تاريحشى-جازۋشى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ جاڭا ەڭبەگى وسى قۇپيانى اشۋعا جاسالعان قادام. ول قانشالىقتى قۇندى؟
الەمدىك كونە تاريحقا ءۇڭىلىپ, ىقىلىم زاماندار قويناۋىنان وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق تاريحىنا, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنا قاتىستى سۋىرتپاقتاپ سىر ىزدەگەن تاريحشى-جازۋشى, عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ عىلىمي قاۋىمعا ۇسىنعان جاڭا ەڭبەگى «مىڭعۇل مەن موڭعول جانە ءۇش شىڭعىس» دەپ اتالادى (الماتى, «ءۇش قيان», 2013 جىل, تارالىمى 1 000 دانا, 172 بەت).
الەمدىك تاريح عىلىمى موڭعول حالقىنىڭ تاريحىن ءVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا التايدا ەرگەنە-قون دەگەن قويناۋدان وربىگەن, كوسەمدەرى ەرلى-زايىپتى بورتە-چينو مەن گوا-مارال باستاعان ەلدىڭ تاريحىنان تاراتادى. بىراق ەرگەنە-قون موڭعولدارىنىڭ وسى جەرگە قايدان كەلگەنىن, اتا-باباسى كىمدەر ەكەندىگىن, قانداي تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايلاردى باستان كەشكەندىگىن انىقتايتىن سۇراقتارعا جاۋاپ جوق. ەرگەنە-قون تاريحى حريستيان جىل ساناۋىنان بەرگى ءVى عاسىردىڭ وقيعاسى. ەرگەنە-قوننان شىققاندار تۇرىك تەكتى حالىق, التاي – تۇرىك حالقىنىڭ التىن بەسىگى دەگەن تۇسىنىك تاريح عىلىمىندا ورنىققانى بەلگىلى. سوندا موڭعولىمىز تۇرىك تەكتى حالىقتاردىڭ ءبىرى بولعانى عوي دەگەن وي بىردەن كوڭىلگە كەلەدى.
كاسىبي «شىڭعىستانۋشى» نەمەسە «موڭعولتانۋشى» مامان بولماعانىمىزبەن, ىزدەنىپ جۇرگەن جان بولعاننان كەيىن ورتاق تاريحىمىزدى تانىپ, بىلۋگە سەپتىگى تيە مە دەگەن ۇمىتپەن جوعارىدا ايتىلعان سان سۇراققا وزىمىزشە جاۋاپ بەرۋ ىزگى نيەتىمەن قولىمىزعا قالام الدىق, دەيدى عالىم. تورەلىگىن زەردەلى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرادى.
رەسمي تاريح دەرەكتەرى بويىنشا شىڭعىس حان 1206 جىلى ءوزى قۇرعان مەملەكەتىن «موڭعول» دەپ اتايدى, ياعني بۇل ءحىىى عاسىردىڭ باسى. ال شىڭعىس حاننىڭ اتاسى قابۋل (قابىل) حاندىق ەتكەن مەملەكەتتىڭ اتاۋى «حاماع موڭعول ۇلىسى» دەپ اتالادى, بۇل – ءحىى عاسىر.
زەرتتەۋشى وسىعان وراي اتاۋ ءمانىن اشۋعا كومەگى تيەدى-اۋ دەگەن جاناما دەرەكتەرگە دەن قويادى. باعزى تاريحشىلار راشيد اد-دين, ابىلعازى, كەيىنگى عالىمدار د.بانزاروۆ, چ.حاسدورج, لي دۋفان, ۆ.پ.ۆاسيلەۆ, ە.ۆ.شاۆكۋنوۆ جانە باسقالار «موڭعول» حالىقتىق اتاۋى ەكى سوزدەن قۇرالادى دەپ, ويلارى ءبىر جەردەن شىعاتىندىعىنا نازار اۋدارادى. سوعان وراي عالىم اتاۋدىڭ «عول» («قول») سوزىنە نەگىزدەلگەن «موڭعول», «مىڭعول» نۇسقالارىن ءبىر توپقا, ال «عۇل» («قۇل») سوزىنە نەگىزدەلگەن «مىڭعۇل», «مۇڭعۇل» نۇسقالارىن ەكىنشى توپقا ءبولىپ جىكتەپ, ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ءادىسىن العا تارتادى. بۇرىن پىكىر ايتقان عالىمداردىڭ تاعى ءبىر ورتاق تۇجىرىمى – «موڭ», «مىڭ», «مۇڭ» سوزدەرى كەيىنگى «قول», «قۇل» سوزدەرىنىڭ انىقتاۋىشى, ياعني اتاۋ سىرىنىڭ كىلتى «قول», «قۇل» ءسوزدەرى سياقتى. وسىلاي ويدى وي جەتەلەيدى.
