بيىل قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋى «قىرعي-قاباق سوعىستان» بەرى بولماعان الەمدىك تۋربۋلەنتتىكتىڭ باستالۋى كەزىمەن تۇسپا-تۇس جاريالاندى. بىرىنشىدەن, بۇل جولداۋ, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي ارەكەت ەتۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى جاريالاندى جانە ول ەڭ الدىمەن, قازاقستان حالقىنىڭ ۇمتىلىستارىنا, يگىلىگىنە ارنالىپ وتىر.
كورنەكتى اقىلمان cاياساتكەر, شەبەر ديپلومات جانە پاراساتتى ادام بولىپ تابىلاتىن پرەزيدەنت, نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە – ازاماتتاردىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى, باستى جانە قاسيەتتى ميراسى رەتىندە اسا ماڭىزدى قۇندىلىعى – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدى تاڭدادى. ءدال قازىر الەمنىڭ ەۋرازيا بولىگىندە بولىپ جاتقان وقيعالاردى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل قۇندىلىقتى اسىرا باعالاۋ قاجەت. ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىكتى سىيعا تارتىلعان يگىلىك رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى, سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا كەز كەلگەن كەمەڭگەر باسشى ەركىندىك پەن ەگەمەندىك سياقتى ماسەلەلەرگە باسا ءمان بەرۋى كەرەك, ويتكەنى ولاردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك افريكاداعى اپارتەيد رەجىمىنەن كەيىنگى تاريحى دا – تاعىلىمى مول دۇنيە. سوندىقتان دا بۇكىل الەمدە «ۇلگىلى كوشباسشى» رەتىندە تانىلعان نەلسون ماندەلا – وركەنيەتتى «بوستاندىققا ۇزاق ساپارىن» جالعاستىرۋعا شاقىردى.
ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ نەگىزىندە زاماناۋي الەمنىڭ تالاپتارىنا, سونداي-اق جەر بەتىندەگى بارلىق ادامداردىڭ سوڭعى ۇمتىلىستارىنا ساي كۇشتى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ ستراتەگيالىق يدەياسىن كورەگەندىكپەن ۇسىندى. ۇنەمى رەفورمالانىپ, دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت ءوزىنىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن قازىرگى كەزدە دە, بولاشاقتا دا وزەكتىلىگىن ساقتايدى. ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ ۇيلەسىمى – ءدال وسى قاعيدات لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل, سونداي-اق ءال-اۋقات, گۇلدەنۋ مەن تۇراقتىلىقتىڭ, ادام قۇقىقتارىنىڭ ماڭىزدى نەگىزى بولىپ تابىلادى.
ساياسي ءتيىمدى رەفورمالاردى جۇرگىزۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, قازاقستان ليدەرى سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن – كۇشتى بيلىككە يە, بىراق شامادان تىس وكىلەتتىكتەرى جوق پرەزيدەنتتىككە ءارى ازاماتتاردىڭ كوبىرەك قاتىسۋىنا نەگىزدەلگەن ىقپالدى دەموكراتيالىق پارلامەنتكە كوشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل ۇلگى ۇكىمەتتىڭ حالىققا ەسەپ بەرۋىن قامتاماسىز ەتەدى. مۇنداي جاڭا قادامدار بارلىق دەڭگەيدە سىبايلاس جەمقورلىققا جانە بيلىكتى تەرىس پايدالانۋعا توسقاۋىل بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ كەز كەلگەن بولىكتەرىندە ۇلتتىق كونستيتۋتسيالار جاھاندىق جوعارى دەڭگەيلى ەركىندىك ستاندارتىنا بىرتىندەپ, بارعان سايىن ونىمەن سايكەستەندىرىلۋدە. سونىمەن بىرگە ولار بيلىكتەگى حالىقتىڭ وكىلدىگىن جانە ۇكىمەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. مىسالى, بۇكىل الەمدە جوعارى قۇرمەتكە يە وڭتۇستىك افريكا اتا زاڭىندا جازىلعانداي, كونستيتۋتسياعا سايكەستىك جانە جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر قاراپايىم ازاماتتار مەن پروكۋرورلار جانە ومبۋدسمەندەر ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. بۇل ورايدا قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا اينالۋى بارىنشا ماقتاۋعا لايىق. سەبەبى مۇنداي جاڭاشىلدىق, حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس, نەگىزگى زاڭنىڭ نورمالارىن تيىمدىرەك قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇقىق قورعاۋشىلار رەتىندە ءبىز ءۇشىن بۇل باستاما دا اسا ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى, ويتكەنى ول ءوز ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعايتىن ءادىل جانە تەڭگەرىمدى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا ىقپال ەتەدى.
سايلاۋ جانە وكىلدى جۇيەلەر مەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمداعى رەفورمالار دا ءدال سونداي اۋقىمدى جانە ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ءۇش جاڭا وبلىستىڭ (اباي, جەتىسۋ جانە ۇلىتاۋ) قۇرىلۋى قازاقستاننىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, وڭىرلىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى جانە كوپ قىرلى جاقسى ناتيجەگە جەتەلەيدى. ال ءماجىلىس, سونداي-اق وبلىستىق ءماسليحاتتار جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ – پروپورتسيونالدى 70% جانە ماجوريتارلىق ءتاسىل بويىنشا 30% قۇرايتىن پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق ارالاس ۇلگىگە كوشۋ – ءوزارا كەلىسىمدى, ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى, ويتكەنى مۇندا تولىق بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى ەسكەرىلەدى. بۇل رەتتە ءماجىلىستىڭ قىزمەتى كەڭەيتىلەتىن بولادى. وعان زاڭ شىعارۋدىڭ ايرىقشا قۇقىعى, ءتىپتى ءىس جۇزىندە سەناتتىڭ قارسىلىعىن ەڭسەرە الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ءوز كەزەگىندە, سەناتتىڭ وكىلەتتىگى – كونستيتۋتسيالىق سوت پەن جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ توراعالارى لاۋازىمدارىنا كانديداتتاردى بەكىتۋ قۇقىعىمەن تولىقتىرىلادى. بۇدان بىلاي ءماجىلىس, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ ساپاسىن دا قاداعالايتىن بولادى. جوعارعى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى (بۇل جاڭا ورگان پارلامەنتكە ەسەپ بەرمەيتىن ەسەپ كوميتەتىنىڭ ورنىنا قۇرىلادى) جىلىنا ەكى رەت تومەنگى پالاتا الدىندا ەسەپ بەرەدى.
بۇل ءۇش رەفورما, ءارى ۇلتتىق, ءارى وڭىرلىك دەڭگەيدە دە قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەلەرىن بارىنشا تولىق كورسەتەتىندەي. سونىمەن قاتار ولار جان-جاقتى, تۇتاستاي تاراپتاردى دا قامتىپ, ەسەپ بەرۋگە مىندەتتىلىكتى دە ارتتىرادى. ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردە-ءبىر تارماعى – اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى, سوت بيلىگى دە «قاسيەتتى سيىر» رەتىندە قاراستىرىلاتىن «قول تيگىزبەيتىن» وكىمەت بولماۋى كەرەك. ءدال وسى قاعيدات بارلىق دەڭگەيدە كەشەندى رەفورمالاردى قامتاماسىز ەتەدى. سوندا عانا قازاقستان بيلىگى ءوز ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىسۋىن مەيىلىنشە قامتاماسىز ەتە الادى – تومەنگى ساتىدان باستاپ, ەڭ جوعارعى دەڭگەيگە دەيىن.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردە ەڭ جارقىنى جانە كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتاتىنى – سوڭعى جىلدارى ازىرلەنگەن, بىراق وتكەننىڭ دانا شەشىمدەرىنە وراي دا تابىستى بولا العان ەكونوميكالىق ساياسات باعىتىنىڭ دايەكتىلىگى. تۇراقتىلىق – جۇيەلىلىكتە بولعاندىقتان, ۇلى دالا ەلىنىڭ ءتۇرلى ەكونوميكالىق شارالارى وسىعان نەگىزدەلگەن. جولداۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ (قازاقستان تەڭگەسىنىڭ) تۇراقتىلىعىنا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دە باسا نازار اۋدارىلعانى – وتە ەرەكشە ءبىر جايت. ينفلياتسيا, ەكونوميكالىق ءوسۋ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە قارجىلىق تۇراقتىلىق سياقتى نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق اينىمالى شامالار – تۇراقتى ەكونوميكالىق بولاشاقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاندا تۇتاس تۇردە جانە دامۋعا باسا كوڭىل اۋدارۋ ارقىلى باسقارىلادى.
گۋمانيتارلىق ماسەلەلەرگە كەلەتىن بولساق, كەلەسى جاريالانعان رەفورمالار ەرەكشە ماڭىزدى:
- ادام قۇقىقتارى ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ;
- ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا ءتيىستى تالاپتارمەن جۇگىنۋ قۇقىعى, ول وسى يدارانىڭ قۇرىلۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى;
- قر ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قوسىلعاننان كەيىن, قازاقستان باسشىلىعىنىڭ تاعى ءبىر شەشۋشى قادامى – ءولىم جازاسىن, ەل كونستيتۋتسياسىنا ءتيىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, مۇلدە الىپ تاستاۋ;
- القابيلەر سوتى ارقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ;
- قازاقستاندىق باق ەركىندىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ;
- ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن وزگەرىستەر.
جالپى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى اياسىندا مىناداي تارماقتاردىڭ ماڭىزى زور:
- ول جان-جاقتى بولىپ تابىلادى جانە ەكونوميكا, ساياسات جانە ازاماتتىق بوستاندىقتاردىڭ بارلىق نەگىزگى تۇستارىن قامتيدى;
- ول ساباقتاستىق, جۇيەلىلىك جانە تۇراقتىلىقپەن ەرەكشەلەنەتىن قازاقتىڭ دانىشپان كوشباسشىلىق داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن;
- ول پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باتىل ءارى كوڭىلگە قونىمدى, يلانىمدى ساياساتىنا وراي ادام ءومىرىنىڭ بارلىق تۇستارىنا شوعىرلانىپ, ناقتى ءىس-ارەكەتتەرگە باعىتتالعان.
قازاقستان وسى جولدى جالعاستىرا بەرەتىن بولسا, ورتالىق ازياداعى بۇل جەتەكشى مەملەكەت زاماناۋي ۇلت جانە ەكونوميكا رەتىندە ءوسىپ, ىلگەرىلەمەلى تۇردە دامي بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى تاباندى جەتەكشىلىكتەن جانە كورەگەن كوشباسشىلىقتان باستالادى جانە بۇل جولداۋ – سونىڭ جارقىن مىسالى!
ىزگى نيەتپەن, جاڭا قازاقستاندى تەزىرەك قۇرۋعا تىلەكتەسپىز!
نديلەكا ماندەلا,
نەلسون ماندەلانىڭ ۇلكەن نەمەرەسى, ت.ماندەلا قورىنىڭ قۇرۋشىسى جانە باس ديرەكتورى, G-Global Africa-نىڭ ءتورايىمى,
سيۋزان نوۆەلا,
ت.ماندەلا قورىنىڭ جانە
G-Global Africa باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, Diplomatic Informer Magazine South Africa جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى
وار, يوحاننەسبۋرگ قالاسى
2022 ج. 19 ناۋرىز
