋد­جەتتىك پارامەترلەر بولجامىن ناقتى­لاۋدى قاراۋعا ەنگىزدى.

ماكروكورسەتكىشتەردىڭ بولجامى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايدى, الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىن باعالاۋ, سونىمەن قاتار مۇناي نارىعىنداعى ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ ناقتىلاندى. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى ەل ەكونوميكاسى ءوسۋىنىڭ وڭ سەرپىنى بايقالعان. جالپى, ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى قاڭتار-اقپان ايلارىندا 3,5%-دى قۇرادى. ءا. قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە وراي سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىس­تى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى وسى جىلى الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ تومەندەۋىن كۇتۋدە. S&P Global Ratings اگەنتتىگى 2022 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ بولجامىن 4,2%-دان 3,6%-عا دەيىن ءتۇسىردى. «مۇناي نارىعىندا جىل باسىنان بەرى مۇنايدىڭ Brent ماركاسىنىڭ ورتاشا باعاسى باررەلىنە 98 دوللار بولدى. بۇل رەتتە دۇنيەجۇزىلىك قارجى ۇيىمدارى 2022 جىلى مۇناي باعاسىن 74-105 دوللار ارالىعىندا بولجاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ماكروكورسەتكىشتەردى ناقتىلاۋ كە­زىندە مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعا­سى باررەلىنە 90 دوللار دەڭگەيىندە ايقىن­دالدى», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.

جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ بولجامى 3,9%-دان 2,1%-عا دەيىن تومەندەدى. بۇل رەتتە نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم 91,5 ترلن تەڭگە كولەمىندە باعالانۋدا, بۇل ماقۇلدانعان بولجامنان 4,5 ترلن تەڭگەگە جوعارى.

وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى بولجامدى كورسەتكىشتەر الەمدە پروتەكتسيونيزمنىڭ كۇشەيۋىنە جانە تاريفتەردىڭ وسۋىنە بايلانىستى مەتاللۋرگياداعى وندىرىسكە شەكتەۋ قويۋ سالدارىنان 3,5%-دان 2,9%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. قۇرىلىستا ءوسىم بۇرىن ماقۇلدانعان دەڭگەيدە ساقتالادى – 3,8%. اقپارات پەن بايلانىستا اقپاراتتىق قىزمەتتەرگە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى سالدارىنان بولجام 8,3%-دان 5%-عا دەيىن تومەندەدى. «ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامى بويىنشا ەكسپورت 72,2 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى. يمپورت 40,2 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ينفلياتسيا 8-10% دالىزدە انىقتالدى», دەپ مالىمدەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.

تۇزەتىلگەن ماكروەكونوميكالىق بولجامنىڭ نەگىزىندە بيۋدجەت كىرىستەرى بويىنشا بولجام ناقتىلانعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى 2022 جىلى 10 162 ترلن تەڭگە كولەمىندە باعالانادى, بۇل بەكىتىلگەن جوسپاردان 955 ملرد تەڭگەگە جوعارى. كىرىستەر بويىنشا نەگىزگى ۇلعايۋ مۇنايعا بولجامدى باعانىڭ ۇلعايۋى جانە اقش دوللارىنا تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى اياسىندا باج مولشەرلەمەسىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج بويىنشا, سونداي-اق ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا كۇتىلۋدە.

پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2022 جىلعا بەكىتىلگەن ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرىن 1 630 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىپ, 4 030 ملرد تەڭگەگە دەيىن تۇزەتۋ ۇسىنىلادى.

قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ 2022 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن تانىستىردى. ناقتىلاۋ شەڭبەرىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى, باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ءىس-شارالارى, ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىس­تى شىعىستار, سونداي-اق بۇعان دەيىن قابىلدانعان شۇعىل مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان قوسىمشا قاراجات ەسكەرىلدى. اتالعان باعىتتار بويىنشا بيۋدجەت شىعىستارى 2,7 ترلن تەڭگەگە ۇلعايتىلدى. بيۋدجەت شىعىستارى كەلەسى كوزدەر ەسەبىنەن ۇلعايتىلدى: بيۋدجەتتىڭ ءوز كىرىستەرى – 1,1 ترلن تەڭگە; ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتى ۇلعايتۋ – 1,6 ترلن تەڭگە. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋعا قوسىمشا 1,8 ترلن تەڭگە باعىتتالادى.

ە.جاماۋباەۆ وسى بلوكتىڭ باسىم باعىتتارىنا توقتالىپ ءوتتى.

ءبىرىنشى. حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بويىنشا جالپى شىعىستارى 197 ملرد تەڭگە بولاتىن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ. وسى قاراجات شەڭبەرىندە جاستاردى قولداۋ, ءوز بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن ميكروكرەديتتەر بەرۋ, جالعا الىنعان تۇرعىن ءۇي ءۇشىن تولەمنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديا­لاۋ جانە حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان باسقا دا ماڭىزدى ءىس-شارالار قامتاماسىز ەتىلەدى.

ەكىنشى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارى شەڭبەرىندەگى ءىس-شارالار – 238 ملرد تەڭگە. «قوسىمشا قاراجات اگروونەركاسىپتىك كەشەندى سۋبسيديالاۋعا, كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنا جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالادى», دەدى قارجى ءمينيسترى.

ءۇشىنشى. جالپى سوماسى 476 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا شىعىستارمەن وڭىرلەردى دامىتۋ. اتالعان شىعىستاردىڭ نەگىزگى بولىگى 271 ملرد تەڭگە نەمەسە 57% باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان. «جالپى العاندا, ناقتىلاۋدى ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 5,5 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات نەمەسە جالپى شىعىستاردىڭ 29,3%-ى باعىتتالاتىن بولادى. سونداي-اق قوسىمشا قاراجات شەڭبەرىندە ينفلياتسيا ءدالىزىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەمدەردى يندەكستەۋگە ارنالعان شىعىستار كوزدەلگەن. بۇل 110 ملرد تەڭگەدەن اسادى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

سونىڭ ناتيجەسىندە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ پارامەترلەرى بىلايشا قالىپتاستى. بيۋدجەت تۇسىمدەرى 15,8 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە 17,3%-دى قۇرايدى. شىعىستار 18,8 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە 20,5% دەڭگەيىندە بولجانۋدا. بيۋدجەت تاپشىلىعى بۇرىن بەكىتىلگەن دەڭگەيدە ساقتالدى. «بارلىق جوسپارلانعان شارالار ەكونوميكا مەن وڭىرلەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. سونداي-اق حالىق تابىسىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا ءتيىس», دەپ تۇيىندەدى قارجى ءمينيسترى.

ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ قورىتىندىلادى.

سونىمەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس قا­لىپ­تاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءىجو ناقتى ءوسىمى 3,9%-دان 2,1%-عا دەيىن تومەندەدى. نومينالدى ءىجو 91,5 ترلن تەڭگە كولەمىندە كۇتىلۋدە, بۇل ماقۇلدانعان بولجامنان 4,5 ترلن تەڭگەگە جوعارى. بولجام بويىنشا ەكسپورت 72,2 ملرد دوللارعا دەيىن, يمپورت 40,2 ملرد دوللارعا دەيىن ارتادى. ينفلياتسيا 8-10% دالىزىندە انىقتالعان. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىق ءارى ۋاقتىلى ورىنداۋعا, سونداي-اق قازىرگى جاعدايدا ەكونوميكانىڭ ساپالى جانە ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى (ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) 2022 جىلى 10 162 ملرد تەڭگە كولەمىندە باعالانادى, بۇل بەكىتىلگەن جوسپاردان 955 ملرد تەڭگەگە جوعارى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىن تۇزەتىلگەن كولەمگە قاتىستى 2,7 ترلن تەڭگەگە ۇلعايتا وتىرىپ, 18 795 ملرد تەڭگە كولەمىندە ايقىنداۋ ۇسىنىلادى.

پرەمەر-مينيستر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن كەپىل­دەن­دىرىلگەن ترانسفەرت مولشەرىنە تۇزەتۋ ەنگى­زىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. «قوسىمشا شىعىستار مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ بيىلعى قاڭتار ايىنداعى, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جانە قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋعا جۇمسالادى. سونىمەن بىرگە وسىعان دەيىن قابىلدانعان شۇعىل مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا باعىتتالادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

قاراجاتتى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن مەملەكەتتىك م ۇلىك پەن قالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە, قارجى-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە حالىقتى, بيزنەس پەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋعا جۇمساۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بالالاردى تەگىن سپورت سەكتسيالارىمەن قامتيدى

ۇكىمەت وتىرىسىندا بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى قارالدى. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى د.اباەۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ا.عينيات, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ن.نوعاەۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى و.ورازالين بايانداما جاسادى.

قازاقستاندا ورتا ەسەپپەن حالىقتىڭ 35%-عا جۋىعى سپورتپەن شۇعىلدانادى. ماڭعىستاۋ, اتىراۋ جانە اقمولا وبلىستارىنىڭ كورسەتكىشتەرى جوعارى. ال ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەر نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا تىركەلىپ وتىر.

وسىعان وراي پرەمەر-مينيستر 2025 جىلى سپورتپەن اينالىساتىنداردىڭ ۇلەسىن 50%-عا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ول ءۇشىن سالاماتتى ءومىر سالتى مەن سپورتتىڭ پايداسى تۋرالى كەڭىنەن ناسيحاتتالۋعا ءتيىس. سونداي-اق بۇل اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ الدىن الۋ, سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى كەڭەيتۋ جانە بۇقارالىق سپورت سالاسىن قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ سەكىلدى اۋقىمدى جۇمىستى تالاپ ەتەدى. «وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا شامامەن 21 ملرد تەڭگەنى كاسىبي سپورت تۇرىنەن الىپ, بۇقارالىق سپورتقا قايتا باعىتتادىق. ونىڭ 6 ملرد تەڭگەسى مەملەكەتتىك سپورتتىق تاپسىرىستى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى مىڭداعان بالا سپورت سەكتسيالارىنا تەگىن بارۋعا مۇمكىندىك الدى. سەكتسيالارعا كەتەتىن شىعىندار بيۋدجەتتەن تولەنەدى. وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 162 مىڭ بالا وسىنداي مۇمكىندىككە يە بولدى. ال بيىل 275 مىڭ بالا قامتىلادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا سپورتپەن شۇعىلداناتىن بالالاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىندا تىركەلگەن. ازىرگە اقتوبە جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى كوش سوڭىندا قالىپ وتىر. بۇقارالىق سپورتقا باعىتتالعان قارجىنىڭ 4,9 ملرد تەڭگەسى سپورتتىق ينفراقۇرىلىمداردى سالۋعا جانە جوندەۋگە ءبولىندى. بىلتىر ەلىمىزدە 41 دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى ىسكە قوسىلسا, ونىڭ 32-ءسى اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلدىق جەرلەردە پايدالانۋعا بەرىلدى. اۋىلداردى سپورت نۇسقاۋشىلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. تەك 2021 جىلدىڭ وزىندە 1 833 اۋىلدا سپورت نۇسقاۋشىسى دەگەن شتاتتىق لاۋازىم ەنگىزىلدى. «2025 جىلى ءاربىر تىرەك اۋىلدا سپورتتىق ءىس-شارالار مەن سەكتسيالاردى ۇيىمداستىرۋعا جاۋاپتى جاتتىقتىرۋشى نەمەسە نۇسقاۋشى بولادى. دەنەشىنىقتىرۋمەن جانە سپورتپەن اينالىسۋ ءۇشىن سپورتتىق ينفراقۇرىلىم جاسىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە جانە تابىسىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتارعا بىردەي قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇلكەن سپورتتاعى جەتىستىكتەر بۇقارالىق سپورتتان باستاۋ الاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. سپورتپەن شۇعىلداناتىن بالالاردىڭ قاتارى كوبەيگەن سايىن كاسىبي سپورتقا بارعىسى كەلەتىندەردىڭ سانى دا ارتا تۇسەدى, دەنى ساۋ, قۋاتتى ۇلتتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى. بۇل سالانى دامىتۋ قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرى دەنەشىنىقتىرۋ مەن سپورتتى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا كورىنىس تابادى. وسىعان بايلانىستى ءا.سمايىلوۆ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولۋ ارقىلى بالالاردى تەگىن سپورتتىق سەكتسيالارمەن قامتۋدى ۇلعايتۋدى تاپسىردى. «مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, بيىلعى 1 شىلدەگە دەيىن سپورتتىق ينفراقۇرىلىم جوق ەلدى مەكەندەردە ولاردى سالۋ جوسپارىن قابىلداسىن», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ءوز كەزەگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگىنە ۇلتتىق ەكونوميكا, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لىكتەرىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ مەن اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن ناسيحاتتاۋدى كۇشەيتۋ تاپسىرىل-
دى.