ادەبيەت • 31 ناۋرىز، 2022

مو ياننىڭ بەس اسۋى

168 رەت كورسەتىلدى

شىنى كەرەك، قازاق وقىرماندارى قىتاي جازۋشىسى مو ياندى كوپ بىلە بەرمەيدى. بىراق ونىڭ ەسىمى ەۋروپا مەن باتىسقا جاقسى تانىس. ادەبيەتكە ون ءبىر رومان، التى اڭگىمەلەر جيناعىن بەرگەن ول – قازىرگى قىتاي ادەبيەتى مەن الەم ادەبيەتىندە ەسىمى ءجيى اتالاتىن جازۋشىلاردىڭ ءبىرى. اتاعىن شىعارۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ، ءۇن-ءتۇنسىز ەڭبەكتەنگەن وسى ءبىر قالام يەسىنىڭ اتىن نوبەل سىيلىعى ءبىر كۇندە عانا كۇللى الەمگە تانىمال ەتتى. 2012 جىلى وعان نوبەل اكادەمياسى شىعارماشىلىعىندا رەاليزم مەن حالىق ەرتەگىلەرىن، تاريحتى جانە قازىرگى زاماندى تىعىز بايلانىستىرا العانى ءۇشىن اتالعان الپاۋىت سىيلىقتى ۇستاتتى. باتىس وقىرمانى ونى سوناۋ 1987-جىلداردان باستاپ «قىزىل گاۋلياڭ» اتتى رومانى ارقىلى جاقسى بىلەتىن.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

«وقىعىڭ كەلمەسە، ءوزىڭ ءبىل»

مو ياننىڭ شىعارماشىلىعى قىتاي رەفورماتورى دەن ءسياوپيننىڭ بيلىككە كەلۋىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ول وسى ساتتە ءوزىنىڭ تاڭداۋلى اڭگىمەلەرى مەن نوۆەللالارىن وقىرمانعا ۇسىندى، سونىڭ ءبىرى ءارى تىرناقالدى تۋىندىسى «كوكتەم تۇنىندەگى جاڭبىر» رومانى ەدى. ول «ەسكى مىلتىق» شىعارماسىنداعى ميف­تىك رەاليزم ءستيلى ارقىلى ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى جەتكىزۋ شەبەرلىگى قى­تايدىڭ جىلدام مودەرنيزاتسياسى تۋرالى تۇسىنىك پەن كوزقاراستى وقىرمان رەتىندە پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «مو ياننىڭ بۇل شاعىن حيكاياسى سول ەلدە تۇراتىن جۇرتشىلىقتىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا قايتا ورالۋىنا اسەر ەتتى»، دەيدى ادەبيەتتانۋشىلار.

وقىپ كورگەن ادامعا مو ياننىڭ شىعارمالارى نەگىزىنەن الەۋمەتتىك وقي­عالاردى ارقاۋ ەتەدى. بۇل جونىنەن ونىڭ شىعارمالارىنا ءوزىنىڭ ادەبيەتتەگى ۇستازدارى – قىتايدىڭ تانىمال جازۋشىسى لۋ شۇننىڭ الەۋمەتتىك رەاليزمى مەن گابريەل گارسيا ماركەستىڭ ماگيالىق رەاليزمى قاتتى اسەر ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ءتىپتى ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنا ءداستۇرلى قىتاي ادەبيەتىنىڭ فولكلورلىق نەگىزىندەگى كلاسسيكالىق رومان-ەپوپەيالاردىڭ اسەرى مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ىقپالى بولعانى شىندىق. اعىلشىن ءتىلىن بىلمەگەندىگى سەبەپتى شەتەل جازۋشىلارىنىڭ تاڭ­داۋلى كىتاپتارىن اۋدارما ارقىلى وقيتىن مو يان الەم ادەبيەتىنەن ۇزدىكسىز حابار تاۋىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى. شىعارماشىلىق ءومىرى تەك ۇلكەن رومانداردى جازۋمەن وتكەن جازۋشىنىڭ بەس رومانىن وقىعان سوڭ العان اسەرىم باسقاشا بولدى. ءتىپتى التى روماننىڭ ايتارىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزىپ جازۋدىڭ ءوزى قيامەتتىڭ شارۋاسى بولىپ سەزىلدى. بىلايشا ايتقاندا، مو يان ءۇشىن جازۋشى رومان جازۋدان جالىقپاۋ كەرەك دەگەن ۇعىم قالىپتاسادى. ول ءوز شىعارمالارىنىڭ العى سوزىندە: «رومان دەگەنىڭىز الۋان ءتۇرلى قۇبىلىستاردى قوينىنا سىيدىرىپ جاتقان جويقىن جانر، ونىڭ ىشىندە مارقا قوزى دا، كىشكەنتاي قۇس تا بار; ايبارلى ارىس­تان دا، ازۋلى قولتىراۋىن دا سوندا. مەنىڭشە، رومان مىناۋ كوڭىل بوساتقىش زاماننىڭ قولايىنا جاعۋ ءۇشىن ءوز قادىر-قاسيەتىن جوياتىن زامان قۇرباندىعى بولماۋ كەرەك. رومان قايسىبىر وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن ۇزىن تۇرقىن قىسقارتىپ، تىعىز قالپىن سيرەتىپ، قيىن سيپاتىن وڭايلاتپاۋ دا ءتيىس. مەنىڭ ىزدەگەنىم – سول ۇزىن-سونار ۇزاقتىق، شىم كەستەدەي تىعىزدىق، ءتىس باتپايتىن قيىندىق. وقىعىڭ كەلسە، وقىرسىڭ، وقىعىڭ كەلمەسە، ءوزىڭ ءبىل. ماعان دەسە، جەر بەتىندە جالعىز عانا وقىرمان قالسا دا، مەن ءبارىبىر وسىلاي جازامىن» دەپ جازادى. دەمەك، ونىڭ رومانعا دەگەن كوزقاراسى مەن سەنىمىن وسىدان-اق انىق بايقايسىز. ەندەشە، ءبىز ونىڭ بەس رومانىن – بەس اسۋىن سارالاپ كورەلىك.

«ساندال اعاش جازاسى»

«ساندال اعاش جازاسى» – ءمالىم ءبىر كوتەرىلىس كەزىندە سولتۇستىك قىتايدىڭ فەرمەرلەرى مەن قولونەرشىلەرىنىڭ باتىس ىقپالىنا قارسى جۇرگىزگەن ان­تيمپەرياليستىك كۇرەسى كەزىندە ورىن العان وقيعالاردى نەگىز ەتىپ جازىلعان كەسەك رومان. شىعارماداعى باستى كەيىپ­كەرلەر – سۋن مەينانگ پەن ونىڭ اكەسى، تەاتر جاناشىرى، اۋىل كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىسى سۋن بين. اتالعان كوتەرىلىسكە قاتىستى وقيعالار وربىگەن كەزدە ءبىز سۋن ءبيننىڭ قاتىگەز تاعدىرىنا، جانتۇر­شىگەرلىك «ساندال اعاش جازاسىنا» قاراي قادام باسىپ بارا جاتقانىن باقى­لايمىز. بۇل جازا جازاعا ۇكىم ەتىلگەن ادامدى مۇمكىندىگىنشە ۇزاق ۋاقىت بويى سانانى تىنىشتاندىراتىن جاعدايدا ءتىرى قالدىرۋ ەدى. مو يان ەرەك­شە ءتاسىل قولدانعان بۇل روماندا جا­زانىڭ نەبىر اۋىر تۇرلەرى، ونىڭ ىشىن­دە ادامنىڭ كوتەن ىشەگىنەن ىستىق ماي­عا قاقتالعان ساندال اعاشىن جۇگىرتۋ ءتاسىلى قولداناتىنى وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. ءتىپتى ءسىز جازۋشى وسىنشاما قاتىگەزدىكتىڭ ءبارىن قايدان بىلەدى دەۋىڭىز مۇمكىن. سونىمەن بىرگە بۇل روماندا قىتايدىڭ سوڭعى يمپەرياسىنىڭ حال-كۇيى، تىرشىلىگى ايتىلادى. مو يان يمپەريا ۇلىقتارىنىڭ بەينەسىن قۇددى كوزىمەن كورگەندەي ەتىپ سۋرەتتەيدى.

