كيبەربۋللينگ: قاتىگەزدىك قايدان, قاۋىپ نەدەن؟

بالا قۇقىعىن قورعاۋ دەگەندە ويعا بىردەن قورقىنىشتى قارۋعا اينالعان كيبەربۋللينگ تۇسەتىنى انىق. قۇرباندارىنىڭ دەنى جاسوسپىرىمدەر بولىپ كەلەتىن بۇل دەرت كۇن ساناپ دەندەپ بارادى. ال بالا – قوعامنىڭ ەڭ نازىك ءارى قورعانسىز مۇشەسى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل زاڭنىڭ قاجەت ەكەنى داۋسىز. الايدا كەي ساراپشىلار قۇزىرلى ورگاندار وسى زاڭ جوباسىن جەلەۋ ەتىپ تسەنزۋرانى كۇشەيتىپ, الەۋمەتتىك جەلىنى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرماق دەگەندى العا تارتادى.

ماسەلە مىنادا. زاڭ جوباسىندا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر «زاڭدى وكىلدەرىن» تاعايىنداۋعا, سونىمەن قاتار ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, ياعني اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى تالاپ ەتكەن كەز كەلگەن كونتەنتتى 24 ساعاتتىڭ ىشىندە وشىرۋگە مىندەتتەلەدى. ەگەر الەۋمەتتىك جەلى ۋاكىلەتتى ورگان تالابىن ورىنداماسا, مينيسترلىك جەلىنىڭ «قازاقستان اۋماعىندا جۇمىسىن شەكتەۋ­گە» قۇقىلى.

زاڭدا بۇل تۇزەتۋ «باق سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان شەتەلدىك ونلاين پلاتفورمادان قازاقستان زاڭدارىنىڭ تالاپتارىن بۇزاتىن اقپاراتتى جويۋ نە ونىڭ ەل اۋماعىندا تاراتىلۋىنا شەكتەۋ قويۋ جونىندە شارالار قولدانۋ ارقىلى جيىرما ءتورت ساعات ىشىندە ورىنداۋعا مىندەتتى» دەپ كورسەتىلگەن. بۇل تالاپ «بايلانىس تۋرالى» زاڭنىڭ 41-1-بابىنىڭ 1, 1-1 جانە 1-2-تارماقتارىندا كورسەتىلگەن نورمالاردى ورىنداۋدان تۋىندايدى. ال 41-باپتا «جەكە ادامنىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرەتىن قىلمىستىق ماقساتتاردا, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردى سەكسۋالدىق قاناۋدى جانە بالالار پورنوگرافياسىن ناسيحاتتايتىن اقپاراتتى تاراتقان بايلانىس جەلىلەرىنىڭ جانە (نەمەسە) قۇرالدارىنىڭ جۇمىسىن, بايلانىس قىزمەتتەرىنىڭ كورسەتىلۋىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ تۋرالى» جازىلعان.

تۇزەتۋ اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قادام بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. دەگەنمەن زاڭ جوباسىنا قارسى شىعىپ, ارنايى پەتيتسيا جاريالاعاندار «بۇل قادامداردىڭ ارتىندا ءسوز بوستاندىعىن شەكتەپ, الەۋمەتتىك جەلىنى باقىلاۋدى ارتتىرۋ تۇرعانى انىق» دەگەن پىكىردە.

كونتەنتتىڭ زاڭدى نە زاڭسىز ەكەنى قالاي انىقتالادى؟ ونى انىقتايتىن ناقتى الگوريتم قاراستىرىلعان با؟ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ تالابىن بۇزاتىن اق­پا­رات» دەگەن ۇعىمعا نەنى جاتقىزۋعا بولادى؟ ەگەر زاڭ جوباسىنا بۇل تۇزە­تۋ­لەر ەنگىزىلسە, قازاقستان ينتەرنەت كەڭىستىگىندە جۇمىس ىستەۋ قانشالىقتى قاۋىپسىز بولماق؟ كوپشىلىك اسىرەسە تسيف­رلى قۇقىق سالاسىنداعى ساراپشىلار, قۇقىق قورعاۋشىلار, جۋرناليستەر تالقىعا سالىپ جۇرگەن بۇل سۇراقتارعا جاقىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى اسقار وماروۆ Facebook-تەگى جەكە پاراقشاسى ارقىلى جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.

زاڭ جوباسىنداعى بۇل تۇزەتۋلەر ەلدەگى ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ەل اۋماعىنداعى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر قىزمەتىن زاڭ­نا­مالىق رەتتەۋدى كوزدەيتىنىن العا تارتقان ا.وماروۆ: «زاڭداردا ءتيىس­تى باپتار بولماعاندىقتان Meta, Telegram جانە ت.ب. تسيفرلى الپاۋىتتار فيزي­كا­لىق تۇرعىدان قازاقستان تەرريتورياسىندا تىركەلمەگەندىكتەن ءبىز ولاردان زاڭدارىمىزدى ساقتاۋدى تالاپ ەتە المايمىز. زاڭدى وكىلدى تاعايىنداۋ وسى جاعدايدى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمي­نيس­ترى بۇل تۇزەتۋلەردىڭ قاراپايىم پاي­­دالانۋشىلارعا ەش­قان­داي اسەر ەت­پەي­تىنىن, سەبەبى قول­دا­نىستاعى زاڭ­نا­مادا زاڭسىز ماتەريالداردى تارا­تۋ­عا جاۋاپكەرشىلىك قاراس­تى­رىلعانىن ايتا كەلىپ, 24 ساعات ىشىندە زاڭسىز كونتەنتتى جويۋ تالاپتارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي تۇسىندىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, «ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلمايتىندىقتان جابىق توپتار مەن قاۋىمداستىقتار جەكە پاراقشالارىندا جەكە تۇلعالاردىڭ سوڭىنا ءتۇسۋ, قۋدالاۋ, قورلاۋ, جەكە باسقا ءتيىسۋ فاكتىلەرىن توقتاتپاي وتىر». «ولارمەن بايلانىس ورناتىپ, اقىلعا شاقىرۋ ارەكەتتەرى كوپ جاعدايدا ناتيجە بەرمەيدى. بۇل جاعدايدى شەشۋدىڭ جالعىز ءارى ءتيىم­دى ءادىسى – الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ وزدە­رىنە جۇگىنۋ. اقپاراتتى 24 ساعاتتان ارتىق ساقتاۋ, مالىمەتتىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتۋىنا نەمەسە زياندى سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن», دەيدى ول.

كيبەربۋللينگ قۇرباندارى قازاق­ستاندا كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارادى. ەلىمىزدەگى 11-15 جاس ارالى­عىن­داعى ءاربىر بەسىنشى جەتكىنشەك كيبەربۋللينگتىڭ قۇربانىنا اينالادى ەكەن. عالامتوردا وتىرعان بالانىڭ جەكە باسىنا ءتيىسۋ, ءتۇر-تۇلعاسىن كەمسىتىپ, ار-نامىسىن قورلاۋ, اياققا تاپتاۋ, ودان قالدى قارعاپ-سىلەۋدىڭ سالدارى ودان دا قورقىنىشتى. راس, بۇرىن-سوڭدى ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا «كيبەربۋللينگ» تەرمينى بولعان جوق. بۇعان دەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە ادامدى بالاعاتتاۋ, پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتۋ, ءتۇرلى سوزدەر ارقىلى ولىمگە يتەرمەلەۋ قىلمىستىق كودەكس نەگىزىندە قارالادى. ياعني وسى كودەكستىڭ 105-بابى ء«وزiن-ءوزi ولتiرۋگە دەيiن جەتكiزۋ» بويىنشا كامەلەتكە تولماعان ادامعا قاتىستى جاسالعان ءىس-ارەكەتتەر ءۇشىن ءۇش جىلدان سەگىز جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. كيبەربۋللينگپەن قالاي كۇ­رەسۋگە بولادى؟ ۆيرتۋالدىق كەڭىس­تىك­تەگى پسيحولوگيالىق قىسىمنان بالا­لاردى قالاي قورعاپ قالامىز؟ وسى سۇراقتاردى ساراپشىلارعا قويعا­نى­مىز­دا, بۇل تاقىرىپتى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار «وڭ-سولىن تاني قويماعان كەز كەلگەن بالا جەلىدەگى قورلاۋ جانە تابالاۋعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان توتەپ بەرە الامايدى. سول ءۇشىن دە بۇل زيانكەستى ارەكەتتەرمەن زاڭ بو­يىنشا كۇرەسۋ كەرەك», دەگەن تۇجى­رىم­دارىن العا تارتتى.

«قانداي جاعداي بولسىن بالانىڭ قۇقىعىن ءبىز ەڭ ءبىرىنشى قويۋىمىز كەرەك», دەيدى «سەنىمەن بو­لاشاق» رەسپۋبليكالىق اتا-انالار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى راقىمبەك جولاەۆ. قازىرگى تاڭدا ينتەر­نەت الەمىندە بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ وتە كۇردەلى ماسەلەگە اينالعانىن بۇكپەسىز جەتكىزگەن بىرلەستىك توراعاسى: «سەبەبى الەمدىك دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك جەلىلەر جابىق جاريالارىمداردا ءوز ميسسيالارىن جاسىرىن ورىنداپ, ءتۇرلى زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرگە بارىپ جاتقانى ءمالىم. ءبىز بۇل رەتتە بالانىڭ قۇقىعىن ويلاۋىمىز كەرەك. كوپ جاعدايدا اتا-انالار ءوز بالالارىنىڭ قانداي جەلىدە وتىرعانىن, كىممەن سويلەسىپ جۇرگەنىن دە بايقاماۋى مۇمكىن. نەمەسە جاسىرىن پابليكتەردە ءارتۇرلى قىسىمعا ۇشىراپ, قورلانىپ جۇرگەنىن سەزبەۋى دە مۇمكىن. ال كيبەربۋللينگتىڭ سالدارى وتە اۋىر», دەيدى. «كەيبىر دەرەكتەردە, كيبەربۋللينگكە ۇشىراپ, ءوز-وزىنە قول سالعان بالالار جايلى مالىمەتتەردى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ارينە, «ارقانى كەڭگە سالىپ» جۇرە بەرۋگە دە بولادى. الايدا ەلىمىزدەگى ءاربىر بالا نەمەن اينالىسىپ جاتىر؟ ول الەۋمەتتىك جەلىدە كىممەن دوس؟ بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگتىڭ قۇربانىنا اينالىپ جۇرگەن جوق پا دەگەن سۇراقتار ءاربىر اتا-انانى الاڭداتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. قازىر ءبىزدىڭ بالالارىمىزدى ينتەرنەت تاربيەلەپ جاتىر. اتا-انالاردىڭ ىقپال ەتۋ ايماعى السىرەدى. سوندىقتان دا ينتەرنەتتەگى بالا تاربيەسىن, بالا قۇقىعىن ءبىز باستى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك», دەگەن ويىن جەتكىزدى ر.جولاەۆ.

ال تۇركىستان وبلىسى اتا-انالار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى اقبايان جاقىپوۆا بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعايتىن زاڭنىڭ قاجەتتىلىگىن «ەل ەرتەڭى – جاس ۇرپاق» الەۋمەتتىك جوباسىنىڭ ناتيجەسىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇركىستان وبلىسى اۋماعىنداعى 17 اۋىل-ايماقتى قامتىعان جوبانىڭ باستى ماقساتى – بالالارعا بۋللينگ جانە كيبەربۋللينگتەن قالاي ساقتانۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋ. «جوبا اياسىندا ەلدى مەكەندەرگە بارىپ, بالالاردى, ولاردىڭ اتا-انالارىن, مۇعالىمدەردى, الەۋمەتتىك پەداگوگتەردى, ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىن, كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى جونىندەگى پوليتسيا ينسپەكتورلارىن وقىتتىق. سوندا بايقاعانىمىز – قاراپايىم حالىق كوبىنەسە كيبەربۋللينگتى قالىپ­تى جاعداي دەپ قابىلدايدى, بۇل قىل­مىستى ءالى كۇنگە قوعامنىڭ دەرتى, قا­ۋىپتى قۇبىلىس دەپ سەزىنبەيدى», دەيدى ا.جاقىپوۆا.

«اتا-انالاردىڭ دەنى بالالارىنىڭ ۆكونتاكتە, تيك-توك سەكىلدى جەلىلەردە قانداي بۋللينگە ۇشىراپ, قانداي كوڭىل كۇيدە جۇرگەنىن بىلە بەرمەيدى» دەگەن پىكىرىن بۇكپەسىز جەتكىزگەن ساراپشى: «گادجەتكە بايلانعان بالالارىنىڭ جەلىدەگى جات ادامداردان نەشە ءتۇرلى تەرىس اقپارات الىپ, مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇردە نەشە ءتۇرلى زورلىق-زومبىلىق كورىپ جاتقانىنان ەت جاقىندارى مۇلدە حابارسىز بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىندا 80 پايىزدان استام وتباسى كوپبالالى. ءار اتا-انانىڭ باس قايعىسى – ناپاقا تابۋ, بالا-شاعاسىن اسىراۋ. بۇگىنگى اكە-شەشەنىڭ كوبى جۇمىسباستى, قالا بەردى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتەن, شارۋادان قولى بوساي بەرمەيدى. ال بالا جەلىدەگى ماسەلەسىمەن جەكە ءوزى عانا قالادى», دەيدى.

پسيحولوگ مامان كيبەربۋللينگتىڭ قۇربانىنا اينالعان بالانىڭ كوپ جاعدايدا نە ىستەۋ قاجەتتىگىن, كىمگە, نەنى قالاي جەتكىزۋ كەرەكتىگىن بىلمەيتىنىن دە اشىق ايتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەتكىنشەك ءوز قۇقىعىن قورعاۋدى بىلمەيدى. ەكىنشى ماسەلە – بالالارىنىڭ قانداي قۇقىعى بار ەكەنىنەن اتا-انالار دا بەيحابار. «ەگەر بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ارالاسپاسا كيبەربۋللينگ دەرتى ىندەتكە اينالىپ كەتەدى. قازىرگى تاڭدا تۇركىستان وبلىسى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد سانى بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇر. بۇل وتە قورقىنىشتى ءارى اۋىر ستاتيستيكا. جىنىستىق كيبەربۋللينگ دەگەن قاۋىپ تە كۇن وتكەن سايىن قويۋلانىپ كەلەدى. ينتەرنەتتە بالالار پورنوگرافياسىمەن اينالىساتىن ارنايى دەسترۋكتيۆتى توپتار بار. ال عالامتوردا وتىرعان بالا مۇنداي كونتەنتتەردى ءوز بەتىنشە IP ادرەستى انىقتاپ, بۇعاتتاي المايدى. ياعني مۇنداي قاۋىپپەن جەتكىنشەك جالعىز ءوزى كۇرەسە المايدى. ەگەر كەز كەلگەن اتا-انا وسىنداي زاڭ بار ەكەنىن بىلسە, زاڭ تالاپتارى بويىنشا ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتە السا, بالاسىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى كيبەربۋللينگتەن قورعاي الادى. زاڭ ارقىلى بۇل قاۋىپكە قارسى تۇرا السا, ءبىز ءۇشىن بۇل دا ۇلكەن جەتىستىك. ال زاڭمەن رەتتەلمەگەن نارسە كەڭ جايىلىپ, تەرىس قۇبىلىسقا اينالىپ كەتەدى. ال ءبىز ايتىپ وتىرعان كيبەربۋللينگ بۇگىنگى قوعامنىڭ قورقىنىشتى قارۋىنا اينالىپ ۇلگەرگەنىن جاسىرا المايمىز», دەيدى ول.

ا.جاقىپوۆا زاڭ جوباسىنىڭ قوعام­عا كەڭ تاراپ, جان-جاقتى تالقىعا ءتۇسۋىن دۇرىس دەپ سانايدى. «سەبەبى اۋىل-ايماقتاعى اتا-انالار دا زاڭ تالاپتارىنان حاباردار بولىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى بالالارىنا اتا-انالىق باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. بالا تاربيەسى مەن ونىڭ بولاشاعىنا ەڭ ءبىرىنشى اتا-انا جاۋاپتى. ال ءاربىر اتا-انا بالاسىن جەلىدەگى قاۋىپ-قاتەردەن مەملەكەت پەن زاڭ قورعايتىنىن, زايىرلى, قۇقىقتىق ەلدە تۇراتىنىنا تولىق سەنىممەن ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. مەن ءوزىم دە كوپبالالى اتا-انامىن. سوندىقتان بۇل تاقىرىپ, بۇل زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ مەن ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. كيبەربۋللينگ قاۋپى ەلىمىزدە بار جانە بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشەتىن زاڭدىق جولدارى ءالى ناقتى جولعا قويىل­عان جوق. سوندىقتان دا ەل ەرتەڭى بولار بالالارىمىزدىڭ تاعدىرىنا تونگەن بۇل دەرتكە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت», دەپ ويىن تۇجىرىمدادى ساراپشى.

ال «زاڭ جوباسى ءسوز بوستاندىعىن قانشالىقتى شەكتەيدى؟» دەگەن سۇراققا ا.جاقىپوۆا «بالانى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋعا زاڭ جۇزىندە مەملەكەت ارالاس­پاسا, بۇل قاۋىپپەن اتا-انا, بالا, مەكتەپ جالعىز ءوزى كۇرەسە المايدى» دەپ جاۋاپ بەردى. ء«بىر نارسەنى ەسكەرگەن ءجون. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ باستى كوزدەگەنى – بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ. وزگەلەرگە زاڭنىڭ ەشقانداي زيانى جوق. سەبەبى باق-تا جالعان اقپارات تاراتۋ, سۋرەتتەردى رۇقساتسىز قولدانۋعا قاتىستى نورمالار قولدانىستاعى زاڭدا بۇرىننان بار. ول زاڭدى ەشكىم الىپ تاستاعان جوق. زاڭ نورمالارىن دۇرىس تالقىلاماۋ قوعامدا وسىنداي تەرىس پىكىر تۋىنداتىپ وتىر. نەگىزى مۇنداي وي-پىكىرلەردى ماسەلەنى تەرەڭىنەن زەرتتەپ قاراماعاندار ءجيى ايتادى. سەبەبى بۇل زاڭ جوباسى الەۋمەتتىك جەلىنى كۇندە­لىك­تى پايدالانۋشىلارعا ەشقانداي شەك­تەۋ قويمايدى. حالىقتىڭ دەنى كيبەر­بۋل­لينگتىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ءارى زياندى ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان «بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن جەلەۋ ەتىپ قۇقىعىمىزدى شەكتەپ وتىر» دەگەن پىكىر مۇلدە شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. زاڭ جوباسىندا «ەگەر ءوتىنىش مازمۇنىندا بالاعا قاتىستى كيبەربۋللينگ فاكتىلەرى جاسالىپ جاتقان ينتەرنەت رەسۋرس كورسە­تىلمەسە, ءوتىنىش قاراۋدان باس تارتىلادى» دەپ تايعا تاڭبا باسىلعانداي جازىلعان», دەيدى.

ءتۇيىن. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى ەل اۋماعىندا كيبەربۋللينگكە قاتىسى بار 10 مىڭنان استام ماتەريالعا شەكتەۋ قويىلسا, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇسىنىمدارىمەن ينتەرنەتتەگى 222 400-دەن استام قۇقىققا قارسى ماتەريال جويىلعان. ال ءبىر تاۋلىك ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى كونتەنتتى جويۋدى نەمەسە بۇعاتتاۋدى تالاپ ەتەتىن زاڭ گەرمانيا, فرانتسيا, جاڭا زەللانديا, اقش سەكىلدى بىرقاتار دامىعان ەلدە قابىلدانعان. ماسەلەن, اقش-تىڭ 40-تان استام شتاتىندا كيبەربۋللينگكە قولدانىلاتىن قىلمىستىق جازا وتە قاتاڭ. سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي مەن تۇركيا مەملەكەتتەرى دە وسى الەۋ­مەتتىك جەلى جونىندەگى زاڭدارىن قايتا قاراستىرىپ, كيبەربۋللينگكە قاتىستى جازانى كۇشەيتىپ جاتىر.

اتاۋى قازاق قوعامىنا جات بولعا­نىمەن, قاتەرى بۇكىل ەلدى شارپىپ ۇلگەرگەن بۇل كەسەلدىڭ قازىر ءورشىپ تۇرعانى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. ەندەشە, جەلىدەگى جۇگەنسىزدىك پەن جاۋاپسىزدىققا, جەلىككە زاڭ جۇزىندە جاۋاپ بەرەر ۋاقىت كەلدى.