ەكونوميكا • 24 ناۋرىز، 2022

ازىق-ت ۇلىك نارىعىنا سالماق ءتۇسۋى ىقتيمال

60 رەت كورسەتىلدى

ازىق-ت ۇلىك باعاسى وسسە حالىقتىڭ ۋايىمى كۇشەيەدى. باسقا-باسقا، قازاقستاندا ۋايىمنىڭ بۇل ءتۇرى ەسەلەپ كۇش الادى. ويتكەنى تابىس تومەن، ال ينفلياتسيا بولسا ىرىققا كونەر ەمەس. اقپاندا جىلدىق ينفلياتسيا 8،7 پايىزدى (قاڭتاردا – 8،5 پايىز) قۇراپ، جىلدامداي ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلار باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 10 پايىزعا دەيىن (قاڭتاردا – 9،9 پايىز) ۇلعايعانىن ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزى دە راستايدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «EQ»

ساراپشىلار قىمبات­شى­لىق­تى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە گەوسايا­سي احۋالمەن بايلانىستىرادى. قىمباتشىلىق بىزدە عانا «سالتانات» قۇرىپ تۇرعان جوق، الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە ينفليا­تسيا داۋىلى تۇرا باستادى دەسەك قاتە­لەسپەيمىز. جىل باسىندا-اق Conference Board ساۋالدا­ما­سىنا قاتىسقان الەمدىك كوم­پا­نيالاردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى «2022 – ۇلكەن تاۋەكەل جىلى» دەپ، قىمباتشىلىق قاۋ­پىن كۇتەتىندەرىن جاسىرماعان ەدى. ول كەزدە كومپانيا جەتەك­شى­لەرى نەگىزگى قاۋىپتى پاندەميا تاۋەكەلدەرىمەن بايلانىس­تى­را بول­جاعان ەدى. ەندى وعان ۋكراي­نا­داعى داعدارىس قوسىلدى.

سوعىس قازىردىڭ وزىندە تەك ۋكراين حالقىنىڭ ەمەس، وزگە ەل­دەر­دىڭ دە ۇيقىسىن بۇزىپ تۇر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى رەسەي-ۋكراينا شايقاسى الەمدىك ەكو­نو­ميكاعا جاعىمسىز اسەر ەتەدى دەيدى.

«تابىس دەڭگەيى تومەندەپ، تاۋارلار مەن ەنەرگيا تاسىمال­داۋ­شىلار باعاسى وسەدى. وعان ميگراتسيالىق داعدارىس قوسى­لا­دى. انتيرەسەيلىك سانكتسيالار تەك رەسەيگە كۇش ءتۇسىرىپ قويمايدى، ەۋرا­زيالىق وڭىرگە جانە باتىسقا دا سال­قىنىن تيگىزەدى. ال ۋك­راي­نا بولسا گۋمانيتارلىق داع­دا­رىستىڭ الدىندا تۇر. ۋك­راينا داعدارىسى جاھاندىق ەكو­نوميكاعا اسەر ەتىپ، ونىڭ ءوسى­مىن باياۋلاتىپ، ينفلياتسيانى كۇ­شەي­تەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ساۋدا-ساتتىق پەن جەتكىزۋ تىزبەگى بۇزىلىپ، اقشا اۋدارىمدارىن جاساۋ كەزىندە قيىندىقتار تۋا باس­تادى. ينۆەستورلاردىڭ دا سەنىمى ازايىپ، دامۋشى نارىق­تار­دان كاپيتالدار كەتە باستاۋى ىق­تيمال»، دەپ مالىمدەدى قور وكىل­دەرى.

اقش-تاعى جىلدىق ينفلياتسيا اقپان ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 7،9 پايىزعا جەتىپ، قىرىق جىل بويى قوزعالماعان سەڭدى بۇزدى. Bloomberg مالىمەتى بويىنشا، قۇراما شتاتتاردا بەنزين، ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جانە تۇرعىن ءۇيدىڭ قىمباتتاۋى جىلدىق ينفلياتسيانى ەرەكشە ەكپىنمەن جەدەلدەتۋدە. جالپى، رەسەيدىڭ اسكەري ارەكەتى سالدارىنان 2023 جىلى جاھان ەكونوميكاسى 1 پايىزعا قىسقارىپ، 1 ترلن دوللار كولەمىندە شىعىن شەگۋى ىقتيمال. بريتانياداعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇلتتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ مالىمدەۋىنشە، بۇل ءوز كەزەگىندە الەمدىك ينفلياتسيانى ەكى پايىز­دىق تارماققا كوتەرەدى.

اگرارلىق سالانىڭ بىلىكتى ساراپ­شىسى، نەمىس يورگ دينكە­لا­كەردىڭ ايتۋىنشا، رەسەي-ۋك­راينا قاقتىعىسى، اسىرەسە كۇن­­باعىس مايى، بيداي سياقتى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ يمپورتىنا ۇلكەن سوققى بولىپ جاتىر. ويتكەنى جوعارىداعى ەكى ەل اتالعان ونىمدەردىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى سانالادى. حا­لىق­ارالىق ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل­شارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ اقپارى بويىنشا، اقپاننىڭ قورى­تىن­دى­سىندا ازىق-ت ۇلىك ونىم­دەرى باعاسىنىڭ يندەكسى رەكور­دتى جاع­دايعا دەيىن ءوسىپ، 140،7 تار­ماق­تى قۇراعان. بۇل 2021 جىلدىڭ اقپانىمەن سالىستىرعاندا 24،1 پايىزعا جوعارى. اسىرەسە، ءسۇت ونىمدەرى، سيىر ەتى، وسىمدىك مايى­نىڭ باعاسى قاتتى وسكەن. ۋك­راي­نا­نىڭ قانت پەن تۇز ەكسپورتىن توقتاتۋى دا حالىقارالىق نا­­رىققا قولايسىزدىق اكەلە باس­­تادى.

«ۋكراينا الەمدىك كۇنباعىس مايى ەكسپورتىنىڭ 50 پايىزىن، رەسەي 30 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. ەندى بۇل ەلدەر تاراپىنان ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن جەتكىزۋ بولا قويماس. سونداي-اق بۇل ەلدەر بيداي ەكسپورتىنىڭ 30 پايىزىن قامتىپ وتىر. جىل سوڭىنا دەيىن ولاردان 15 ملن توننا بيداي كە­لە­دى دەپ كۇتىلگەن ەدى. سونىمەن قاتار ۋكراينا نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن جۇگەرى ەكسپورتىنىڭ 20 پايىزىنا يەلىك ەتەدى. بۇل جەتكىزۋلەردىڭ قى­س­قارۋى نەمەسە ءبىرجولا توق­تاۋى ەت پەن ءسۇت ونىمدەرى باعا­سى­نىڭ وسۋىنە جول اشىپ بەرەدى»، دەيدى ساراپشى Forbes باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.

وتاندىق ازىق-ت ۇلىك دۇكەن­دە­رىندەگى ونىمدەر قۇنى­نىڭ شارىق­تاپ كەتكەنىن بايقاۋ ءۇشىن وسى سالانىڭ ساراپشىسى بولۋ مىندەت ەمەس. باعانىڭ وسكەنى جايلى بۇرىن دا ايتۋشى ەدىك، بىراق قازىرگى ايتىسىمىز – قىمباتشىلىق نا­عىز بۇيىردەن قىسقان ساتتەگى شىڭ­عىرۋعا ۇقساپ بارا جاتىر. ۇكىمەت ورامجاپىراقتىڭ – 1،6، قانتتىڭ – 0،6، كارتوپتىڭ 0،5 پايىزعا قىمباتتاعانىن ايتتى. ال «قازاقستان تۇتىنۋشىلار ليگاسى» قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى سۆەتلانا رومانوۆسكايا سوڭعى اپتادا ازىق-ت ۇلىك باعاسى 30-40 پايىزعا قىمباتتادى دەپ ەسەپتەيدى.

– قازاقستاندىق جانە رەسەي­لىك وندىرىستەن شىققان تاۋار­لار دا قىم­باتتاپ جاتىر. بىزدە باعاسى 15 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس 19 تاۋار ءتۇرى بار، ولار دا الگى مەجەدەن اسىپ كەتتى. ەسەپتەۋىمىزشە، جۇمىرتقا باعاسى عانا 7 پايىز توڭىرەگىندە باعا قوستى، قال­عان­دا­رى ءسۇت ونىمدەرى مەن تاۋىق ەتىن قوسا العاندا 30 پايىزعا دەيىن قىمباتتادى. پاندەميا جانە انتيرەسەيلىك سانكتسيالارعا بايلانىستى لوگيستيكا قيىنداپ جاتىر جانە كوبى تاۋارلاردىڭ كەلەسى پارتياسىن قىمباتقا ساتىپ الامىز دەپ ويلاپ، باعانى قازىردەن-اق كوتەرۋگە كىرىستى، – دەيدى قاۋىمداستىق جەتەكشىسى.

ەلىمىز نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىم­­دەرىن شەتتەن تاسيدى. يم­پورت­قا دەگەن مۇنشالىقتى تە­رەڭ تاۋەلدىلىك ىشكى نارىقتاعى باعانى ەرىكسىز وسىرەتىن بىردەن ءبىر فاكتور ەكەنى بىلاي دا بەل­گىلى. @DataHub_FCBK مالى­مە­تىنە سۇيەنسەك، شەتەلدەن يم­پورت­­تالاتىن ازىق-ت ۇلىك تا­ۋار­­لارىنىڭ كولەمى وسىمەن بەسىنشى جىل قاتارىنان ءوسىپ وتىر. تەك ەت ونىمدەرىن ساتىپ الۋ كولەمى سوڭعى بەس جىلدا 2،6 ەسە – 156،3 ملن دوللارعا دەيىن وسكەن. تاياۋدا عانا قانتتىڭ جە­تىسپەۋشىلىگىن كوز كوردى. ۇكى­مەت «بىزدە ءبارى جەتكىلىكتى، الاڭ­داۋ­عا نەگىز جوق» دەپ جۋىپ-شايدى. 2021 جىلى ەلىمىزگە 300 توننا قانت اكەلىنسە، سونىڭ 70 پايىزى رەسەيلىك يمپورتقا تيەسىلى. ال قانت قۇراعىن لاتىن امەريكاسىنان الدىرامىز. ونىڭ ءوزى قازاقستانعا تىكە ەمەس، رەسەيلىك نوۆوروسسيسك پورتى ارقىلى كەلەدى. ال بۇل پورتقا قا­زىر كەمە باسىن تىرەمەيدى، سانك­تسيامەن بۇعاتتالعان. قا­زاق­­ستان قانت، تا­ماق جانە وڭدەۋ ونەركاسىپتىك قا­ۋىم­داس­تى­­عى­نىڭ پرەزيدەنتى ايجان ناۋ­رىزعاليەۆانىڭ ايتۋىن­شا، ەل­دە­گى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس­تىك ايماعىن ۇلعايتۋ ارقىلى عانا يمپورت تاۋەلدىلىگىنەن ارىلامىز.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان باتتاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، ۆەدومستۆو الەۋ­مەت­تىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراق­تاندىرۋ ماقساتىندا رەس­پۋب­ليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭ­گەي­لەر­دە شارالار قابىلداپ جاتىر. تاپ قازىر بىزدە 1،3 ملن توننا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى بار. بۇل حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كورىنەدى.

«باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جانە الىپساتارلىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دۇكەندەردىڭ ساۋدا ۇستەمەسىن ساقتاۋى بويىنشا تۇراقتى تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى. «اينالىم سحەماسى» شەڭبەرىندە ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋدى 54،6-دان 100 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال تۇراقتاندىرۋ قورلارىن ەسەپكە الاتىن بولسا، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 140 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلەتىن بولادى»، دەيدى ە.باتتاقوۆ.

كەز كەلگەن داعدارىس – مۇم­كىن­د­ىك. قازىر دە تاپ سونداي كەزەڭ. ءارى كۇردەلى، ءارى ساپالى رەفورما ارقىلى تىعىرىقتان شىعاتىن جول.

سوڭعى جاڭالىقتار

قانت تاپشىلىعى نەدە؟

ەكونوميكا • كەشە

بەنزين قىمباتتايدى

ەكونوميكا • كەشە

اق جەلەڭدىلەرگە العىس

مەديتسينا • كەشە

ادالدىقتىڭ ەتالونى ەدى

قازاقستان • كەشە

بۇيراتاۋ بازارلىعى

تۋريزم • كەشە

ءۇش ۇنسىزدىك

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار