1960-1980 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە امۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىسىندا گيدروەنەرگەتيكانىڭ دامۋى ارال تەڭىزىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرمەي, جىلىنا 60 كم³-كە تەڭ تاريحي اعىمنىڭ ورنىنا سۋ اعىنىن 9-12 كم³-كە دەيىن قىسقارتۋعا اكەلگەن ەدى.
سالدارىنان:
ارال تەڭىزى بالىق شارۋاشىلىعىن, كولىك جانە رەكرەاتسيالىق ماڭىزىن جوعالتتى;
امۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ بىرەگەي لاندشافتىق ايماقتارىنىڭ توزۋى ورىن الدى;
تەڭىزگە ىرگەلەس اۋداندارداعى كليماتتىق جاعدايلار ناشارلادى;
ارال وڭىرىندەگى سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعداي كۇرت شيەلەنىسە ءتۇستى;
تەڭىز كەيبىر جەرلەردە بۇرىنعى جاعالاۋ سىزىعىنان 100-150 كم-دەن استام قاشىقتىققا شەگىندى;
ىرگەلەس اۋماقتارعا شاڭ-تۇز شىعارۋدىڭ كۇشەيۋى جانە باسقا دا ستاندارتتى ەمەس سالدار ورىن الدى.
ارال تەڭىزىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايى كۇرت وزگەردى, وسىلايشا 40 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە 950 كم³-تەن استام وزەن سۋى جەتىسپەدى, سونىڭ كەسىرىنەن تەڭىز دەڭگەيى 20 م-دەن استام تومەندەدى, سۋ كولەمى تورتتەن ۇشكە, ايدىن اۋماعىنىڭ جارتىسىنان استامى ازايدى. تەڭىزدەگى سۋدىڭ مينەرالدانۋىنىڭ (تۇزدىلىعىنىڭ) 10-15 گ/ل-دەن 30 گ/ل-گە دەيىن كۇرت ءوسۋى بايقالدى. 1998 جىلى تەڭىز ەنى شامامەن 50-70 م تابيعي جولمەن (كانال) ءوزارا بايلانىسقان كىشى (سولتۇستىك) ارال مەن ۇلكەن (وڭتۇستىك) ارال تەڭىزىنە ءبولىندى.
وڭىردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىىن ايتۋعا بولادى.
«عاسىر جوباسى» دەپ اتالعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا كەلەسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى: سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ بوگەتى (كوكارال بوگەتى), ايتەك قۇرىلىس كەشەنى, سىرداريا وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتتەرى سالىندى جانە دە قىزىلوردا, قازالى قالالارىنىڭ گيدروتوراپتارىندا, شاردارا جانە ارناساي سۋ قويمالارىنىڭ بوگەتتەرىندە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ەداۋىر كولەمى جۇرگىزىلدى. وسىعان بايلانىستى ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىنە اعاتىن سۋ كولەمى ۇلعايدى, ارال ءوڭىرىنىڭ كوپتەگەن بيولوگيالىق تۇرلەرى قالپىنا كەلتىرىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن سۋارمالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاقساردى.
جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە:
1. سىرداريا وزەنى ارناسىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 350-دەن 700 م3/س دەيىن ارتتى.
2. ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن گەوگرافيالىق كليمات ءتۇزۋشى وبەكت رەتىندە ساقتاۋ ماقساتىندا:
* تەڭىزدىڭ قۇرعاعان ءتۇبىنىڭ اۋماعى 870 كم2 كولەمىندە (2414 كم2-دەن 3288 كم2-گە دەيىن) سۋ ايناسىمەن جابىلعان;
* تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 11,5 كم3-كە (15,6 كم3-تەن 27,1 كم3-كە دەيىن) ارتتى;
* سۋدىڭ مينەرالدانۋى 23-تەن 17 گ/ل-گە دەيىن تومەندەدى;
3. يرريگاتسيالىق جانە كولدىك جۇيەلەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ارتتى;
4. شاردارا بوگەتىن پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگى جانە شاردارا سەس-ءىنىڭ جۇمىس رەجيمى تۇراقتاندىرىلدى (قىسقى ۋاقىتتا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ۇلعايدى).
5. ارال ءوڭىرى مەن حالقىنىڭ ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى جاقساردى.
- جەرگىلىكتى بالىق تۇرلەرىنىڭ دامۋى ارتىپ, بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالدى;
- اۋلاۋ كولەمى 0,4-تەن 6 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايدى جانە پەرسپەكتيۆادا بالىق اۋلاۋدى 11 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ كۇتىلۋدە.
6. وزەندەگى قولدانىستاعى قۇرىلىستاردىڭ سەنىمدىلىگى ارتتى, ولاردى پايدالانۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى, سۋ توراپتارىنىڭ پايدالانۋ سيپاتتامالارى جاقسارتىلدى.
7. ارال ءوڭىرىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگى قالپىنا كەلتىرىلدى.
بۇل ءوز كەزەگىندە كولدەردى قالپىنا كەلتىرۋگە الىپ كەلدى جانە دە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇرىن تەڭىزدە جوعالىپ كەتكەن بالىقتىڭ 13 ءتۇرى قالپىنا كەلتىرىلىپ, بالىق اۋلاۋ كولەمى 400-دەن 7 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى.
جوبانىڭ ايماقتاعى الەۋمەتتىك اسپەكتىلەرگە اسەرى:
* كەلىسىمشارتتى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ارال تەڭىزى سولتۇستىك بولىگىنىڭ بوگەتى مەن اقلاق سۋ تورابى سالىندى;
* بۇرىن قاراۋسىز قالعان قاراتەرەڭ, قاراشالاڭ, بوگەن جانە ت. ب. بالىق اۋلايتىن اۋىلدارداعى ءومىر قايتا جاڭعىرۋدا;
* ونداعان جاڭا ۇيلەر سالىنۋدا, بۇرىن كەتكەن ادامدار تۋعان جەرلەرىنە ورالۋدا;
* ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە بالىق اۋلاۋ 10 ەسەدەن استام ءوستى جانە شامامەن 6 مىڭ تونناعا جەتتى, بۇل سۋدىڭ تۇزدىلىعىنىڭ تومەندەۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى;
* اقلاق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جەرگىلىكتى حالىققا بالىق اۋلاۋمەن اينالىسىپ قانا قويماي, مال باسىن ەداۋىر ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, ويتكەنى كەشەن كولدەردىڭ, شابىندىقتار مەن جايىلىمداردىڭ اۋدانىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جوبا اياسىندا سولتۇستىك تەڭىز بوگەتى (كوكارال بوگەتى), اقلاق گيدروتورابى, ايتەك قۇرىلىس كەشەنى, سىرداريا وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتتەرى سالىنىپ, اقسۋ اۋىلى ماڭىنداعى وزەن ارناسى تۇزەتىلدى.
قازالى جانە قىزىلوردا سۋ توراپتارى, شاردارا جانە ارناساي بوگەتتەرى سياقتى قولدانىستاعى قۇرىلىستارىندا دا جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ورىندالدى.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قالپىنا كەلتىرۋ» ەكىنشى كەزەڭىنىڭ جوباسى دايىندالۋدا. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا: گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ, سونداي-اق ارال تەڭىزىندەگى بالىق پيتومنيكتەرىن قايتا قۇرۋ جوسپارلانۋدا.
