ءومىردىڭ ءوز ورنەگى

جاساندىلىققا ۇرىنباي, كول­گىر­سىمەي, ءومىردىڭ وزىنەن الىپ دەرەكتى كىتاپ جازۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءبىز مۇنى بەلگىلى جۋرناليست, اۋدارماشى مىرزا­باي كەڭبەيىلدىڭ “زامانداس­تار زاڭعارى” اتتى كىتابىن تيا­ناق­تى وقىپ شىق­قاندا كوز جەت­كىزدىك. ادەبي تانىم­دىق, سىني زەرت­تەۋ ەڭبەكتەر, قازاق­تىڭ قاسيەت­تى ولكە­لەرى­نىڭ ءبىرى, ايتۋ­لى تۇلعا­لار شىق­قان تورعاي تۋرالى بايلام-پايىم­دار, ۇلتىمىز­دىڭ ءبىر­تۋار ۇل-قىز­دارى جايلى تولعا­نىس­تار, ءوزىنىڭ ءومىر وتكەلدەرى – كوپ دە­رەك­­تەرگە قانىق­تىرادى, اسىل بەي­نە­­لەرمەن جۇزدەستىرەدى. ءۇش ءبولىم­نەن تۇراتىن جيناق قامتىعان تاقى­رىپ­تار ءارالۋان. “ارمىسىڭ, اتا­مەكەن!” بولىمىندەگى دۇنيەلەر تورعاي ەلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن الدىڭا تارتا وتىرىپ, ءسابيت مۇ­قانوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, تور­­عايدى تۇلەتۋگە ەرەك­شە ۇلەس قوس­­­قان ناعىز قازاق وزبەكالى ءجا­نى­­بەكوۆ, زەينول­لا سە­رىك­­قا­ليەۆ, وزگە دە اسىلدار تۋرالى ايىزىڭدى قاندىرىپ ايتادى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىز ەكى ماقالاعا ايرىقشا توقتالا كەتسەك دەيمىز. ونىڭ ءبىرىن­شىسى, ىبىراي التىن­سارين تۋرالى “دالا مەك­تەبىنىڭ دانا باباسى” دەپ اتالادى. مۇندا قازاق­تىڭ ۇلى قالامگەرى مۇحتار اۋەزوۆ ىبىراي التىن­سارين­نىڭ ءوز زاما­نىن­داعى ۇستانعان باعىتىنىڭ سىر-سىيپا­تىن ءدال باسىپ تانىپ, قازاق­تىڭ ۇلى اعارتۋشىسىنا ءدال باعاسىن بەرۋى ەدى. وسىنى مىرزا­باي كەڭ­بەيىل تاريحي وقيعالاردى تاراتا اي­تىپ, جازۋشىنىڭ 1923 جىلى “شول­پان” جۋرنالىندا جاريالان­عان “التىن­سارين” اتتى توپتاما ماقا­لا­­­لارى­نان ءۇزىندى كەلتىرە وتى­رىپ, ءسوزىن دايەكتەيدى. “قازاق­تان شىققان بىلگىشتەر ىبىرايدىڭ ىسىنە تاريحي باعا بەرىپ, جابىلىپ جۇرگەن جالا­نىڭ اقتى-قاراسىن ايىرىپ, جالپاق جۇرتقا ايتىلۋى كەرەك دەيمىز. قازاق-قىرعىزدىڭ مادا­­نيا­تى ىبى­­راي سياقتى ادام­دار­دى ءسوز قىلماي, ەسكەرۋسىز تاس­تاي المايدى. بۇ كۇنگە شەيىن ءسوز بول­ماي كەلگەن بولسا دا مۇنان بى­لاي كەلەشەكتە ونىڭ جا­يىن ماي­دان­عا سالادى. بۇل تاريحتىڭ زاڭى. سونىڭ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇسىنىسى­مىز: ىبىرايدىڭ جايىن تەكسەرۋ” دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتى­رىپ, ء“بىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاق­تارى­مىزدىڭ بارىنە اباي قانداي قادىرلى بولسا, ىبى­راي دا ءوز ورنى, ءوزىنىڭ ارنا­لى مۇرا­سى­مەن ىستىق” دەگەن تۇيىنىنە جۇگىنەدى. شىنىندا, تاريحتان ءمالىم, ن.ي.يل­مينسكيدىڭ ميسسيونەر ء“مى­نە­زىن” “الداپ اداستىرعان ءادى­سىن” ال­­عاش اشقان دا مۇحتار اۋەزوۆ بو­لا­­تىن. پاتشا جاندار­مياسىنىڭ قۇپيا حاتتارىن قازاق توپىراعىنا اكەلىپ بۇلجىتپاي ورىنداعان دا سول ەدى. مىسالى: “اۋىلداردا, ستار­­شىندارعا “اۋىل مەكتەبى” دەگەن ءبۇر­كەنشىك اتپەن مەكتەپ ۇيىمداس­تىرىپ, بىرتە-بىرتە ولاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, العا­شىندا قازاقتاردىڭ كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن ولارعا قازاق مۇعالىمدەرىن جىبەرۋ كە­رەك. ولارعا مىندەتتى تۇردە ورىس وقۋىن وقىتىپ, بالالارمەن ورىسشا ءسوي­لەۋدى تاپسىرىپ, قازاق ءارپىن قان­داي جاعداي بولماسىن قولدان­باۋدى, ءسوي­تىپ قازاق كىتابىن وقي المايتىن­داي جاعدايعا جەتكىزۋ كەرەك. سودان كەيىن مىناداي تاسىلگە كوشۋ ۇسىنى­لادى: بارلىق مەكتەپ­تەردىڭ مۇعالىم­دەرىنەن “مۇعالىم” دەگەن ينسپەكتور­دىڭ ارنايى بەكىت­­كەن كۋالىگىن تالاپ ەتۋ كەرەك, ال ينسپەك­تور­لارعا قازاق مۇعا­لىمدەرىنە كۋالىك بەرۋدى ادەيى قيىن­داتىپ, سارساڭعا سالىپ, قاسا­قانا كەشىكتىرۋ تۋرالى الدىن-الا تاپسى­رى­لىپ قويىلۋى ءتيىس. ال كۋالىك­سىز ساباق بەر­گەن مۇعا­­لىم­دەر قاتاڭ تۇردە زاڭ ارقىلى جاۋاپقا تارتىلسىن. وسى تاسىلمەن مولدالاردىڭ سانىن كەمى­تىپ, ول مىندەت اۋىل ستارشىنىنا جۇك­تەلۋى ءتيىس. پوپتاردىڭ وزىنە بەل­گىلى ادام­دار عانا مۇعالىمدىككە ساي­لانسىن. سودان كەيىن رەتىنە قاراي سىلتاۋ تاۋىپ, ستارشىندار ءوزىنىڭ اقىماقتى­عىنان جانە ءىستىڭ ءمانىسىن بىلمەگەن­دىك­تەن انانى-مىنانى ءبۇل­دىردى-ءمىس... تاعى باسقا دا مولدا­لار تۋرالى جال­عان لاقاپ تاراتىپ, اۋىل مەكتەپتەرىن مولدالاردىڭ قولدارى­نان الىپ, پوپتىڭ ىقپالىنا ەرىپ, ايتقانىنا كونەتىن جانە ونىڭ ۇنەمى قول استىن­دا جۇرەتىن ادامدارعا تاپسىرۋ كەرەك. ولگەن قازاقتاردى جەرلەۋگە پوپ باسشىلىق ەتۋى ءتيىس, ال قازاقتار ءول­گەن ادام­دارى تۋرالى ولارعا ءمىن­دەتتى تۇردە حابار بەرۋى كەرەك. تەك پوپ رۇق­سات بەر­گەننەن كەيىن عانا ءۇش كۇننەن سوڭ جەر­لەنۋى ءتيىس... قىزدار مەكتەبىن اشۋ كەرەك جانە قازاق ­قىزدارىن ورىس وقۋىنا وقىتۋ­دىڭ ماقساتى مىناۋ – ول ەرتەڭ قازاققا تۇرمىسقا شىعىپ, انا بولعان سوڭ ءوزىنىڭ كۇيەۋى مەن بالا­سىن ورىس­تانۋ­عا بەيىمدەيدى. ولاي بولعان كۇندە قازاقتىڭ وقۋىن تەز جويۋعا قول جەت­كىزەمىز جانە ورىس وقۋىن عانا وقى­تا­مىز. سودان كە­يىن ارنايى (شە­شۋ­­شى) زاڭ شىعا­رى­لۋى ءتيىس, سول ارقى­لى قازاق­تاردى ءار قونىسقا ءبولىپ-ءبولىپ تاستاپ, ولاردى كرەستيان­دارعا اي­نال­دىرامىز” دەگەن زىميان سايا­سات­­تى ىبىراي اينالىپ ءوتىپ, ۇل­تى­­نىڭ ۇل-قىزى­نا ءبىلىم ۇيرەتكەن. ءتىپتى اشىن­­عان تۇس­تارىندا الگى زىميان سايا­ساتتى جۇرگىزۋشىلەر­دىڭ ءوز ۇلتى­­مىزدىڭ ىشىندەگى جانداي­شاپ­­تارىنىڭ بەت-پەردەسىن “قازاق اراسىنداعى قىزمەت ادامدارىن دا كوڭىلىم سۇيمەيدى. ولار كەيدە قا­زاق­تار­دى, قارسى­لىق كورسەتە الماي – قاسقىردىڭ اۋزىندا جەم بولا­تىن قورعانسىز مومىن­دار­دى ادام­­گەر­شىلىكتىڭ شەگىنەن شىعا, ارسىز­دىق­پەن تونايدى” دەپ, ا.بەس­­سو­نوۆ دەگەن ميسسيونەر تۋرا­­لى: “ول, مۇعالىم­دەر مەكتەبى­نىڭ 3-ءشى جانە 4-ءشى كلاستارىنا, وقۋشى­لاردىڭ قارسى بولۋىنا قاراماس­تان, ءبىر اي بويى ءىنجىل مەن ونىڭ پا­رىزدارىن ۋاعىزداي باستادى. وسى­نىڭ ءناتي­جەسىندە, ءبىر جاعى­نان, وقۋ­شىلار وقۋدان باس تارتا باس­تا­دى. ءتىپتى ءوز شاكىرت­­تەرىن زالىم دەۋ سياقتى سوزگە دەيىن بارىپتى” دەيدى. مىنە, ءالتىنساريننىڭ وسىن­داي ۇلىلىعىن العاش رەت تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, جۇرتقا جەت­كىزىپ, قازاقپىن دەگەن ءار پەن­دە ۇلتى ءۇشىن ىبىرايداي, اباي­داي ەڭبەك ەتۋ كەرەكتىگىن العاش ايتقان مۇحتار اۋەزوۆ دەگەن ءتۇيىن جاساي­دى. قازىردە ميسسيو­نەر­لىكتىڭ نەبىر تۇرلەرى ورمەكشى­دەي ءورىپ جۇرگە­نىن, ولار قۇرعان تورعا تۇسكەندەر از ەمەس ەكەنىن نەسىن جاسىرامىز. التىن­سارين زامانى ورالماسقا كەتىپ, تاۋەلسىز ەل بول­عان تۇستا ۇل­تى­مىزدىڭ ۇرپا­عىن ونداي زى­ميان­داردىڭ ارام پيعىلىنان اراشالاپ الۋدى بۇگىن قولعا الما­ساق, ەرتەڭ كەش قالۋىمىز مۇمكىن. ال اۆتوردىڭ ەكىنشى ماقالاسى “اققۋ شوعىرىنىڭ” ايدىنى” دەپ اتا­لادى. مۇندا قازاقتىڭ ءسوز ونە­­رىندە وزىندىك قولتاڭباسى بار, ار­تى­نا “اققۋ شوعىرى”, “قۇلان­نىڭ اجالى”, ت.ب. ولمەس مۇرا قال­­دىرعان اقان نۇرمانوۆ تۋرالى باياندا­لادى. ومىردەن ەرتە كەتكەن قالام­گەردىڭ مۇراسىنا ەرەكشە جا­نا­شىرلىق تانىتقان زامانداس­تارى, سونىڭ ىشىندە قارا ءسوزدىڭ مايىن تامىزعان ايتۋلى قالامگەر قاليحان ىسقاقوۆتىڭ دوسقا دەگەن ادالدىعى تۋرالى سۇيسىنە جازادى. بۇل دا ءتالىم الار دۇنيە دەپ بىلەمىز. سۇلەيمەن مامەت.