قازىرگى موڭعول تىلىندە «قول» دەگەن ءسوز جوق ەكەن. ال تۇركى تىلدەس حالىقتاردا, ونىڭ ىشىندە قازاقتاردا بۇل ءسوزدىڭ ءبىرنەشە ماعىناسى بار. بىرىنشىدەن, ادامعا قاتىستى: دەنە مۇشەسى – «قول», ەكىنشىدەن, مالعا قاتىستى: دەنە مۇشەسى – «قول», سودان تۋىندايتىن «قول جىلىك», «قول ەت» ۇعىمدارى, ۇشىنشىدەن, اسكەرگە قاتىستى – «قول», ودان «قولباسشى» دەگەن ءسوز تۋىندايدى. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ءجايت – تاريحقا ءمالىم بۇرىنعى-كەيىنگى ءبىردە-ءبىر كوشكىنشى حالىقتىڭ اتاۋىندا تۋرا نە اۋىسپالى ماعىنادا «قول» ءسوزى كەزدەسپەيدى. سوندىقتان زەرتتەۋشىلەردىڭ «موڭعول» اتاۋىنىڭ توركىنىن دىبىس ۇندەستىگىنە عانا وراي «قول» («عول») ءسوزى ارقىلى تابۋعا باعىتتالعان «مىڭعول», «مۇڭعول» دەگەن توپشىلاۋلارىن تاريحي نەگىزى جوق تۇجىرىمدار دەپ پايىمدايدى ق.سالعارا ۇلى.
زەرتتەۋشى ەندى «قۇل» («عۇل») سوزىنە نەگىزدەلگەن «مىڭعۇل», «مۇڭعۇل» اتاۋ نۇسقالارىن تالدايدى. بايىرعى كوشكىنشى حالىقتاردىڭ بىردە-بىرىندە «قۇل» سوزىنە بايلانىستى حالىقتىق اتاۋ كەزدەسپەيدى ەكەن. كەرىسىنشە «قۇل» ءسوزىن تىركەپ اتاۋ وتىرىقشى حالىقتاردا بار. ەجەلگى زاماندا قۇل يەلەنۋشى وتىرىقشى ەلدەر وكتەمدىكپەن كوشكىنشى كورشىلەرىن مۇقاتۋ ماقساتىندا ولاردى ءتۇرلى كەمسىتۋشى, قورلاۋشى اتاۋلارمەن اتاپ, ءتىپتى سونداي قورلىق ءسوزدىڭ كەيبىرىن الگى جابىرلەنۋشى حالىقتىڭ اتاۋىنا اينالدىرىپ تا جىبەرگەن جايتتەر تاريحتا كەزدەسەدى. وسىنى ەستە ۇستاعان زەرتتەۋشى باعزى زاماندا كوشكىنشى حالىقتارمەن قارىم-قاتىناستا بولعان باتىستاعى, شىعىستاعى قۇل يەلەنۋشى مەملەكەتتەر تاريحىنا وسى تۇرعىدان ۇڭىلەدى. وسى ورايدا تاريح اتاسى اتانعان گرەك گەرودوتتىڭ ايگىلى «تاريح» ەڭبەگىندە باياندالاتىن ءبىر دەرەككە نازار اۋادى. بۇل قاي جولعا تۇسەرىن بىلمەي داعدارعان زەرتتەۋشىنىڭ تالايدان ۇمىت قالعان ەسكى سۇرلەۋ سىلەمىنە كەزىككەنىندەي, الىستان تالىپ جەتكەن ەمىس-ەمىس شىراقتىڭ كومەسكى جارىعى جىلتىراپ شاقىرعانىنداي ەدى. ال گەرودوت ول دەرەكتى ەستىگەن اڭىز اڭگىمەسى رەتىندە ەمەس, ناقتى تاريحي وقيعا رەتىندە حريستيان جىل ساناۋىنا دەيىنگى V عاسىردىڭ ورتاسىندا جازىپ كەتكەن.
ول دەرەك بىلاي دەيدى. سكيفتەر كيممەرلەردى قۋىپ الدىڭعى ازياعا بارادى. ەۋروپالىقتار سكيف دەپ اتاعان حالىق ەجەلگى عۇزدار, ياعني تۇرىكتەر, ول «ىشعۇز» جانە «سىرتعۇز» بولىپ ەكىگە بولىنەتىنى تاريحتان ءمالىم. وسى ىشعۇزدار ميديانى (باتىس يران جەرى) جاۋلاپ الىپ, سوندا 28 جىل ۇزاق ۋاقىت جايلاسىپ قالادى. ەلدە قالعانداردىڭ باس كوتەرەرلەرى وسى جاعدايدى پايدالانىپ, بيلىكتى قولدارىنا, قاتىن-قالاشتى قويىندارىنا الادى. («الپامىس» جىرىندا ۇلتان قۇلدىڭ جورىقتان حابارسىز كەتكەن الپامىس ەلىنىڭ بيلىگىن قولىنا الاتىن وسىعان ۇقساس وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىڭىز). بۇل ۋاقىتتا جاڭا بيلەۋشىلەردەن تۋعان جاڭا ۇرپاق ءوسىپ-جەتىلەدى. جورىقشىلار ەلىنە قايتا ورالعاندا ەلدى بيلەپ وتىرعاندار ەسەيىپ, قولىنا قارۋ ۇستاۋعا جاراپ قالعان ءوز ۇرپاعىمەن ولارعا قارسى شىعادى. ويتكەنى, ەل بيلىگىن باسىپ العان, ايەلدەردى ازعىرعان كۇنالارى بار عوي. ءبىر ەلدىڭ ۋاقىت ەكىگە ءبولىپ, جات باۋىر ەتكەن تۋىس حالقى ءبىر-بىرىمەن قىرىلىسادى. ءوزارا ۇزاق سوعىستا ەلگە ورالعاندار اقىرى امالىن تاۋىپ جەڭەدى دە, قارسىلاسقاندار بالا-شاعاسىمەن, قاۋىمىمەن ۇدەرە قاشادى. ولاردى وكشەلەي قۋعا جەڭىسكە زورعا جەتكەن جەڭىمپازداردىڭ مۇرشاسى بولمايدى. مىنە, وسى جۇرتىنان جىرىلا قاشقان قاۋىمدى گەرودوت «قۇلدار» دەپ اتاپتى. گەرودوت سولاي دەپ جازعاندا مۇنى ءوز ويىنان شىعارماي, ەلدە قالىپتاسىپ قالعان اتاۋدى السا كەرەك. بۇل ءسىرا ميديادان وتانىنا ورالعان ىشعۇزداردىڭ وزدەرىنىڭ قاشقىندارعا بەرگەن اتاۋى سياقتى, بۇل ولاردىڭ قۇل يەلەنۋشى ەلدەر اراسىندا ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ, سولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك, سالت-ءداستۇرىنىڭ ءبىرازىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەرگەندىگىن كورسەتكەندەي. موڭعول اتاۋىنىڭ نۇسقالارى ىشىندە «مىڭعۇل» («مىڭ قۇل») اتاۋى وسى وقيعامەن ورايلاس شىعۋى تاريحشىلار ءمان بەرەتىن ءجايت. «مىڭ» ءسوزىنىڭ «كوپ» دەگەن ۇعىمدى بەرەتىنى تاعى بار. الايدا, اۆتور وسىمەن ءبارى دالەلدەندى دەپ, كەسىپ-پىشپەيدى, «مىڭ قۇل» قاشقىنداردىڭ ءىزىن تابۋعا تىرىسادى. ال ءىزدى تابۋ دىتتەگەن جەرگە اداستىرماي الىپ باراتىن قۇبىلاناما ۇستاپ, جولعا ءتۇسكەنمەن بىردەي دەسە دە بولعانداي ەمەس پە.
ازاۋ (ازوۆ) تەڭىزىنىڭ (مەوتي كولىنىڭ) ماڭىندا ءوزارا سوعىسقان تۋىستاردىڭ جەڭىلىس تاپقاندارى شىعىسقا قاراي ۇدەرە قاشىپ, «قۇلدار» اتانۋى «مىڭ+قۇل» («كوپ قۇل») اتاۋىنىڭ توركىنىن تابۋعا مەگزەگەنىمەن, قازىرگى موڭعولدارعا قانداي قاتىسى بارىن اشىپ بەرە المايدى, ياعني ءبىر سۇراقتىڭ تابىلعانداي بولعان جاۋابى ەكىنشى سۇراقتى تۋىنداتىپ تۇر. ۇلى دالانىڭ ءبىرى باتىسىن, ءبىرى شىعىسىن مەكەندەگەن, تىپتەن جىراق جاتقان بولەك حالىقتار ەمەس پە؟ باتىستان شىعىسقا قاشقان حالىق قايدا بارىپ مەكەندەدى؟ وسى رەتتە «موڭعول» («مىڭعۇل») اتاۋى تاريحتا ءحىى عاسىردا شىڭعىس حاننىڭ اتاسى قابۋل (قابىل) بيلىك ەتكەن «حاماع موڭعول ۇلىسى» اتاۋىندا ءبىر-اق كەزدەسەدى, وعان دەيىن ەش جازبا دەرەكتە ۇشىراسپايدى ەكەن.
«ازيا تاريحشىلارى» نەمەسە «شىعىس تاريحشىلارى» اتانعان راشيد اد-دين, حوندەمير, ابىلعازى, قادىرعالي جالايىري جازىپ قالدىرعان اۋىزشا دەرەكتەر تالاي كادەگە جاراپ كەلە جاتقانى بار. ول دەرەكتەردە «موڭعول» اۋەلدە كىسى ەسىمى رەتىندە بەرىلەدى دە, كەلە-كەلە حالىقتىق اتاۋعا اينالادى. بۇل دەرەك بويىنشا موڭعول ايگىلى نۇح پايعامباردىڭ ءۇش بالاسىنىڭ ءبىرى يافەتتىڭ سەگىز ۇلىنىڭ ۇلكەنى تۇرىكتەن تاراعان ۇرپاقتىڭ التىنشى بۋىنى الانشا (الانچا) حاننىڭ ەگىز بالاسىنىڭ كىشىسى. ەگىزدىڭ ۇلكەنى – تاتار. تاريحشى ابىلعازى وسىلاي تاراتادى. موڭعولدان تاراعان ۇرپاق تۇتاس حالىققا, «موڭعول حاندىعى» دەگەن ەلگە اينالىپتى. ابىلعازى مەن راشيد اد-دين موڭعولداردى قاراحان دەگەن حان بيلەپ تۇرعان, ولاردىڭ جاز جايلاۋى ەر-تاگ پەن گەر-تاگ (ورتاۋ مەن كەرتاۋ), قىس قىستاۋى قاراقۇم (قاراقورىم) مەن سىر بويى دەپ كورسەتەدى. ال بۇل جەرلەر قازىرگى قازاق جۇرتى. ەگەر گەوگرافيالىق جاعدايعا ءمان بەرسەك, گەرودوت جازعان «قۇلدار» قاشاتىن ازاۋ تەڭىزى ءوڭىرى مەن سىر بويى عاسىرلار بويى جىلجىپ وتىرعان كوشكىنشى ەلگە سونشالىقتى قاشىق تا ەمەس. سوندا بۇل موڭعولدار ازاۋدان قاشقان «قۇلداردىڭ» ۇرپاعى بولۋى مۇمكىن-اۋ. ويتكەنى ولاردىڭ اتاۋىندا «قۇل» («عۇل») ءسوزى بار. بۇل وسىعان دەيىن تاريحشىلار ءمان بەرمەي كەلگەن ءجايت.
تاريحشى-جازۋشى وسى ورايدا تاعى ءبىر نەگىزدى العا تارتادى. الەمدىك تاريح, «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» شىڭعىس حان زامانىنداعى موڭعولداردى قيات جانە نۇكۇس دەگەن ەكى تايپادان قۇرالادى دەپ كورسەتەدى. ال ءامۋداريا مەن سىرداريا ارالىعىندا وسى ەكى تايپانىڭ اتىمەن اتالاتىن قالالار بولىپتى. ولار شىڭعىس حان قىپشاق دالاسىن جاۋلاپ العانعا دەيىن بولعان كەنتتەر. نۇكىس اتاۋلى قالا قازىر دە بار, قاراقالپاق ەلىنىڭ استاناسى. قيات –امۋداريا بويىندا. بۇل ءوڭىردىڭ قاراحان بيلەگەن موڭعولدار مەكەندەگەن ايماق بولىپ شىعۋى دا ويلانتۋى ءتيىس.
وسى ارادا ق.سالعارا ۇلى الەمدىك تاريحتان ءمالىم ىشعۇزداردىڭ الدىڭعى ازياعا باسىپ كىرىپ, ميديانى جاۋلاپ العانى حريستيان جىل ساناۋىنا دەيىنگى ءVىى عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى دەگەن دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ, ازاۋ تەڭىزىنەن شىعىسقا ىعىسقان مىڭعۇلداردىڭ (كوپ «قۇلدىڭ») جاڭا جەردە ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرگەنى, ءوز مەملەكەتى – موڭعول حاندىعىن قۇرعان كەزى حريستيان جىل ساناۋىنا دەيىنگى ءVى عاسىردىڭ مەجەسى دەپ توپشىلايدى. باعزى تاريحشى راشيد اد-ءديننىڭ جانە كەيىنگى عالىم ح.پەرلەننىڭ كەلتىرەتىن دەرەكتەرى اۆتوردىڭ وسى توپشىلاۋىن راستاي تۇسەتىنىن بىلىكتى تاريحشى عالىمدار تەرىسكە شىعارا قويماس. دەمەك, مىڭعۇلدار الەمدەگى ەجەلگى حالىقتاردىڭ ءبىرى جانە تۇپتەگى تۇرىك بولىپ شىعادى. ويتكەنى, گەرودوتتىڭ «قۇلدارى» ىشعۇزدار, ال عۇزدار تۇرىك حالقى. بۇل – موڭعول تاريحى ءۇشىن جاڭالىق.
اۋىزشا تاريح اعايىندى ەكى حالىق موڭعول حاندىعى مەن تاتار حاندىعى (وسىنىڭ الدىندا موڭعول مەن تاتار الانشا (الانچا) حاننىڭ ەگىز ۇلدارى ەكەن دەگەن دەرەك كەلتىردىك) ءوزارا توعىز رەت سوعىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى قۋالاپ قىتاي شەكاراسىنا جەتكەنىن باياندايدى. تاريحشى ابىلعازى ولاردىڭ اراسىنداعى سوعىس ءورتىنىڭ ورشىگەنى سونداي, «ءامۋ-داريانىڭ بۇكىل سۋىن قۇيساڭ دا باسىلمايتىن كۇيگە جەتەدى» دەپ جازادى. بىراق اۋىزشا تاريح باعزى زاماندا قازىرگى قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن مىڭعۇلداردىڭ قىتاي شەكاراسىنا قاي كەزدە بارعانى تۋرالى ەشتەڭە ايتپايدى, قىتاي جازبالارىندا دا تاتارلار مەن مىڭعۇلدار اتاۋلارى كەزدەسپەيدى ەكەن.
ەسەسىنە حريستيان جىل ساناۋىنا دەيىنگى ءىV عاسىردىڭ اياعى مەن ءىىى عاسىردىڭ باسىنداعى وقيعالار سيپاتتالاتىن قىتاي جازبالارىندا «سيۋڭنۋ» جانە «دۋڭحۋ» دەگەن حالىقتار تۋرالى ءسوز بولادى. بۇل قىتايلاردىڭ جاڭا كورشىلەرىن بىلگەن, ءسويتىپ ولارمەن بولعان وقيعالاردى قاعازعا تۇسىرگەن كەزى. قىتايتانۋشى عالىمدار «سيۋڭنۋ» ءسوزىن «كەكشىل قۇل», «وركوكىرەك قۇل», «جاۋىز قۇل» دەپ اۋدارىپ ءجۇر. بۇل جەردە «قۇل» ءسوزىنىڭ كەزدەسۋى سىر بويىنان كەيىن ءىزىن جوعالتىپ العان مىڭعۇلدى مەڭزەپ تۇرعانداي. «دۋڭحۋ» اتاۋى «شىعىستاعى جابايىلار» دەپ اۋدارىلىپتى. بۇدان كورىپ وتىرعانىمىزداي, «سيۋڭنۋ», «دۋڭحۋ» سول حالىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ ءتول اتاۋلارى ەمەس, قىتايلار تاڭعان اتاۋلار. ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا قىتايعا بارىپ, كونە تاريحقا دەن قويعان ايگىلى شىعىستانۋشى سينولوگ چۋۆاش ن.يا.بيچۋرين (ياكينف) «سيۋڭنۋ (حۋننۋ)» – «موڭعول», ال «دۋڭحۋ» – «تاتار» دەپ دالەلدەدى. قازىر تاريح عىلىمىندا سيۋڭنۋلار (حۋننۋلار, عۇندار) – تۇرىك, ولار بۇكىل تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ اتاسى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. سيۋڭنۋ حالقىنىڭ ءتىلى التاي ءتىلى جۇيەسىندەگى تىلگە جاتقىزىلىپ ءجۇر.
دەگەنمەن, ءحVىىى عاسىردىڭ ورتاسىنان حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن تاريحشى عالىمدار اراسىندا سيۋڭنۋ حالقىنىڭ تەگى تۇرىك, موڭعول, فين, سلاۆيان دەگەن ءارتۇرلى پىكىرلەر بولعان. حح عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى قاراي «سيۋڭنۋ» اتاۋى موڭعولدىڭ «ادام», «كىسى» دەگەن ۇعىمدى بەرەتىن «عۇن» سوزىنەن شىققان دەگەن پىكىر بەلەڭ العان. قازاق تاريحشىلارى دا وسىنى قۇپ كورگەن. وسىلاردى جىكتەپ سارالاي كەلە, ق. سالعارا ۇلى مۇنىڭ ءبارى عىلىمي نەگىزى جوق بولجامدار دەپ وي تۇيەدى. كوشپەلى كونە حالىقتاردىڭ شىعۋ تەگىن انىقتاۋدا قىتاي جازبالارىنداعى اتاۋلاردىڭ ءمان-ماعىناسىن تەك دىبىس ۇندەستىگى مەن ءسوز ۇقساستىعى ارقىلى اشۋعا نەگىزدەلگەن بولجام ءبىر جاڭساقتىقتان ەكىنشىسىن تۋىنداتىپ, قاتە تۇسىنىكتەردىڭ مولايىپ كەتۋىنە جول اشقانىنا نازار اۋدارادى. ءسويتىپ, قىتايدىڭ كونە جازبالارىنداعى اتاۋلاردىڭ بەرىلۋىن شارتتى تۇردە ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ, تالدايدى.
تاريحشىلاردىڭ سيۋڭنۋ حالقىن تۇرىكتەر دەپ تانىپ, عىلىمعا ەنگىزۋىنە مىناداي ءتورت سەبەپ نەگىز بولعان, دەيدى ق.سالعارا ۇلى.
ءبىرىنشىسى – زەرتتەۋشىلەردىڭ ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكپەن سكيف-ساق حالىقتارىن ءۇندى-ەۋروپا تىلىندە سويلەگەن حالىقتار دەپ پايىمداپ, تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ اتا تەگىن تەك ورتالىق ازيادان عانا ىزدەۋى.
ەكىنشىسى – سيۋڭنۋ حالقىنان جەتكەن ونداعان كونە ءسوزدى ءتىلشى عالىمداردىڭ ءتۇرىك تىلىنە جاتقىزۋى, ياعني سيۋڭنۋلار تۇرىك تىلىندە سويلەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلۋى.
ءۇشىنشىسى – ازيا تاريحشىلارى (راشيد اد-دين, حوندەمير, ابىلعازى) باياندايتىن تۇرىك حاننىڭ ۇرپاعى وعىز حان مەن سيۋڭنۋ بيلەۋشىسى ماۋدۋننىڭ (مودە, مۇدە, مەتە) ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ۇقساستىعى. وسىعان قاراپ وعىز حان مەن ماۋدۋن ءچانيۇي ەكەۋى ءبىر ادام دەگەن بولجام.
ءتورتىنشىسى – وسى وعىز حان مەن ماۋدۋن ءچانيۇي ۇرپاقتارى باستان كەشكەن وقيعالاردىڭ بىردەيلىگى. ولار دۇشپاندارىنان جەڭىلىپ, ءبىر تاۋعا (ەرگەنە-قونعا) بارىپ پانالايدى. سول جەردە 450 جىل تىنىش ءومىر ءسۇرىپ, ابدەن كۇشەيىپ العان سوڭ توڭىرەگىنە تانىلادى. مىنە, وسىدان بارىپ شىعىستانۋشى عالىمدار ولاردى تۇرىك قاعاناتىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋشىلەردىڭ اتاتەگى دەپ تانيدى.
وسى جايتتەردىڭ ءبارىن سارالاي كەلە زەرتتەۋشىلەر قىتاي دەرەگىندەگى «سيۋڭنۋ» تۇرىك حالىقتارىنىڭ اتاتەگى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. تاريح عىلىمىنا وسىلاي ەندى.
تۇرىك – بۇكىل تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ءدىڭى. ال مىڭعۇل مەن تاتار سول دىڭنەن ءونىپ-ءوسىپ تاراعان كوپ بۇتاقتىڭ ەكەۋى عانا. قىتاي دەرەگىندە «سيۋڭنۋ» دەپ اتالاتىن حالىقتى ءتۇپ نەگىزىمىز, ياعني «تۇرىك» دەپ جۇرگەنىمىز دۇرىس ەمەس. ءتول تاريحىمىزعا ءتول تانىم اقيقاتىمەن قاراۋ پارىز. سوندا عانا ەجەلگى قىتايلاردىڭ كونە زاماندا كورشى بولعان حالىقتىڭ «مىڭعۇل» اتاۋىن «سيۋڭنۋ» دەپ العانىن پارىقتايمىز. قازىرگى قازاق تاريحىندا «سيۋڭنۋ» اتاۋىن «عۇن» دەپ الىپ جۇرگەنىمىزدىڭ دە ەشقانداي نەگىزى جوق, قاتە تۇسىنىك ەكەنىن اجىراتا الامىز. «سيۋڭنۋ» اتاۋىنىڭ بالاماسى «تۇرىك» تە, «عۇن» دا ەمەس, «مىڭعۇل» دەپ, نىق تۇجىرادى زەرتتەۋشى. ءسويتىپ, قازىرگى قازاق تاريحىنان مىقتاپ ورىن تەپكەن, شىنايى حالىقتىق اتاۋعا تۇك قاتىسى جوق, قازىرگى «موڭعول» اتاۋىنىڭ «كىسى», «ادام» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن «عۇن» اتاۋىن وزگەرتىپ, حالىقتى ءوزىنىڭ بۇرىنعى ءتول اتاۋىمەن «مىڭعۇل» دەپ اتاۋدى ۇسىنادى.
سونىمەن قىتايشا «سيۋڭنۋ» اتالىپ كەلگەن حالىق تۇرىك تەكتى مىڭعۇل بولسا, ولاردىڭ قازىرگى موڭعولدارعا قاتىسى بار ما دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋىندايدى. سيۋڭنۋ (مىڭعۇل) يمپەرياسى ءوزارا ىشتەي قىرقىسۋدان جانە سىرت جاۋلارمەن ارپالىسۋدان السىرەگەن كەزدە, وسى جاعدايدى پايدالانعان قىتايلار مەن سيانبيلەردىڭ (تاتارلاردىڭ) بىرلەسكەن سوققىسىنان مەملەكەت ءبىر جولاتا كۇيرەگەنىن, ءسويتىپ حالىقتىڭ ءبىر بولىگى التايدا ەرگەنە-قون دەگەن جەرگە بارىپ پانالاعانىن الدىندا ايتىپ وتتىك. سول جەردە ءتورت جارىم عاسىر ءومىر ءسۇرىپ, كەيىن تاريحقا «موڭعول» دەگەن اتپەن تانىلعان حالىق وسى ەرگەنە-قوندى پانالاعان مىڭعۇلدار (سيۋڭنۋلار) ۇرپاعى ەدى. رەسمي تاريح ولاردى تۇرىك قاعاناتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار دەپ سانايدى. الايدا بۇل قاتە تۇجىرىم. تۇرىك قاعاناتىن قۇرۋشىلار التىن تاۋدى مەكەندەگەن ەجەلگى قىپشاقتار, ال التايدا ەرگەنە-قوننان شىققاندار – مىڭعۇلدار (سيۋڭنۋلار), بىراق بۇلار دا تۇرىك تەكتەس اعايىن حالىقتار.
ەندى مىڭعۇل مەن موڭعول ءبىر حالىق پا دەگەن اۋەلگى سۇراعىمىزعا قايتا ورالايىق. حريستيان جىل ساناۋىنا دەيىنگى ەجەلگى مىڭعۇلدار دا, كەيىنگى حريستيان جىل ساناۋىنان كەيىنگى ەرگەنەقوندىقتار دا ءبىر حالىق – تۇرىكتەر. قازىرگى موڭعولدار وسى ەرگەنە-قوڭنان شىققانداردىڭ ۇرپاعى. وسىلاي تاريحي ساباقتاستىقتى ۇزبەي تاراتۋعا بولادى. بىراق ەجەلگى مىڭعۇلدار (سيۋڭنۋلار, ەرگەنەقوندىقتار) مەن قازىرگى موڭعولدار اراسىندا وتكەن جۇزدەگەن جىلدار ۋاقىت ولاردىڭ ەتنوستىق قۇرامىن وزگەرتىپ جىبەرگەن ەدى. مىڭعۇلدار (سيۋڭنۋلار, ەرگەنەقوندىقتار) بىرىڭعاي تۇرىك تەكتەس حالىقتاردان قۇرالسا, قازىرگى موڭعولدار تۇرىك تەكتەس جانە تۋنگۋس-ءمانجۇر تايپالاردان تۇرادى, سوعان وراي ءتىل ەرەكشەلىكتەرى دە ايتارلىقتاي. ەجەلگى مىڭعۇلدار تاريحى حريستيان جىل ساناۋىنا دەيىنگى ءVىى عاسىردىڭ اياعىندا ازاۋ (ازوۆ) تەڭىزى ماڭىنان قاشا كوشۋدەن باستالىپ, حريستيان جىل ساناۋىنان كەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا مەملەكەتىن قىتايلار مەن سيانبيلەر (تاتارلار) تالقانداپ, التايدا ەرگەنە-قونعا تىعىلۋمەن اياقتالادى. ال موڭعولدار (مۇڭعۇلدار) تاريحى وسى ەرگەنە-قوندا ەس جيۋمەن وتكەن 450 جىلدى قوسپاعاندا حريستيان جىل ساناۋىنان كەيىنگى ءVىىى عاسىردان باستالىپ, ءحىىى عاسىردا شاڭىراق كوتەرگەن شىڭعىس حاننىڭ موڭعول يمپەرياسىمەن جالعاسادى. جارتى الەمگە جايىلعان موڭعول يمپەرياسىنىڭ كەيىنگى (بۇگىنگى) تاريح-تالايى بارشاعا بەلگىلى. جازبا تاريحتاعى شەتەلدىك تانىم-تۇسىنىكتىڭ ۇستەمدىگىمەن «مىڭعۇل» اتاۋى دا «موڭعول» بولىپ وزگەرىپ, قالىپتاسىپ كەتكەن. عىلىمدا ولار «كونە موڭعولدار» نەمەسە «شىڭعىس حان موڭعولدارى» دەپ اتالادى. شىڭعىس حان موڭعولدارىنىڭ ءتىلى – تۇرىك, ءدىنى – ءتاڭىر ءدىنى بولعان. دەمەك, شىڭعىس حان دا ەدىل (اتتيلا) پاتشا سياقتى تۇرىك حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى. شىڭعىس حاندى تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق ۇلى پەرزەنتى دەپ قاراعان ءجون دەيمىز.
كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبولىمى «ءۇش شىڭعىس» دەپ اتالادى. «شىڭعىس» دەگەن ءسوز اتاق پا الدە لاۋازىم با, ول نە ماعىنا بەرەدى, قاي ءتىلدىڭ ءسوز قورىنا جاتادى؟ قازىرگى تۇرىك تەكتەستەر, قىتاي, موڭعول تىلدەرىندە بۇعان جاۋاپ جوق. اۆتور بۇل ساۋالداردىڭ جاۋابىن مىڭعۇلدار تاريحىنان ىزدەيدى.
قىتايشا «سيۋڭنۋ» دەگەنىمىز «مىڭعۇل» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. ەندى وسى سيۋڭنۋ ەلى بيلەۋشىسىنىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمىنىڭ اتاۋى «ءچانيۇي» («شانيۋي»), مۇنىڭ لاۋازىمدىق ماعىناسى قىتايلاردىڭ «كوكتىڭ ۇلى» نەمەسە ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ «قاعان» دەگەنىنە جوبالاسادى. ءبىر ەسكەرەتىن ءجايت – وسى «ءچانيۇي» لاۋازىم اتاۋى قىتايمەن كورشى بولعان باسقا بىردە-ءبىر كوشكىنشى حالىقتا جوق.
قازاق تاريحشىلارى «ءچانيۇي» اتاۋىن حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ «تاڭىرقۇت» دەپ الدى. بۇعان قىتاي ەلىندە تۇراتىن قازاق تاريحشىلارىنىڭ وسىلاي دەپ اتاۋى سەبەپ بولىپتى.
دەگەنمەن, ق.سالعارا ۇلى وسى ورنىعىپ قالعان اتاۋعا ءوزىنىڭ كۇمانى بارلىعىن بىلدىرەدى. قىتاي دەرەگىن جان-جاقتى تالداي كەلە «تاڭىرقۇت» دەگەن اتاۋ ونىڭ ماعىناسىن تاپ باسىپ ايتۋ ەمەس, بولجام عانا ەكەندىگىن پايىمدايدى. ءسويتىپ, سيۋڭنۋ مەملەكەتىنىڭ ورنىندا ورناعان كەيىنگى تۇرىك مەملەكەتتەرىندەگى لاۋازىم اتاۋلارىنا دا نازار اۋدارادى. كونە قىتاي تاريحشىسى بان گۋدىڭ «ءحان كىتابىندا» وسى «ءچانيۇي» ءسوزىنىڭ «ۇلان-بايتاقتىقتىڭ, كەڭدىكتىڭ بەلگىسى» دەگەن تۇسىندىرمەسى تۇرىكشە «تارحان» («دارحان») لاۋازىمىنا ماعىنالاس كەلىپ تۇرعانى وي سالادى.
سونىمەن, مىڭعۇل-سيۋڭنۋلاردا «شىڭعىس» ءسوزى لاۋازىم اتاۋى بولمادى. سيۋڭنۋ (مىڭعۇل) بيلەۋشىسىنىڭ ەسىمى تاريح زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىنا ىلىكپەگەن. وسى رەتتە اۆتور تاعى دا سيۋڭنۋ (مىڭعۇل) حالىقتارىنىڭ مۇراگەرى ەسەپتەلەتىن كەيىنگى تۇرىك تەكتەس حالىقتار, مەملەكەتتەر تاريحىنا ءۇڭىلىپ, ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ اتتارىنا, اتاقتارىنا كوڭىل اۋدارادى. مىنە, وسى تۇستا ءحىىى عاسىردا موڭعول يمپەرياسىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەن تەمۋجيننىڭ «شىڭعىس» دەگەن ايبارلى لاقاپ ەسىمى الدان شىعادى.
«شىڭعىس» ءسوزى سيۋڭنۋ (مىڭعۇل) يمپەرياسىنىڭ ايگىلى بيلەۋشىسى ماۋدۋنگە (مودە, مۇدە, مەتە) تاڭىلعان قىتايشا «چيڭتىجى» سوزىنە ۇقساس, العاشقى بۋىنىنىڭ دىبىستالۋى ۇندەس. ماۋدۋننىڭ دا, تەمۋجيننىڭ دە شىققان تەگى مىڭعۇل حالقى. دەمەك, «چيڭتىجى» مەن «شىڭعىس» ءبىرى قىتايشا, ءبىرى مىڭعۇلشا (سيۋڭنۋشا) ءبىر ۇعىمدى بەرىپ تۇرعان جوق پا ەكەن؟ ونىڭ ۇستىنە «شىڭعىس» ءسوزىنىڭ توركىنىن تاپ باسقان ەشكىم جوق, جورامال كوپ. «مىقتى كىسى», «تاق يەسى», «نۇردان جارالعان», « ۇلى حان», «تەڭىز حان», «دالا حان», «تەلەگەي حان», «شىڭداي بيىك حان», «تاۋ حان», «شىڭ قۇز» دەگەن ءتۇرلى ۇعىمدارعا جورۋ بار. وسىلاردىڭ ءبارىن سارالاي كەلە ق.سالعارا ۇلى ءوز پايىمىن ۇسىنادى.
اۆتور ايتادى: «شىڭعىس» ءسوزى ءاۋ باستا «شىڭ» جانە «قىس» («سىق», «كۇش») دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. شىڭ – تاۋدىڭ ەڭ بيىگى. ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ تۇسىنىگىندە ءتاڭىردىڭ مەكەنى كوكتە. ءتاڭىر – ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ سىيىنار قۇدايى. ول جىلىنا ءبىر رەت كوكتەن ءتۇسىپ, شىڭ باسىندا وتىرادى ەكەن. سول جىلدىڭ جاڭا كۇنىندە (ناۋرىزدا) بۇكىل ەل تاۋعا بارىپ, تاڭىرگە, جەرگە, اتا-بابا ارۋاعىنا ارناپ قۇرباندىق شالادى. بۇل كۇنى ءتاڭىر شىڭ باسىندا تۇرىپ ءبارىن كورىپ, ەستىپ, تىلەگەن تىلەكتى قابىلداپ وتىر دەگەن ءتۇسىنىك بولعان. تۇرىك تەكتەستەر قۇداي وتىرعان شىڭدى «تاق», «ءتاڭىر تاعى» دەپ ساناعان. بىرتە-بىرتە «شىڭ» ۇعىمى «ءتاڭىر» («قۇداي»), ال «تاق» ۇعىمى «تاۋ» دەگەن ماعىناعا اينالعان. «ءتاڭىر تاۋ», «اسپان تاۋ», «ءحانتاڭىرى» دەگەن اتاۋلار سول ەجەلگى تۇسىنىكتەن جەتكەن بەلگىلەر.
وسىلاي تالداي كەلە «شىڭعىس» اتاۋىنىڭ العاشقى بۋىنى «شىڭ» باستاپقى ماعىناسىنداعى «تاۋ بيىگى» دەگەن ۇعىمنان «ءتاڭىر» («قۇداي») دەگەن ماعىناعا اۋىسقان. ال «قىس» («سىق») ءسوزى «كۇش», «قۋات» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. سوندا «شىڭعىس» ءسوزى «ءتاڭىردىڭ كۇشى», «قۇدايدىڭ قۋاتى», «قۇدايدىڭ قاھارى» بولىپ شىعادى. باتىس جۇرتى كەزىندە ەدىل (اتتيلا) قاھارماندى «قۇدايدىڭ شىبىرتقىسى» («بيچ بوجي») اتاۋى دا بەكەر ەمەس. دەمەك, كەزىندە ەدىل دە – شىڭعىس اتانعان.
بۇل اتاق-ەسىم بيلەۋشىلەردىڭ بارىنە ەمەس, ەلىنىڭ بۇرىنعى اتاق-داڭقىن قايتا ورناتقان, قۋاتتى مەملەكەت قۇرا العان, وزىنە تەڭ كەلەر قولباسشى جوق ۇلى تۇلعا بيلەۋشىلەردىڭ تاڭداۋلىسىنا عانا حالىقتىڭ ۇيعارىمىمەن بەرىلگەن ەكەن. شىڭعىس اتاق-ەسىمى مىڭعۇل (سيۋڭنۋ) تۇڭعىش يمپەرياسىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەن, توڭىرەگىن تۇگەل جانە قىتايدى باعىندىرىپ, تاريحتا وشپەس اتى قالعان ماۋدۋنعا (مودە, مۇدە, مەتە), جارتى الەمگە موڭعول يمپەرياسىنىڭ بيلىگىن جۇرگىزگەن تەمۋجينگە جانە ەۋروپانى تىزە بۇكتىرگەن ەدىلگە (اتتيلاعا) بۇيىرعان. شىڭعىس اتانعان باسقا بيلەۋشى-قولباسشىلار بولدى ما جوق پا, ول تاريحتا بەلگىسىز. بۇل اتاق-ەسىم ولارعا حالىق وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايىندا بەرىلگەن. ولاردىڭ ۇشەۋى دە مىڭعۇل حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى. ەۋروپالىقتار «گۋننى», قىتايلار «سيۋڭنۋ», قازىرگىلەر «موڭعول» دەپ تۇرلىشە اتاعاندارىمەن ءبارى تەگى ءبىر حالىقتان شىققاندار – ەجەلگى تۇرىكتەر, ياعني مىڭعۇلدار, سولاردىڭ ۇرپاقتارى.
سونىمەن, «شىڭعىس» اتاق تا, لاۋازىم دا ەمەس, ۇلى مەملەكەت ورناتقان تەڭدەسسىز تۇلعالارعا بەرىلەتىن بىرەگەي قۇرمەتتى ەسىم.
تاريحشى-جازۋشى قويشىعارا سالعارا ۇلى اشقان موڭعول قۇپياسى وسىنداي. بۇل جاڭالىقتارعا, ۇسىنىستارعا مامان تاريحشى قاۋىم نە دەر ەكەن؟
اقايدار ىسىم ۇلى,
جۋرناليست-زاڭگەر,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
استانا.
