اباي • 30 ناۋرىز، 2022

ابايدىڭ اماناتى

116 رەت كورسەتىلدى

«بىلىمدىدەن ايامان ءسوزدىڭ مايىن،

التى ولەڭمەن ءبىلدىردىم ءاننىڭ جايىن» دەپ كەسىپ ايتادى حاكىم اباي. اقىن قازاق ءانى مەن ولەڭى قالاي ورىستەۋى كەرەك دەگەن ماقساتتا ناقتى جۇمىس ىستەپ، وعان ءوزى باستاپ كىرىسكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. 2016 جىلى «جالىن» باسپاسىنان شىققان اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعىن ءسۇزىپ شىققاندا، سول التى ولەڭىن تۇگەندەگەن بولدىق.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

اباي ونەرگە قاتىستى العاشقى تۋىن­دىلارىنىڭ ءبىرى – «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى» دەپ باستالاتىن ولەڭىن 1887 جىلى جازىپتى. «اۋەلى ايات، حاديس – ءسوزدىڭ باسى، قوسارلى ءبايىتمىسال كەلدى اراسى. قيسىنىمەن قىزىقتى بولماسا ءسوز، نەگە ايتسىن پايعامبار مەن ونى اللاسى» دەگەن مىسال كەلتىرەدى. «قۇراننان كەيىن ءسوزدىڭ پاتشاسى – ولەڭ» دەپ انىعىن ايتىپ تۇر. سولاي بولا تۇرا، «قازاققا ولەڭ دەگەن – ءبىر قادىرسىز» دەمەي مە؟ مۇندا ءان تۋرالى ەمەس، قاسيەتتى ولەڭ حاقىندا تولعاندىرادى وقىرماندى. ولەڭ، ءسوز جايىندا بۇدان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. وسىنداي قاسيەتتى ونەرگە كەلگەندە قازاق اراسىندا بەلەڭ العان كەلەڭسىزدىكتى قاتتى سىنعا الادى.

ەلدىڭ ادەبيەتى مەن ءانى قانداي بولسا، حالىقتىڭ وي-ءورىسى مەن دۇنيەتانىمى دا سوعان ساي وزگەرەدى. ءسابيدىڭ قۇلاعىنا اۋەلى ءان جەتەدى. تالبەسىك پەن جەربەسىكتىڭ اراسىندا ءانسىز عۇمىر جوق ادام بالاسىنا. اباي ءاندى ولەڭنەن، ولەڭدى اننەن بولە-جارمايدى. ءبىزدىڭ حالىق تا ء«ان مەن جىر» دەپ قوساقتاپ ايتادى. كوبىنە ء«ان سالاسىڭ با؟» دەگەننەن گورى «ولەڭ ايتاسىڭ با؟» دەيدى. «اۋەلى ءسوز بولعان» (جازۋ) بولسا، قارىپكە جان بىتىرگەن – داۋىس پەن ءۇن. سوندىقتان حاكىم ءان تۋراسىندا ولەڭ دەپ تە ايتا بەرگەنگە سايادى.

«بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە – قارالى ول» دەپ باستالاتىن ولەڭىن 1888 جىلى جازىپتى.

«ومىردەگى قىزىعىڭ ءبارى ولەڭمەن،

ويلاساڭشى، بوس قاقپاي ەلەڭ-سەلەڭ».

دەمەك قۋانىشتى ارلەندىرىپ، اجارلاندىراتىن، قايعىنى شايىپ، سەيىلتەتىن دە – ولەڭ ء(ان) دەگەن ءسوز. بۇل ولەڭدەگى العاشقى ءتورت شۋماق – ادام ومىرىندە ولەڭنىڭ وراسان زور ورىن الاتىنى تۋرالى. شىلدەحانادا ايتىلاتىن اننەن باستاپ جوقتاۋعا دەيىن. ولەڭ بولماسا، ءومىر دە جوق. سولاي دەيدى دە

«ولەڭدى ايتپاق تۇگىل ۇعا المايسىڭ،

ايتساڭ دا ءۇدداسىنان

شىعا المايسىڭ.

سەن بىلمەيدى ەكەن دەپ ايتپاسىن با،

نەگە مۇنشا سىرەسىپ، قۇپ المايسىڭ؟» – دەپ ءبىر سىناپ الادى دا، اقىندار مەن انشىلەرگە، جالپى ونەرپاز اتاۋلىعا مىناداي تالاپ قويادى:

«سىي دامەتپە، بەرسە –

الما ەش ادامنان،

نەڭ كەتەدى جاقسى

ولەڭ ءسوز ايتقاننان؟

سۇيسىنەرلىك ادامدى قۇرمەت قىل،

اۋلاق بول ءانىن ساتىپ نارسە العاننان.

كوپ توپتا ءسوز تانىرلىق

كىسى دە از-اق،

ونداي جەردە ءسوز ايتىپ،

بولما مازاق.

بىرەۋى ولاي، بىرەۋى بۇلاي قاراپ،

تۇگەل ءسوزدى تىڭداۋعا جوق قوي قازاق.

ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ،

ونەر شاشپاق،

ناداننىڭ كوزىن قويىپ، كوڭىلىن اشپاق

ۇلگى السىن دەيمىن ويلى

جاس جىگىتتەر،

دۋمان-ساۋىق ويدا جوق اۋەل

باستا-اق».

ونەرگە بويلاي العان جاننىڭ كوكىرەك كوزى اشىلىپ، ويى تۇزەلەدى. ويى ءتۇزۋ ادام­نىڭ اۋزىنان دۇرىس ءسوز شىعادى. ءتىلى ۇس­تارادى. ياعني حالىقتى اداستىرمايدى. نە سويلەسە دە انىعىن ايتادى. مۇنىسى – اقىندىققا عانا ەمەس، انشىلىككە، ساحنادا جۇرگەن ونەرپاز اتاۋلىعا قويىلعان تالاپ. ءارتۇرلى ورىنداۋشىلار مەن اسابالاردىڭ بارىنە قاتىستى ورتاق مىندەت. سولاردىڭ ارقايسىنىڭ جادىندا جۇرۋگە ءتيىس تۇجىرىمدى ءسوز.

ابايدىڭ ءاننىڭ وزەگىنە ءتۇسىپ، تابي­عاتىن بارىنشا قاۋزاپ جازعان ولەڭدەرى – «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا» مەن «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار» تۋىندىلارى. «مەن كوردىم دۇنيە دەگەن ءيتتىڭ كوتىن» دەيتىن دانىشپان انگە كەلگەندە:

«شىرقاپ، قالقىپ، سورعالاپ،

تامىلجيدى،

جۇرەك تەربەپ، وياتار باستا ميدى.

بۇل دۇنيەنىڭ ءلاززاتى ءبارى سوندا،

ويسىز قۇلاق الا الماس ونداي سىيدى»

نەمەسە

«اقىلدىنىڭ سوزىندەي ويلى كۇيدى،

تىڭداعاندا كوڭىلدىڭ وسەرى بار»

دەسە، تاعى بىردە:

«جاقسى ءاندى تىڭداساڭ وي كوزىڭمەن،

ءومىر ساۋلە كورسەتەر سۋداي تۇنىق» دەپ ماساتتانادى. اباي ايتقان، اباي ۇققان ءاننىڭ جايى – وسى. جوعارىدا اتالعان ەكى ولەڭدى وقىپ، تۇيسىنگەن ادام ءان دەگەن شەكسىز ۇعىمدى قورلاپ، داڭعازاعا اينالدىرماس ەدى. باقساق، بۇل دا اباي زامانىنان بەرى كەلە جاتقان كەسەلدى دەرت ەكەن.

«قۇر ايقاي باقىرعان،

قۇلاققا ءان بە ەكەن؟

ونەرسىز شاتىلعان

كىسىگە ءسان بە ەكەن؟»

دەپ كۇيىنەدى حاكىم.

سويتە ءجۇرىپ، سۇيەنىشتى دە وسى ولەڭ­نەن تاپقان اقىن:

«وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ،

ولەڭدى قايتىپ قويارسىڭ؟

ونى ايتقاندا تولعانىپ،

ىشتەگى دەرتتى جويارسىڭ»،

دەيدى. بۇل دا ءسوز ونەرى مەن ساز ونەرى تۋرالى وتە تەرەڭ تولعاۋ. اباي ۇعىمىندا اسقاق ولەڭ، اسىل ءان كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعى بولماۋعا ءتيىس. ساۋلەلى سانا مەن ىنتالى جۇرەك، ويلى كوڭىلگە عانا قونادى. «نە پايدا بار – مىڭ نادان، سىرتتان ەستىپ تاڭدانسىن. ونان-داعى ءبىر ەستى، ىشكى سىرىن اڭعارسىن. جىلاي-جىرلاي ولگەندە، ارتتاعىعا ءسوز قالسىن» دەپ تاستاپ كەتكەن اماناتى ەكەن حاكىمنىڭ. ال اماناتقا قيانات جوق.

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇعىبۇلاۋ

قازاقستان • كەشە

جۇزە ءبىلۋ – ءومىر

قوعام • كەشە

ولكەتانۋشى

قازاقستان • كەشە

كەبەنەك

تاريح • كەشە

ساۋكەلە

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار