سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
ساراپشىلار قىمباتشىلىقتى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە گەوساياسي احۋالمەن بايلانىستىرادى. قىمباتشىلىق بىزدە عانا «سالتانات» قۇرىپ تۇرعان جوق, الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە ينفلياتسيا داۋىلى تۇرا باستادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. جىل باسىندا-اق Conference Board ساۋالداماسىنا قاتىسقان الەمدىك كومپانيالاردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى «2022 – ۇلكەن تاۋەكەل جىلى» دەپ, قىمباتشىلىق قاۋپىن كۇتەتىندەرىن جاسىرماعان ەدى. ول كەزدە كومپانيا جەتەكشىلەرى نەگىزگى قاۋىپتى پاندەميا تاۋەكەلدەرىمەن بايلانىستىرا بولجاعان ەدى. ەندى وعان ۋكرايناداعى داعدارىس قوسىلدى.
سوعىس قازىردىڭ وزىندە تەك ۋكراين حالقىنىڭ ەمەس, وزگە ەلدەردىڭ دە ۇيقىسىن بۇزىپ تۇر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى رەسەي-ۋكراينا شايقاسى الەمدىك ەكونوميكاعا جاعىمسىز اسەر ەتەدى دەيدى.
«تابىس دەڭگەيى تومەندەپ, تاۋارلار مەن ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار باعاسى وسەدى. وعان ميگراتسيالىق داعدارىس قوسىلادى. انتيرەسەيلىك سانكتسيالار تەك رەسەيگە كۇش ءتۇسىرىپ قويمايدى, ەۋرازيالىق وڭىرگە جانە باتىسقا دا سالقىنىن تيگىزەدى. ال ۋكراينا بولسا گۋمانيتارلىق داعدارىستىڭ الدىندا تۇر. ۋكراينا داعدارىسى جاھاندىق ەكونوميكاعا اسەر ەتىپ, ونىڭ ءوسىمىن باياۋلاتىپ, ينفلياتسيانى كۇشەيتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ساۋدا-ساتتىق پەن جەتكىزۋ تىزبەگى بۇزىلىپ, اقشا اۋدارىمدارىن جاساۋ كەزىندە قيىندىقتار تۋا باستادى. ينۆەستورلاردىڭ دا سەنىمى ازايىپ, دامۋشى نارىقتاردان كاپيتالدار كەتە باستاۋى ىقتيمال», دەپ مالىمدەدى قور وكىلدەرى.
اقش-تاعى جىلدىق ينفلياتسيا اقپان ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 7,9 پايىزعا جەتىپ, قىرىق جىل بويى قوزعالماعان سەڭدى بۇزدى. Bloomberg مالىمەتى بويىنشا, قۇراما شتاتتاردا بەنزين, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جانە تۇرعىن ءۇيدىڭ قىمباتتاۋى جىلدىق ينفلياتسيانى ەرەكشە ەكپىنمەن جەدەلدەتۋدە. جالپى, رەسەيدىڭ اسكەري ارەكەتى سالدارىنان 2023 جىلى جاھان ەكونوميكاسى 1 پايىزعا قىسقارىپ, 1 ترلن دوللار كولەمىندە شىعىن شەگۋى ىقتيمال. بريتانياداعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇلتتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل ءوز كەزەگىندە الەمدىك ينفلياتسيانى ەكى پايىزدىق تارماققا كوتەرەدى.
اگرارلىق سالانىڭ بىلىكتى ساراپشىسى, نەمىس يورگ دينكەلاكەردىڭ ايتۋىنشا, رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسى, اسىرەسە كۇنباعىس مايى, بيداي سياقتى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ يمپورتىنا ۇلكەن سوققى بولىپ جاتىر. ويتكەنى جوعارىداعى ەكى ەل اتالعان ونىمدەردىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى سانالادى. حالىقارالىق ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ اقپارى بويىنشا, اقپاننىڭ قورىتىندىسىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باعاسىنىڭ يندەكسى رەكوردتى جاعدايعا دەيىن ءوسىپ, 140,7 تارماقتى قۇراعان. بۇل 2021 جىلدىڭ اقپانىمەن سالىستىرعاندا 24,1 پايىزعا جوعارى. اسىرەسە, ءسۇت ونىمدەرى, سيىر ەتى, وسىمدىك مايىنىڭ باعاسى قاتتى وسكەن. ۋكراينانىڭ قانت پەن تۇز ەكسپورتىن توقتاتۋى دا حالىقارالىق نارىققا قولايسىزدىق اكەلە باستادى.
«ۋكراينا الەمدىك كۇنباعىس مايى ەكسپورتىنىڭ 50 پايىزىن, رەسەي 30 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. ەندى بۇل ەلدەر تاراپىنان ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن جەتكىزۋ بولا قويماس. سونداي-اق بۇل ەلدەر بيداي ەكسپورتىنىڭ 30 پايىزىن قامتىپ وتىر. جىل سوڭىنا دەيىن ولاردان 15 ملن توننا بيداي كەلەدى دەپ كۇتىلگەن ەدى. سونىمەن قاتار ۋكراينا نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن جۇگەرى ەكسپورتىنىڭ 20 پايىزىنا يەلىك ەتەدى. بۇل جەتكىزۋلەردىڭ قىسقارۋى نەمەسە ءبىرجولا توقتاۋى ەت پەن ءسۇت ونىمدەرى باعاسىنىڭ وسۋىنە جول اشىپ بەرەدى», دەيدى ساراپشى Forbes باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
وتاندىق ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندەگى ونىمدەر قۇنىنىڭ شارىقتاپ كەتكەنىن بايقاۋ ءۇشىن وسى سالانىڭ ساراپشىسى بولۋ مىندەت ەمەس. باعانىڭ وسكەنى جايلى بۇرىن دا ايتۋشى ەدىك, بىراق قازىرگى ايتىسىمىز – قىمباتشىلىق ناعىز بۇيىردەن قىسقان ساتتەگى شىڭعىرۋعا ۇقساپ بارا جاتىر. ۇكىمەت ورامجاپىراقتىڭ – 1,6, قانتتىڭ – 0,6, كارتوپتىڭ 0,5 پايىزعا قىمباتتاعانىن ايتتى. ال «قازاقستان تۇتىنۋشىلار ليگاسى» قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى سۆەتلانا رومانوۆسكايا سوڭعى اپتادا ازىق-ت ۇلىك باعاسى 30-40 پايىزعا قىمباتتادى دەپ ەسەپتەيدى.
– قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك وندىرىستەن شىققان تاۋارلار دا قىمباتتاپ جاتىر. بىزدە باعاسى 15 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس 19 تاۋار ءتۇرى بار, ولار دا الگى مەجەدەن اسىپ كەتتى. ەسەپتەۋىمىزشە, جۇمىرتقا باعاسى عانا 7 پايىز توڭىرەگىندە باعا قوستى, قالعاندارى ءسۇت ونىمدەرى مەن تاۋىق ەتىن قوسا العاندا 30 پايىزعا دەيىن قىمباتتادى. پاندەميا جانە انتيرەسەيلىك سانكتسيالارعا بايلانىستى لوگيستيكا قيىنداپ جاتىر جانە كوبى تاۋارلاردىڭ كەلەسى پارتياسىن قىمباتقا ساتىپ الامىز دەپ ويلاپ, باعانى قازىردەن-اق كوتەرۋگە كىرىستى, – دەيدى قاۋىمداستىق جەتەكشىسى.
ەلىمىز نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شەتتەن تاسيدى. يمپورتقا دەگەن مۇنشالىقتى تەرەڭ تاۋەلدىلىك ىشكى نارىقتاعى باعانى ەرىكسىز وسىرەتىن بىردەن ءبىر فاكتور ەكەنى بىلاي دا بەلگىلى. @DataHub_FCBK مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شەتەلدەن يمپورتتالاتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ كولەمى وسىمەن بەسىنشى جىل قاتارىنان ءوسىپ وتىر. تەك ەت ونىمدەرىن ساتىپ الۋ كولەمى سوڭعى بەس جىلدا 2,6 ەسە – 156,3 ملن دوللارعا دەيىن وسكەن. تاياۋدا عانا قانتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن كوز كوردى. ۇكىمەت «بىزدە ءبارى جەتكىلىكتى, الاڭداۋعا نەگىز جوق» دەپ جۋىپ-شايدى. 2021 جىلى ەلىمىزگە 300 توننا قانت اكەلىنسە, سونىڭ 70 پايىزى رەسەيلىك يمپورتقا تيەسىلى. ال قانت قۇراعىن لاتىن امەريكاسىنان الدىرامىز. ونىڭ ءوزى قازاقستانعا تىكە ەمەس, رەسەيلىك نوۆوروسسيسك پورتى ارقىلى كەلەدى. ال بۇل پورتقا قازىر كەمە باسىن تىرەمەيدى, سانكتسيامەن بۇعاتتالعان. قازاقستان قانت, تاماق جانە وڭدەۋ ونەركاسىپتىك قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ايجان ناۋرىزعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىك ايماعىن ۇلعايتۋ ارقىلى عانا يمپورت تاۋەلدىلىگىنەن ارىلامىز.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان باتتاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۆەدومستۆو الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە شارالار قابىلداپ جاتىر. تاپ قازىر بىزدە 1,3 ملن توننا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى بار. بۇل حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كورىنەدى.
«باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جانە الىپساتارلىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دۇكەندەردىڭ ساۋدا ۇستەمەسىن ساقتاۋى بويىنشا تۇراقتى تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى. «اينالىم سحەماسى» شەڭبەرىندە ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋدى 54,6-دان 100 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال تۇراقتاندىرۋ قورلارىن ەسەپكە الاتىن بولسا, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 140 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلەتىن بولادى», دەيدى ە.باتتاقوۆ.
كەز كەلگەن داعدارىس – مۇمكىندىك. قازىر دە تاپ سونداي كەزەڭ. ءارى كۇردەلى, ءارى ساپالى رەفورما ارقىلى تىعىرىقتان شىعاتىن جول.
