ءىس-شارانى جۇرگىزگەن ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بالايم كەسەباەۆا اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن اتالعان تاقىرىپ پارلامەنت قابىرعاسىندا بىرنەشە رەت تالقىلانعان. «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ – سوت پروتسەسىنىڭ سوڭعى مارەسى. سوندىقتان ءدال وسى كەزەڭدە بۇزىلعان قۇقىقتار قالپىنا كەلتىرىلىپ, زاڭدى مۇددەلەر شىن مانىندە قورعالۋعا ءتيىس. وسى سالاداعى ماڭىزدى ماسەلە – زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ. وسىعان بايلانىستى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدە تاراپتار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرىنە كوپتەگەن شاعىمعا الىپ كەلەتىن سوزىلمالى, شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن پروبلەمالاردى تالقىلاۋىمىز قاجەت. اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان زاڭدارعا جانە باسقا شارالارعا قاراماستان, جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمداردىڭ سانى ازايماي وتىر. جوعارعى سوتتىڭ اقپاراتىنا سايكەس سوڭعى 3 جىلدا سوتقا بەرىلگەن شاعىمداردىڭ سانى 10 مىڭنان اسقان», دەدى ب.كەسەباەۆا.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سونىمەن قاتار دەپۋتاتتاردىڭ اتىنا دا تۇراقتى نەگىزدە شاعىمدار تۇسەتىنىن ءسوز ەتتى. شاعىمداردىڭ باسىم بولىگى اتقارۋشى قۇجاتتاردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى نەگىزسىز ورىندالماۋىنا, سونىڭ ىشىندە سوت ورىنداۋشىلارىمەن ءىس بويىنشا ءتيىستى ماجبۇرلەۋ شارالارىن قابىلداماۋىنا قاتىستى. «ستاتيستيكا بويىنشا سوتتارعا تۇسكەن اكىمشىلىك تالاپ-ارىزدارىنىڭ جالپى سانىنىڭ اراسىندا ەڭ كوبى – سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرى مەن ارەكەتسىزدىگىنە قاتىستى. كەيىنگى 9 اي ىشىندە تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا 6 مىڭنان استام تالاپ-ارىز تۇسكەن. شاعىمداردىڭ كوپتىگى بورىشكەرلەردىڭ سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىن سوزۋ ماقساتىندا مۇنداي شاعىمداردى قاساقانا بەرۋىنە دە بايلانىستى. بورىشكەردىڭ مۇنداي ارەكەتتەرى ەكىنشى تاراپ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز زاڭ شىعارۋ سۋبەكتىسى رەتىندە وسىنداي پروبلەمالاردى انىقتاۋ جانە شەشۋ», دەدى ب.كەسەباەۆا.
بۇدان كەيىن مىنبەرگە ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسين كوتەرىلدى. ۆەدومستۆو باسشىسى تالقىلانىپ وتىرعان سالانىڭ جاي-كۇيى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدىڭ سوڭعى كەزەڭى رەتىندە ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ پروتسەسى ءتيىمدى, جەدەل جانە ءادىل بولۋعا ءتيىس. الايدا ءوندىرىپ الۋشىلار وزدەرىنە تيەسىلى سومالاردى ۋاقتىلى جانە تولىق ءوندىرىپ الۋعا قول جەتكىزە المايدى. مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2021 جىلى جالپى سوماسى 9,3 ترلن بولاتىن 7 ملن اتقارۋشىلىق جانە باسقا دا قۇجات كەلىپ تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە 2,3 ملن اتقارۋ قۇجاتى قارالىپ, 300 ملرد تەڭگە ءوندىرىلىپ الىنعان. «نەگىزگى سەبەپتەر – زاڭنامانىڭ ولقىلىقتارى مەن بورىشكەرلەردىڭ تولەي الماۋى. وتكەن جىلى بورىشكەردىڭ تابىسى نەمەسە مۇلكى بولماۋىنا بايلانىستى ءوندىرىپ الۋشىلارعا 2,4 ترلن تەڭگەگە 608 مىڭ اتقارۋشىلىق قۇجات قايتارىلدى. جىل سايىن اتقارۋشىلىق ءىس سانى 1 ملن-عا ءوسىپ وتىرعانى بايقالادى. تيىسىنشە, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇكتەمەسى ارتىپ كەلەدى.
سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ – ەڭ پروبلەمالىق جۇمىس. سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمداردىڭ سانى تومەندەمەي, بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى دا وسەدى. بۇل اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىن ەنگىزۋدى ايقىن كورسەتتى. تالاپ-ارىزداردىڭ جارتىسى سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرىن داۋلاۋ تۋرالى. كوپ جاعدايدا سوتتار ولاردى نەگىزدەلگەن دەپ تانيدى», دەدى ق.مۋسين.
ۆەدومستۆو باسشىسى مۇنداي جاعدايدىڭ سۋبەكتيۆتى جانە وبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بار ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار مينيسترلىك بورىشكەرلەردىڭ دە, ءوندىرىپ الۋشىلاردىڭ دا قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعانىنا توقتالدى. «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى» زاڭعا ماڭىزدى وزگەرىستەر 2020 جىلى ەنگىزىلدى. ولار بورىشكەر مەن ءوندىرىپ الۋشىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا, جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ەندى, ءبىر اي ىشىندە اليمەنت ءوندىرۋ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ىستەر بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەمەگەن سوت ورىنداۋشىسى ليتسەنزياسىنان ايىرىلادى. 2021 جىلى وسىنداي نەگىزدەر بويىنشا 19 جەكە سوت ورىنداۋشىسى ليتسەنزياسىنان ايىرىلدى. جەكە سوت ورىنداۋشى م ۇلىكتى ساتقاننان كەيىن باسقا سوت ورىنداۋشىلاردىڭ دا شەكتەۋلەرىن شەشۋگە مىندەتتى. ەندى سوت ورىنداۋشىسى بورىشكەردىڭ ەلدەن شىعۋىن شەكتەۋگە مىندەتتى. بۇرىن ول مۇنى ءوز قالاۋى بويىنشا جاساي الاتىن. جۇمىس ىستەيتىن مۇگەدەك بورىشكەردەن اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ونىڭ جالاقىسىنان عانا جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2020 جىلعى جوعارعى سوتتىڭ «سوت اكتىلەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىق تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن-ءدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وزگەرىستەر قاساقانا تولەمەۋشىلەردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن 316 بورىشكەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ال 2019 جىلى 62 بورىشكەر وسىنداي جازا العان ەدى. 2021 جىلى 6 مىڭنان استام بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. «قابىلدانعان زاڭعا سايكەس جىلجىمايتىن م ۇلىكتى اۋكتسيون ارقىلى باستاپقى باعالاۋ قۇنىنىڭ 75 پايىزىنان تومەن ساتۋعا بولمايدى. بۇرىن ساتۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى 50 پايىز ەدى. جالپى العاندا, ماڭىزدى ماسەلەلەر توبى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ سالاسىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى ءوز شەشىمىن تاپتى. بۇگىنگى كۇنى ءىس جۇرگىزۋ ارەكەتتەرىنىڭ 70 پايىزى اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىندە جۇزەگە اسادى. اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تاراپتارى ماتەريالدارمەن ونلاين تانىسا الادى جانە پروتسەستىك ءوتىنىش حاتتاردى تاراپتاردىڭ كابينەتى ارقىلى بەرە الادى. اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنە تىركەلۋ بۇعان مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ق.مۋسين.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, پروبلەمالار ءالى دە جەتكىلىكتى. بارلىق بانكتەر ۆەدومستۆونىڭ جۇيەسىمەن بىرىكتىرىلمەگەن. ەلدەگى 27 بانكتىڭ 14-ءى عانا اقپاراتتىق الماسۋعا قوسىلعان. بۇل ورىنداتۋ جۇيەسىن تولىق كولەمدە اۆتوماتتاندىرۋعا, بانكتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ازاماتتاردىڭ قارىزدى تولەۋ مۇمكىندىكتەرىن ەداۋىر كەڭەيتەدى, ولاردىڭ ومىرلىك بەلسەندىلىگىن جەڭىلدەتەدى. «كولىككە تىيىم سالۋ, الىپ تاستاۋ جانە جۇرگىزۋشى كۋالىگى قولدانىسىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن ينتەگراتسيا جوق. قازىرگى ەڭ ۇلكەن جانە ءىس جۇزىندە شەشىلمەي تۇرعان پروبلەما – تاراپتاردى حاباردار ەتۋ. اقپاراتتىق جۇيەمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا سمس-حابارلاما بار. بىراق بۇل شارا ءتيىمسىز, ويتكەنى ول حابارلامانى بورىشكەرگە نەمەسە ءوندىرىپ الۋشىعا ءتيىستى تۇردە جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى. پوشتا ارقىلى حابارلاما جىبەرۋ جەتكىزۋ مەرزىمى مەن قۇنى بويىنشا ارحايزم ەكەنى انىق. حابارلامانى حات ارقىلى جىبەرۋ ءۇشىن شامامەن 400 تەڭگە جۇمسالادى. مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندە بورىشكەردى ۋاقتىلى حاباردار ەتۋ – مىندەتتى شارت. تەك سوت ورىنداۋشىلارى ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق اكىمشىلىك ورگاندار ءۇشىن دە قاجەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ءتيىستى ۇسىنىستار جاقىن ارادا ۇكىمەتكە ەنگىزىلەدى», دەدى ق.مۋسين.
ۆەدومستۆو باسشىسى قازىرگى تاڭدا زاڭ بويىنشا جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەرى تەك سوت ارقىلى شاعىم جاسايتىنىنا نازار اۋداردى. مۇنداي سوت داۋلارى بارلىق ساتىنى قوسا العاندا 11 ايعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. «بۇل رەتتە سوتتىڭ نەگىزگى شەشىمى ورىندالماي جاتا بەرەدى. ادامدار سوت ءوندىرىپ بەرگەندى الا المايدى. كوبىنەسە بورىشكەرلەر شاعىمدانۋ قۇقىعىن تەرىس پايدالانادى جانە ونىڭ ورىنداۋ پروتسەسىن سوزۋ ءۇشىن پايدالانادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ولار م ۇلىك پەن اقشانى جاسىرادى. سوت پراكتيكاسى جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا قاتىستى 200-گە جۋىق تالاپ-ارىز تاتۋلاسۋمەن نەمەسە مىڭنان استام تالاپ-ارىزدى قايتارىپ الۋمەن اياقتالعانىن كورسەتەدى. داۋ, سوتقا دەيىن, وڭىرلىك پالاتالار دەڭگەيىندە شەشىلىپ كەلەدى. مۇنداي پراكتيكانى جاريا ەتۋ جانە وڭىرلىك پالاتالارىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ شەشىمدەرىن جويۋ جونىندە وكىلەتتىكتەر بەرۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. بۇل داۋلاردى قاراۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى جانە تاراپتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا وڭ اسەر ەتەدى. جالپى العاندا, اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعالى 11 جىل ىشىندە وعان 397 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە عانا بۇدان كوپ وزگەرىس جاسالدى. زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ تۋرالى جاڭا زاڭ ازىرلەيتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايمىن. ونى قابىلداۋ بارىسىندا ەڭ جاقسى الەمدىك زاڭنامالىق تاجىريبەلەردى ەسكەرىلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەدى مينيستر.
ۆەدومستۆو باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ سالاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار مينيسترگە كوكەيىندەگى ساۋالدارىن قويىپ, اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى. جيىن سوڭىندا ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بالايم كەسەباەۆا قورىتىندى ءسوز سويلەپ, وسى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەرمەن, سونداي-اق ولاردى شەشۋ جولدارى ايتىلعانىنا توقتالدى. «وسى باعىتتا ەلدە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جۇيەسىن ءتيىمدى رەفورمالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل جۇمىستاردى سوت تورەلىگىنە جۇگىنگەن ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلەتىن بارلىق پروبلەما شەشىلگەنگە دەيىن جالعاستىرۋ قاجەت», دەدى ب.كەسەباەۆا.