كەيدە ءسوزدىڭ ءوزى جۇمباق دىبىستارعا تولى بولار ما دەپ تاڭداناسىز. «ساندال اعاش جازاسى» ەستەتيكالىق وزەگى بار شىعارما ەكەنىن ايتاتىن ۋاقىت كەلدى. ول ەجەلگى ءداۋىردىڭ كورىنىسى مەن ورتاسىن قازىرگى ءداۋىردىڭ كوزىمەن قاراۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك بەرەتىن شىعارما. رومانعا تاقىرىپ ەتىپ العان تەرميننىڭ ءوزى سونداي ويلامدى ادامنىڭ ءىسى. پويىز جول سالۋعا كەلە جاتقان شەتەلدىكتەردىڭ الدىنان نامىسىمىزدى تاپتاتپايمىز دەپ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شىعۋى نەنى بىلدىرەدى؟ اۆتوردىڭ حالىقتىڭ ءۇنى ءبارىن باسىپ تۇسەتىن ۇلى كۇش دەگىسى كەلگەنى مۇندا تۇر. ەگەر ءسىز مو ياننىڭ «ساندال اعاش جازاسىن» وقىعىڭىز كەلسە، الدىمەن قىتاي تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى ءبىلۋىڭىز كەرەك. ايتپەسە روماندا ايتىلعان وقيعانىڭ ءبارى ءسىز ءۇشىن جۇمباق كۇيىندە قالا بەرەدى. جازۋشى وسى تۋىندىسى تۋرالى سوڭعى سوزىندە اتالعان روماندى جازۋ بارىسىندا ەكى ىرعاقتى ەسكەرە وتىرىپ جازعانىن ايتادى: پويىزداردىڭ ءۇنى مەن ماوتسيان تەاترىنىڭ ىرعاعى.

ء«ومىر مەن ءولىم ازابى»

مو ياندى مو يان ەتكەن ۇلكەن تۋىن­دىنىڭ ءبىرى ء«ومىر مەن ءولىم ازابى» رومانى ەدى. ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي بۇل شىعارما ءولىم مەن ءومىر اراسىنداعى كۇرەستى سيپاتتايدى. سيپاتتاعاندا، جاي ستيلمەن ەمەس، وزگە ەشكىمنىڭ ءتىسى باتىپ بارا الماعان ميفولوگيالىق ستيلمەن ءبارىن بايانداپ بەرەدى. كەيىپكەر سي مينناو ءتىپتى توزاققا تۇسسە دە ەشبىر ادىلدىك كورمەيدى. سول ءۇشىن كۇرەس باستالادى. بۇل شىعارما حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتى­سىنداعى قىتاي ءومىرىن ءسوز ەتەدى. باس كەيىپكەر – جەر يەسى سي مينناو ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن سوڭ، ومىرگە يت، مايمىل، ەسەك، دوڭىز بولىپ قايتا كەلىپ، ەڭ سوڭىندا كادىمگى ادام رەتىندە قايتا ءومىر سۇرە باستايدى. وزگەشە جازۋ ستيلىنە ۇلتتىق اڭىزدار مەن ميفتەردى اسا شەبەرلىكپەن ۇشتاستىرىپ، وسىنداي سۇيەكتى شىعارما جازعان اۆتور بۇل تۋىندىسىنا ءومىر مەن ءولىم، قۋانىش پەن جۇبانىش، ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق، ماحاببات پەن عاداۋات، ەل، وتباسى تاع­دى­رى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتەدى. شىعارما بارىسىندا مو يان دا ماڭىزدى كەيىپكەردىڭ ءبىرى رەتىن­دە سۋرەتتەلەدى. ء«ومىر مەن ءولىم ازابى» – وسىعان دەيىن الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارىلىپ، وقىرمان تاراپىنان جاقسى باعا العان شىعارما. شىعارمانى وقىپ وتىرىپ، فولكلورلىق قازىنامىزدى قۇنتتاپ اقتارىپ، اڭىزدار مەن ءاپسانالارىمىزدى وزەك ەتىپ، وسىنداي رومان نەگە جازباسقا دەگەن ويعا كەلەسىز.

مو يان جاقسى كورەتىن ءتاسىلدىڭ ءبىرى – ولگەن كەيىپكەردى ءتىرىلتۋ، سوعان جان ءبىتى­رىپ، قايتا سويلەتۋ. ء«ومىر مەن ءولىم ازابىندا» دا وسى ءتاسىل قولدانىلادى. ارينە، مو يان ونى وزىنشە، دارا قالپىن­د­ا قولدانادى. ءومىردىڭ قيىن ساتتەرى، باق پەن سور، بايلىق پەن كەدەيلىك اراسىن­داعى پارىق – ءبارى-ءبارى وسى روماندا ايتىلعانداي. وقىپ وتىرىپ، جازۋشىنىڭ جادىنا تاڭىرقايسىز. سونشاما وقيعالار مەن كەيىپكەرلەردى شاتاستىرماي، اداس­تىرماي، الدىمەن ايىرىپ، سوڭىنان قوسىپ، جىلاتىپ، كۇلدىرىپ، ويلاندىرىپ وتىرادى. وقىرمان وسى شىعارما ارقىلى قىتايداعى جەر رەفورماسى كەزىندەگى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، كوزقاراسىن، تانىمى مەن پايىمىن، ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتىن اڭعارا الادى. بۇل رومان قازاق تىلىنە العاش رەت اۋدارىلىپ، وتكەن جىلى «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورگەن.

«ون ءۇش ادىم»

بۇل شىعارما – مو ياننىڭ جازۋشى­لىق شەبەرلىگىن تانىتقان روماننىڭ ءبىرى. رومان قىتاي زيالىلارىنىڭ سول كەزدەگى جاعدايىن، قوعامعا دەگەن كوز­قارا­سىن، تۇرمىس بارىسىندا كەزدەسكەن ءىشىنارا جاعدايلاردى سۋرەتتەيدى. «ون ءۇش ادىم» رومانى ابسۋردتىق وقيعا­لاردى سۋرەتتەيدى، بىراق بۇل وقيعا­نىڭ شىنايى ومىردە بولعانىنا نانا­سىز. ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى فاڭ اتتى كەيىپكەر ولگەننەن كەيىن توڭازىت­قىشقا سالعان جەرىنەن قايتا ءتىرىلىپ كەتەدى. وقيعا وسىلاي ءوربىپ، وقىرماندى وزگە ءبىر الەمگە جەتەلەيدى. ونىڭ ايەلى كۇيەۋىنىڭ تىرىلگەنىن بىلگەنىمەن، ونىڭ ۇيىنە ورالۋىنا قارسى بولادى. ال جەرلەۋ مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرى فاڭنىڭ بەت الپەتىن ءوزىنىڭ كۇيەۋىنىڭ بەت الپەتىنە وزگەرتىپ، ونى مەكتەپكە جىبەرەدى. ال ءوزىنىڭ مۇعا­لىم كۇيەۋىن ساۋدا ىستەپ، قالتاسىن قام­پيتۋعا جۇمسايدى. مۇندا جازۋشى شىعارما بارىسىندا كەيىپكەرلەردىڭ ءوز ورنىن، قوعامداعى ءرولىن اۋىستىرۋ ارقىلى قوعامنىڭ بەت-بەينەسىن اشۋعا قۇلشىنادى. «فاڭ مۇعالىم ىشتەي قاتتى ازاپتاندى، ول ءوزىنىڭ الدەقاشان جارتىلاي ولگەنىن سەزىندى. بۇرىن ءوز ايەلىنىڭ الدىندا جارامسىز بولىپ قالعاندا، ول وركوكىرەكتەنىپ، بوي بەرمەيتىن. ال قازىر مىنا ايەل قوجايىننىڭ قاپىدا قالىپ كۇرسىنگەنىن كورگەندە، ول جەرگە كىرىپ كەتە جازدادى». مو يان شىنىندا دا ءتىل قولدانۋعا شەبەر قالامگەر. ونىڭ شىنايى دۇنيەنى كورسەتۋگە تىرى­سا­تىن تۇستارى وقىرماندى بىر­دەن تارتىپ الا جونەلەدى، ءتىپتى ونىڭ كەيىپكەرلەرى تەمىرجولدىڭ ەكى جاعىندا رەلس جاعالاپ جۇگىرىپ كەلە جاتقانداي سەزىلەدى. «ون ءۇش ادىمداعى» فاڭ فۋ­گۋي مەن جاڭ انە سونداي وبرازدار. رومان مۇعالىمنىڭ ەڭ سوڭعى فيزيكا ساباعىن اياقتاپ، تىنىشتالعانداعى كوڭىل كۇيىمەن بىتەدى. اۆتور ءوزى وسى شىعار­ماسىن قالاي جازعانى جونىندە: «بۇل شىعارمادا بەينەلەنگەن ءومىر سول داۋىردە تالاس تۋدىراتىن تاقىرىپ ەدى، رومان قوعامدىق كىناراتتاردى تاپ باسىپ بەينەلەي العان ەدى. بۇل روماننىڭ الدىندا ۇستازى، ارتىندا شاكىرتى جوق. سول ءۇشىن دە بۇل رومان ماعان ءوزىم­نىڭ رومان جازۋ شەبەرلىگىمدى ىزدەۋ جولىندا جاساعان قۇلشىنىستارىمدى ايگى­لەدى» دەيدى. قالاي دەسەك تە مو يان شىعارمالارىنداعى باستى تاقىرىپ – ادام، قوعام جانە ۋاقىت. سول ءۇشىن دە ول وقىرماندى ناندىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن شىعارماسىندا ءوزىنىڭ تۋعان جەرى شاندۋن پروۆينتسياسىنىڭ گاومي قالاشىعىندا بولعان وقيعالاردى سيپاتتادى. تەرەڭىرەك زەردەلەپ كورسەك، ول ۋيليام فولكنەردىڭ «دىبىس پەن قاھار» كىتابىن وقىعاننان كەيىن وتباسى، جاقسى تانىس ادامداردى، اۋىل تۇرعىندارىن شىعارماسىنا كەيىپكەر ەتىپ الۋدىڭ جاقسى ءادىسىن تاپقان سياقتى. ءتىپتى ول ءوزى بىلەتىن جۇمىسشىلار مەن بيۋروكراتتاردى ابسۋردتىق جاعدايلاردا قالدىرۋ ارقىلى سوتسياليستىك رەاليزم جانرىن سىن تەزىنە الادى.

«ۋسارىمساق جىرى»

مو يان ءبىر سوزىندە «قۇددى گارسيا ماركەس سياقتى مەنىڭ دە شىعارمالارىم اجەم ايتقان اڭىز-ەرتەگىلەردىڭ نەگىزىندە جازىلدى»، دەپ ەدى. بۇل – شىندىق. ونىڭ شىن ەكەنىنە روماندارى ناقتى دالەل. مو ياننىڭ تاعى ءبىر تىنىسى «ۋسارىمساق جىرى» رومانى – سول تۇس­تاعى يكەمسىز جانە بەيتاراپ ۇكىمەتتىڭ بۇقارا الدىنداعى جاۋاپسىزدىعىن ارقاۋ ەتكەن شىعارما. ياعني بۇل رومان – حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇددەسى بارىنەن ماڭىزدى، جوعارى ەكەنىن ايتقىسى كەلگەن كوركەم شىعارما. مو يان سول ارقىلى قوعامنىڭ باستى مۇشەلەرى ەر مەن ايەل، اكە مەن بالا، ءجيى قارىم-قاتىناستاعى دوستاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن سۋرەتتەيدى. باستى كەيىپكەرلەر گاۋ ياڭ، گاۋ ما، جينجۇيلەردىڭ ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتۋى روماننىڭ باستى كورىنىسى دەۋگە بولادى. شىعارمانىڭ باستى وقيعاسى – اۋداندىق ۇكىمەتتىڭ ۇندەۋىمەن ۋسارىمساق ەككەن ديقانداردىڭ ساتىلماي قالعان ونىمدەرىن ءشىرىتىپ الۋى، اشىنعان حالىقتىڭ اۋدان باسشىسىنان ەسەپ الۋعا قۇلشىنۋى، وسىنداي شيەلەنىستەن «ۋسارىمساق وقيعاسى» تۋىپ، ونىڭ تاريح بەتىندە قالۋى. جازۋشىنىڭ دەرەگىنشە، بۇل وقيعا شىنايى ومىردە بولعان ەكەن. روماننىڭ سوڭعى سوزىندە ول: «ون توعىز جىلدىڭ الدىندا، شىنايى ومىردە مىناداي ءبىر سۇمدىق بولدى. مىڭداعان ديقان ءوز مۇددەلەرى اياققا تاپتالىپ، زارداپ شەككەندەرى ءۇشىن وزدىكتەرىنەن توپتاسىپ، اۋداندىق وكىمەتكە باسىپ كىرىپ، كەڭسە قۇرىلعىلارىن سىندىرىپ، ورتەدى. ءسويتىپ بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرگەن «ۋسارىمساق وقيعاسى» بولدى. مەن قاتتى تولقىدىم، ەنجارلىق تانىتا المادىم. اقىرى «اۋلەت» اتتى تۋىندىمدى جازۋدى توقتاتا تۇرىپ، 35 كۇن ەڭبەكتەنىپ، وسى روماندى جازىپ شىقتىم»، دەيدى. روماندا باس كەيىپكەرلەردىڭ شىعار­مادا سۋرەتتەلۋى ارقىلى جازۋشى ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ، ىزگىلىك پەن جاۋىز­دىق­تىڭ، ءۇمىت پەن قورقىنىشتىڭ ەگىز ەكەنىن اڭعارتادى. سوعان قاتىستى وقي­عالاردى تىزبەگىمەن شەبەر باياندايدى. جەمقور باسشىنىڭ ەزگىسىنە قارسى كۇرەسكەن اۋىل ديقاندارىنىڭ سەنىمى تۋرالى دا كوپ ايتۋعا بولادى. مو يان ءار شىعارماسىندا كەيىپكەرلەرى كەزدەسكەن قيىندىقتارىن ايتۋ ارقىلى ءوز ويىن قوعامعا اشىق ايتادى. دەمەك، مو ياننىڭ كەيىپكەرى ونىڭ ءوزى دەسەك ارتىق ايتقان بولمايمىز. «ۋسارىمساق جىرىنداعى» ءار كەيىپكەر ىزگىلىككە ۇمتىلادى جانە سونى ىزدەۋدەن جالىقپايدى. ونداعى ءار كەيىپكەر «مەن جىلاپ جاتقان جوقپىن» دەپ ءوزىن جۇباتىپ وتىرادى.

نەكەسىز جۇكتى بولعان كەيىپكەر ءجين­جۇي باسىنا اۋىر كۇن تۇسكەندە ءالى ومىرگە كەلمەگەن نارەستەسىمەن «تىلدەسەدى».

« – انا، سىرتقا شىعايىنشى، مەن ءدوپ-دوڭگەلەك وت شاردى كوردىم.

– بالام، ول كۇن عوي.

– وندا مەن سول كۇندى كورەمىن.

– بالام، وعان قاراۋعا بولمايدى، ول جانىپ تۇرعان وت، اناڭنىڭ ەتى مەن تەرىسىن كۇيدىرىپ جىبەرەدى».

وسى ارقىلى جازۋشى ءتىرى مەن ءولىنىڭ اراسىنداعى ديالوگتى ءساتتى پايدالانىپ، كارل ماركستىڭ ء«بىزدى تىرىلەردى قويىپ ولىلەر دە ازاپتايدى، ولىلەر تىرىلەردىڭ ەتەگىنە جارماسىپ، قويا بەرمەيدى» دەگەن ءسوزىن العا تارتادى. اتالعان رومان «ۋسارىمساق وقيعاسىنا» قاتىسقان كەيىپكەردىڭ لاگەردەن قاشىپ بارا جاتقان جەرىندە وق ءتيىپ ولۋىمەن اياقتا­لادى. مو يان ءۇشىن كوپ ادام بىلە بەرمەي­تىن، ءتىپتى نازار سالمايتىن وقيعالاردى جازۋ جاڭالىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ول وسى ءادىستى جاقسى پايدالانا الدى. قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىن ارقاۋ ەتىپ، كەسەك رومان جازۋ تەك مو يان سياقتى ءسوز زەرگەرىنىڭ قولىنان كەلەتىن شەبەرلىك. قىسقاسى، جازۋشى بىزگە ءبىر ادامنىڭ ءومىرى – ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى ەكەنىن ايتقىسى كەلەدى. ال ءبىز سونى سەزىنە الساق جارار ەدى.

«قىزىل توعاي»

«قىزىل توعاي» رومانى دا مو يان­نىڭ ءوز اۋىلىندا بولعان وقيعالاردى نەگىز ەتەدى. جازۋشى وسى كىتابىندا ءارتۇرلى ادامداردىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمى، بوتەندىك، جوعالعان سەزىم جانە ءومىر تۋرالى كۇرەستى ءسوز ەتەدى. وقيعا قىتايدىڭ وڭتۇستىگىندەگى بالىقشىلار اۋىلىندا وتەدى. مۇندا اقشا، مانساپ، بيلىك جانە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وزگەشە تۇرعىدان كورىنىس تابادى. ادامداردىڭ ءومىرى – رەۆوليۋتسيانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ءتىپتى مۇندا اعا بۋىننان باستاپ، وتكەندى ۇمىتقان بالالارىنا دەيىنگى ارالىق ءسوز بولادى. بۇل كىتاپتى وقىپ كەلە جاتىپ، كوز الدىڭىزعا قالا مەن اۋىلدىڭ كەلبەتى قاتار كەلە باستايدى. ونىڭ ەگىز جەلىسى دە كوز ۇشىندا اسىر سالادى. وسى شىعارمادا كەدەيلىكتى جەڭىپ، باي كاسىپكەر مەن شەنەۋنىكتەرگە اينالعان ءبىر توپ سىنىپتاستىڭ تاعدىرى تۋرالى شىندىق ايتىلادى. اشكوزدىكپەن، ماحابباتپەن، ناپسىقۇمارلىقپەن، ۇلكەن اقشامەن كۇرەسەتىن ءداستۇرلى قۇندى­لىقتارمەن مودەرنيزاتسيانىڭ قۇيىنىنا ىلىنگەن ادامداردىڭ تاماشا بەينەسى دە وسى روماندا تولىق اشىلادى. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وقىرمانعا ۇسىنىپ، رومان جازۋدان جالىقپاعان مو يان ءۇشىن بۇل شىعارمانىڭ دا تاعدىرى باسقاشا.

ءتۇيىن ءسوز: مەيلى قاي شىعارماسىن وقىساڭىز دا، مو ياننىڭ كەيىپكەرلەرى الۋان ءتۇرلى وي ايتا الادى. ول ويدى باس­قا جازۋشىلاردىڭ ايتۋى ءبىر باس­قا دا، مو ياننىڭ ايتۋى ءبىر باسقا. سەبەبى مو يان تەك شىندىقتى جازدى، قالا­مىن شىندىقپەن سۋاردى. ونىڭ ءار كەيىپكەرى كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قاراماستان، سۇيىسپەنشىلىكتى، ومىرگە دەگەن دۇرىس كوزقاراستى ساقتاۋعا تىرىسادى، ىزگىلىكتى تۋ ەتەدى. ول ءبىر سوزىندە «رومان دەگەن الىپ كيت. تەرەڭ تەڭىزدەردە جاپادان-جالعىز شايقاپ جۇرەدى; دۇرىلدەتىپ، ءزىل-باتپان كۇشپەن تىنىس الادى. تولقىن-تولقىن سۋلاردى ءۇيىرىلتىپ، قاندى كوبىك ويناتىپ بالالايدى. ۇيىرىمەن جۇزەتىن اكۋلالارمەن بەلگىلى ءبىر ارالىق ساقتاپ جۇيتكيدى»، دەپتى. ەندەشە، مو يان – كيت اۋلاۋشىعا ۇقساس ناعىز قايسار جان. ونىڭ سان قىرلىلىعى سوندا، ءار وقيعا­نى ءار بولىككە ءبولىپ، جىكتەپ ايتۋدان جالىقپايدى. ونىڭ ءار ءسوزىنىڭ استىندا ماحابباتقا ادالدىق، وتكەنگە قۇرمەت، ەرتەڭگە سەنىم جاسىرىنىپ جاتقانداي سەزىلەدى. بۇل دا شەبەرلىكتىڭ شىڭى بولسا كەرەك. شىندىعىندا ول قالاي جازسا دا، باتىل بولدى. قۇددى ونىڭ ءوزى ايتقانداي «ادەبيەتتىڭ ادامدى ەرجۇرەك ەتەتىنى» شىن سياقتى.فس

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار