بوزاڭداعى بوزتورعاي

قاسيەتتى قارا ولەڭ. جۇرەككە جارىق, سەزىمگە ساۋلە تۇسىرەر تىلسىمى كوپ قۇدىرەت. پوەزيا – اقىننىڭ جانى, تامىرىندا بۇلكىلدەگەن قانى. ونىڭ قۇپيا قۇبىلىستارىن, بەيمالىم بۇرىلىس­تارىن, شىڭىراۋدان شىمىرلاپ شىققان ءزامزامداي مولدىرلىگىنىڭ سىرىن دا ەش سىنشى تاپ باسىپ ايتىپ بەرە المايدى. پوەزيانىڭ بەرىك ۇستانار دوگماسى دا جوق. ونىڭ تەورياسى دا ءومىردىڭ ديالەكتيكاسى سەكىل­دى وزگەرىپ وتىرا­دى. وزگەرمەيتىنى ولەڭ اتاۋ­لى­داعى جۇرەكتىڭ سوعىسى, جاننىڭ جارقىلى, سەزىمنىڭ ساۋلەسى. قازاقتىڭ قاناتتى اقىنى ەسەنباي دۇيسەن­باي ۇلى جىرلارىن وقىعان سايىن ونىڭ العاۋ­سىز اق سويلەر ادالدىعىنا, ولەڭدەرىنىڭ باي پاليتراسىنا, شىنايى پولوتنولارىنا, جان قۇبىلىستارى مەن ارنالى اعىستارىنا ءتانتى بولاسىڭ. ونىڭ ولەڭدەرى سىرباز تابي­عاتىمەن ىشكى يىرىمدەرىڭدى تەربەتىپ, جان تول­قىن­دارىڭدى ارناسىنان اسىرىپ كەتەتىن قۇدىرەت­كە يە. ەسەنباي جىرىنىڭ كيەسى دە, يەسى – بوزالا تاڭ مەن بوزتورعاي. ونىڭ كوكىرەگىندە وسى ەكى قاسيەت ءبىر نىشاندى, ول – اقىندىق الەمنىڭ عانا ەمەس ءومىردىڭ جاراتىلىس كۇيى. الاڭسىز داۋرەن اسپانى جۇلدىز, قۇس تولى, جالت ەتە قالدى سىناپتاي كەيدە سىرعاناپ. جاتىر ايەل, گينەكولوگيا ستولى ۇياتسىز ءتۇن تەرەزەدەن تۇر قاراپ. ء“بىر ءۇمىتتى, ءبىر ءومىردى تولعاتىپ, جاپىراق­تاي بوزارىپ” جاتقان ايەل – انانىڭ ازاپتى باقىتىنا سەنىڭ دە جانىڭ كۇيەدى. ەسەنباي اقىن ول ايەل “جان الەمىنىڭ جارىق ساۋلەسىن تولعاتىپ جاتىر” دەگەن ادامزاتتىق وي ايتادى دا, شارانا-عۇمىردىڭ شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان شاعىندا: كەنەلتە مىنە, جارىلقاۋ ءۇشىن اعىنان, كەلىپ تە جەتتى تىقسىرا قۋىپ تۇنەكتى. ءبىر ءومىر سوندا ايەلدىڭ اياق جاعىنان بوزالا تاڭدا بوزتورعاي بولىپ شىر ەتتى – دەپ سالماقتى وي تۇيەدى. شىن اقىن ەشكىمنىڭ ەنشىسىنە الاڭداماي دارا تۋادى, بولەك وتاۋ سايلايدى. وسى جەردە ەسەنباي اقىننىڭ بوزالا تاڭى دا, بوزتورعايى دا پەرىشتە بەينە كيەلى ۇعىمعا اينالادى. اقىن كوكىرەگىندەگى كيەلى ۇعىمنىڭ توتەمى – بوزالا تاڭ مەن بوزتورعاي. بۇدان ءارى بۇل ەگىز ۇعىم اقىننىڭ وزىنە, قارا ورمان جۇرتقا ايتار سوزىنە, اينالىپ جۇرە بەرەدى. ءتىپتى اقىننىڭ ليريكالىق مەنى دە وسى ۇعىمدارمەن ۇندەسىپ كەتكەن. ...ءوزىڭسىز كۇندەر وزار ما, وتىرمىن تاڭنان وي تولعاي. تاڭىمنىڭ اتى – بوزالا, تورعايدىڭ اتى – بوزتورعاي – دەپ جىرلاعان اقىن ەندى بىردە: ... قۇلانداي قاققا قانعان قۇلا دۇزدە, قۇماردان شىعامىز با مىنا ءبىز دە؟ بوزتورعاي بوزاڭداعى – بۇلبۇل ەمەس بوزجورعام – ءدۇلدۇل ەمەس بۇل ازىرگە – دەپ تەبىرەنەدى. قالاي ايتسا دا اقىن سوزىنە سەنەسىڭ, ەسەنباي جىرلارىنىڭ تابيعاتى دا وسكەن ەل, ولەڭ توسەگىنە تارتىپ تۇرۋى زاڭدى­لىق. ءتىپتى اقىندىق دەگەن بەيمالىم الەمنىڭ ءوزى ماعان كەيدە شۋاققا شومىلىپ, مەيىرىمگە قانىپ وسكەن جانى جارىق جانداردىڭ جايلاۋى سەكىلدى ەلەستەيدى. جانارىندا جارىق نۇرلار سامساعان ساۋلەگە ىڭكار اقىننىڭ الار نوتاسى, شىرقار دياپازونى دا تەك دالاعا جاراسقانداي. اقتوبەنىڭ الىس قۇمىنداعى قالدايبەك اۋىلى بالا اقىننىڭ قيالىن قالىق­تاتىپ ساناسىنا ساۋلە, جانىنا جالقىن قۇي­عان. جەتىمدىك پەن جەسىرلىك, تاسماڭداي تاع­دىر­مەن تايتالاس, باق پەن سوردىڭ يتجىعىسى, جۇباتۋ مەن جۇبانۋ, دۇرمەك دۇنيەنىڭ الدىنداعى دارمەنسىزدىك ءبارى-ءبارى سايىپ كەلگەندە ادامنىڭ سەزىمىن ءتار­بيە­لەيدى, كوزقاراسىن قالىپتاس­تىرادى. قالىپ­تاس­­تىرىپ قانا قويماي سول ەلگە دەگەن ماحاببات وتىن لاۋلاتادى. سوناۋ الىستا قالعان قيماس شاقتارعا, مەيىرىم مەن پەيىلگە دەگەن ساعىنى­شىڭدى سايالاپ ءبىر عاجاپ كۇيدى تاعى كەشەسىڭ. ەكى-اق ءۇي ەكىنشى اۋىل ەلدەي مەكەن, ەرتتەسەم جەلمايامدى, جەلمەي جەتەم. الدە مەن ەتەگى ەلپى, جەڭى جەلپى جىلدارعا قايتا ورالعىم كەلمەي مە ەكەن؟ ... ۇلى اعىس تولقىندارىن ۇلاستىرىپ, جىلداردى دومالاتتى قىر استىرىپ. سىرمىنەز سول اۋىلعا سوقپاي كەتتىم سىرتىنان اماندىعىن سۇراستىرىپ... بۇل اقىننىڭ ەرتەرەكتە جازعان “ەسكى جۇرت” ولەڭىنەن ءۇزىندى. ولەڭنىڭ ىشىنە ەنىپ ەسەنباي اعا­مەن بىرگە سول اۋىلعا تارتىپ كەتكىڭ كەلەدى. ءتىپتى ونىڭ قالدايبەكتە قالىپ كەتكەن بالالىق شاعى سەنىڭ كوز الدىڭنان ۇزىك-ۇزىك كينولەن­تالارىنداي وتە باستايدى. سوسىن ءوز اۋىلىڭ ويىڭا تۇسەدى. ونىڭ دا كەيبىر جەر-سۋ اتىندا وزگەشەلىگى بولماسا تىنىس-تىرلىگى, جۇرەگىنىڭ سوعىسى ەسەنباي اقىننىڭ اۋىلىنان اۋماي قالعانىنا تاڭىرقايسىڭ ءوز-ءوزىڭ­نەن. اقىن تابيعاتىمەن تۋىسىپ بارا جات­قانىڭدى ءوزىڭ دە بايقاماي قالاسىڭ. تالانتتى اقىننىڭ قۇدىرەتى دە ايقاي-شۋسىز, داڭعازا دۇرمەكسىز-اق جۇرەكتەردى جاۋلاپ العانىندا بولسا كەرەك. اق جەلكەندى اقىندىق الەمنىڭ يىرىمدەرى دە تىنىمسىز. ول ءۇشىن بوزالا تاڭ مەن بوزتورعاي ولەڭ-ءومىرىنىڭ ولشەمى, وسى قاسيەتتى ۇعىمداردى اقىن ءبىر ساۋلەمەن كورەدى. ەسەنباي شىعار­ماشىلىعىنداعى بوزتورعاي قۇس ەلەگيالىق ەلەس ەمەس, قاسيەت پەن كيەنىڭ نىشانى. ...التى قىردان اققۋ-قاز سان جىرلاعان, ارقاسىنان كۇن اۋناپ, تاڭ زىرلاعان. ايدىن دۇنيە, اق تۇتەك اعىس بەرشى, تايىز سۋلار قۇماردى قاندىرماعان! – دەيدى اقىن “اق جەلكەندى اعىستار” توپتاماسىنىڭ باستاۋىندا. راسىندا ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى پوەزيا اتالاتىن اساۋ اعىستىڭ تولقىندارىمەن تايتالاسىپ جەلكەنىن جەكە كوتەرگەن اقىن. ونىڭ جىرلارىنداعى جارقامىس تا, جەم وزەنى دە ولەڭ سۇيەر قازاق بالاسى ءۇشىن ايالى دا, اياۋلى مەكەندەرگە اينالادى. ول – ادالدىقتىڭ جىرشىسى. ومىردە ءوزى قانداي قاراپايىم بولسا ونىڭ جىرلارى مەن-مەندەپ كەۋدە قاقپاي-اق نازىك تە سىرشىل بولمىسىمەن تورگە وزعالى قاشان. سوندا دا كەڭەستىك قوعام ينتەرناتىنىڭ قارشادايدان قارا نانىن جەپ وسكەن اقىن: ...ۋاقىتىمنىڭ ۋايىمىمەن سىرلاسپىن, مۇڭىم مەنىڭ – قايعىسى ەمەس ءبىر باستىڭ. اقىن ابايدى اشىندىرعان قوعامنىڭ قايعىسىمەن قۇرداسپىن. قىزىل تىلگە ەرىك بەرسەم – قىزىنىپ, ىنجىقتانىپ تۇرماۋشى ەدىم ىزىلىپ... قازتۋعاندار قاتارىندا بارمىن با, قالدىم با الدە سىزىلىپ؟! – دەپ ەرتەڭىنە الاڭ اقىن “تۋعان كۇنگى تولعانىس” جىرىندا وسىلايشا سىر اقتارادى. ەسەنباي اقىن ەشقاشان تالانت قۇنىن ءتۇسىرىپ, اقىندىق قادىرىن كەمىتىپ كورمەپتى. ونىڭ جىرلارى ءومىر مەن بولمىستىڭ دانە­كەرشىسىندەي. ...سۇلۋلىق, ساعان قۇشتارمىن, سۇيگەندەي ىڭكار قالقانى. اتسا ەكەن قازاقستاننىڭ ارايلى كۇن بوپ ءار تاڭى. ...بوز قۇسى بولىپ ءبىر بەلدىڭ. مەن سەنى ءومىر, قورعايمىن. دىرىلىمەنەن گۇلدەردىڭ – شىرىلىمەنەن تورعايدىڭ! – دەيدى اقجار­ما اقىن. ەلگە, جەرگە دەگەن ماحابباتتان وسىن­داي ارايلى جولدار تۋادى. ول جىرلار بوزالا تاڭنىڭ تۇسىندەي ادالدىعىمەن كوڭىلىڭ­نىڭ شامىن جارقىراتىپ جاعىپ قويادى سەنىڭ دە. ۇلى اباي قۇدىرەتتى جىردى “سىڭعىرلاپ وڭكەي كەلىسىم” دەپ تانىسا, ۇلى پۋشكين “اقىن­نىڭ ءسوزى – ونىڭ ءىسىنىڭ ناتيجەسى” دەگەن­دى ايتادى. يمانى كامىل, ارى تازا ادامنىڭ عانا اقىندىق اتتى كيەلى قۇستى ايالاۋعا قۇقى بارداي كورىنەدى ماعان. ەسەنباي اقىننىڭ الەۋمەتتىك, ازاماتتىق تاقىرىپتا جازىلعان جىرلارى دا از ەمەس. ول جىرلار – اقىن جۇرەگىنىڭ تەرەڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, نامىس پەن رۋحتىڭ قايراعىنا جانىلعان جىر­لار. “قازاقتى قارالاۋشىلار” دەپ اتالاتىن ولەڭىندە: ...كەز بولدى ما جاي جاتار, كەڭ دۇنيە – قايدا تار. ءبىر جاعىڭدا – سامۇرىق ءبىر جاعىڭدا – ايداھار. جىمسيىپ كىم, كەكەپ كىم... ءوتتى ايقاسىپ نە تەكتىڭ! ابىلاي حان ءالى وتىر ورتاسىندا ەكى وتتىڭ... بۇل ەلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭ اقىننىڭ جان شىرىلى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعىن جارات­قاننان جالبارىنا تىلەيتىن جۇرەكتىڭ ءسوزى. اقىن­نىڭ “قۇل قوجا احمەت ياساۋي رۋحىمەن سىرلاسۋ” توپتاماسى فورمالىق ىزدەنىستەرى بولەك, تىڭعا تۇرەن سالعانداي اسەر ەتەر تۋىن­دىلار. ەسەنباي اقىن سابىرىنىڭ ساباسىن سارقىماي-اق, جۇرەكتى جارىپ شىققان ولەڭ ءسوزىن قازاقتىڭ قارا ورمان جۇرتىنا ەلشى ەتەدى. وسى تۇستا الاشتىڭ ارداق­تىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ “ماعجان­نىڭ اقىندىعى تۋرا­لى” پىكىرىندەگى: “ناعىز اقىن – الەۋ­مەتىنىڭ ءتىل قامشىسى, سايلاماسا دا تابيعاتى­مەن سايلانىپ شىققان ۋاكىلى, مۇڭىن, زارىن, ايتقىزاتىن ەمشىسى. ءوز اۋلەتىن, ءوز تابىن ىلگەرى سۇيرەۋگە, كوتەرمەلەۋگە, دەمەۋگە كۇشتى اقىندار­دىڭ اسەرى تيگەن, ءالى دە تيمەكشى” دەگەن ورامدى ويلارى ويعا ورالادى. ەسەنباي جىرلارىنىڭ كەڭ كوسىلەر ەركىن تىنىسى ونىڭ “ۇشبۇلاق, قىزىلبۇلاق, بۇلاق, بۇلاق...”, “سىزۋ”, “قايتا باستاۋ”, “دوس سىرى” سەكىلدى داستاندارىندا دا ايقىن كورىنىس تاپقان. ولاردى زەردەلەپ وقي وتىرىپ ءومىرى مەن ولەڭى تۇتاس اقىننىڭ ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى جىرشىسىنا اينالىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. ...بوزتورعايىم, بەينەتقورىم, زياتىم, كەڭەسىم بار قۇلاعىڭا قۇياتىن. جەتىمدەردىڭ ماڭدايىنان سيپا دا جەلىككەننىڭ وياتىپ ءجۇر ۇياتىن. ويات, ويات! قويما تىنىش, ىرقىنا, ءبىر كىسىدەي بىرلىك تىلە جۇرتىڭا. شىعىپ ال دا كوك اسپانعا شانشىلىپ, شىر-پىر بولىپ شىندىق ءانىن شىرقىرا! “قايتا باستاۋ” پوەماسىنىڭ ءتۇيىندى ءسوزى سەكىلدى وسى ەكى شۋماق ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى اقىندىعىنىڭ بەرىك ۇستانار قاعيداسى مەن سەرتى ىسپەتتى. بار ولەڭىن تۇتاستاي وقىپ شىققاندا دا ەساعاڭنىڭ بارلىق ولەڭبايانى اقىن جۇرەكتىڭ ءبىر ساتتەگى تولعانىس دەمىندەي اسەرگە بولەيدى. ونىڭ شىعارماشىلىعىنا بەكزات بولمىس, تابيعي تۇتاستىق ءتان. ەسەنباي “جازۋشى”, “جالىن”, “انا ءتىلى” سەكىلدى باسپالاردا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, قاسيەتتى قازاق جىرىنا ولجا سالا كەلگەن اقىن. تۇڭعىش جىر جيناعى “جازۋشى” باسپا­سىنان 1971 جىلى “بوزالا تاڭ مەن بوزتورعاي” دەگەن اتپەن جاريالاندى. قازاق ولەڭىنە بوزاڭ­دىعى بوزتورعاي سازى مەن بوزالا تاڭنىڭ بوياۋ­لارىن اكەلگەن, ۇلتتىق بوياۋى قانىق پوەزيا مەن توكپە جىر ءداستۇرى شىنايىلى­عىمەن ەرەك­شەلەنە­تىن “ۇلانعايىر”, “اشىق اسپان”, “اق جەل­كەندى اعىستار”, “تاڭ تورعايى” باستاعان وندا­عان جىر جينا­عى­مەن وقىرمانىن قۋانتتى. وتكەن جىلى “جازۋشى” باسپاسىنان شىققان ەسەنباي دۇيسەن­باي ۇلىنىڭ ەكى تومدىق تاڭدا­مالى جىر جيناعى ولەڭسۇيەر قاۋىمنىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن قازىنا­سىنا اينالدى. اقىن اۋدارما سالاسىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ 2 توم­دىق ورىس پوەزياسى انتولوگياسىن, م.گور­كي­دىڭ “ادەبيەت تۋرالى”, ءال-ءحاميسسيدىڭ ليري­كاسىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىستى. قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ كوركەم اۋدار­ماسىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاپ جەكە كىتاپ ەتىپ باستىردى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى ءىلياس جان­سۇگىروۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق جازبا اقىندار ءمۇشايراسىنىڭ باس جۇلدەگەرى, قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى جەتپىس اسۋعا بەكزات بولمىسىمەن, قاراپايىم قالىبىمەن شابىتى­نىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي جەتىپ وتىر. قارعا بويلى قازتۋعان ءبىتىمدى الاشتىڭ اقيىق اقىنى ەسەنباي اعانىڭ ءوزى ەرتەرەكتە: ...بىزدىكى نە ەكەن – ولەڭ بە وزەكتى ورتەر تۇنىمەن؟! قاڭقىلداپ تاعى توبەمدە قاناتىن قاققان دۇنيەم! – دەپ جازعان ەكەن. سىزدىكى ولەڭ, ەساعا! عالىم جايلىباي.