ەكونوميكا • 24 ناۋرىز، 2022

قۇبىردىڭ ىستەن شىعۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قالاي ىقپال ەتەدى؟

34 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ 80 پايىزى ەكسپورتقا رەسەي ارقىلى تاسىمالداناتىنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە، نوۆوروسسيسك پورتىمەن تاسىمالدانادى. تۇنەۋكۇنى كراسنودار ولكەسىندە قاتتى داۋىل تۇرىپ، قۇبىر جەلىسىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرگەن. وسىعان بايلانىس­تى كونسورتسيۋم قۇبىردىڭ زاقىم تيگەن بولىگىن جۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ونىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتقان. بۇل قۇبىر جەلىسى ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇنايدىڭ تورتتەن ءبىرى عانا رەسەيدىكى، قالعانىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مۇناي (جىلىنا 50 ملن توننادان استام). ماگيسترالدىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 67 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋعا جەتەدى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «ەQ»

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، ۆەدومستۆو كاس­پي قۇبىر كونسورتسيۋمىمەن تەڭىز تەر­مينالىنىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋ مەرزىمدەرى بو­يىنشا كون­سۋلتاتسيالار وتكىزىپ جاتىر. سون­داي-اق مينيسترلىك بالاما باعىتتار بويىنشا مۇنايدى ەكس­پورتقا جونەلتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتقانىن دا مالىم­دەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كقك جۇمىسىنىڭ ۋاقىتشا بول­سا دا دوعارىلۋى ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي سوققى بولىپ تيمەك.

Tengenomika ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، مۇندايدا بالاما جول رەتىندە تەمىرجول تاسىمالىن قاراس­تىرۋعا بولار ەدى، الايدا ەلىمىزدە مۇنداي كولەمدەگى قاجەتتى سىيىمدىلىققا يە تەمىرجول تسيس­تەرنالارى جوق.

«2021 جىلى قازاقستاننىڭ مۇناي جانە گاز كوندەنساتىنىڭ ءوندىرىسى 85،9 ملن توننانى، ەكسپورت 67،6 ملن توننانى قۇرادى. نوۆوروس­سيسكىدەگى اپاتقا بايلا­نىستى ەلدەگى مۇناي جانە گاز ءوندىرىسى 9 پايىزعا نەمەسە 80 ملن توننادان تومەنگى دەڭگەيگە قۇلدىراپ كەتۋى ىقتيمال. بۇل بۇكىل الەم بويىنشا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تومەندەگەن 2020 جىلعى كورسەتكىشتەن دە تومەن (90-نان 85،7 ملن تونناعا دەيىن قۇلدىراۋ). مۇنىڭ سالدارىنان بيىل قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى 0،9-دان 1،6 پايىزدىق تارماققا دەيىنگى ارالىقتا تاپشىلىققا ۇشىرايدى. بۇدان بەلگىلى بولعان­داي، تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققان­داعى قۇنسىزدانۋىمەن بىرگە بيىل قازاقستاننىڭ دوللارمەن كور­سەتىلگەن جان باسىنا شاققانداعى نومينالدى ءىجو-ءنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىن كورەمىز»، دەيدى ساراپشىلار.

بۇل رەتتە ساراپشىلار مي­نيستر­لىكتىڭ «بالاما جولدار ىزدەپ جا­تىرمىز» دەگەنىنە اسا ءۇمىت قىل­مايدى.

«قازاقستان كقك ارقىلى 53 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتايدى. بۇل دەگەنىڭىز – بۇكىل ەكسپورتتىڭ 80 پايىزدان استامى. قازىر 3-4 ملن توننانى بالاما مارشرۋت ارقىلى جونەلتەر، بىراق قالعان مۇناي كولەمى قايتا قۇرىلىمداۋ مەن ىرگەلى سالىمداردى قاجەت ەتەدى. ءتىپتى مۇمكىن بولعاننىڭ بارلىعىن قايتا قۇرىلىمداعاننىڭ وزىندە ماكسيمۋم 10-15 ملن توننانى كادە­گە جاراتارمىز. ال قالعان مۇناي­دى قايتەمىز؟ بالكىم، قىرعىز­ستان مەن وزبەكستانداعى ورتا­شا تەحنولوگيالىق زاۋىت­تارعا جىبەرەرمىز. سونىڭ وزىندە 2 ملن توننانى يگەرەمىز. ەرەك­شە كۇشپەن مۇناي-حيميا جانە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋعا، باس­قا سۋبستانتسيالارعا مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي-حيميا ونىم­دەرىن ەكسپورتتاۋعا بولادى. تەڭىز­شەۆرويل، قاشاعان جانە قارا­شى­عا­ناقتاعى سەرىكتەستەرمەن وسى­نىڭ ءبارىن ىستەۋگە بولادى، بىراق وعان دا 3-4 جىل ۋاقىت كەرەك. ودان دا جاڭا قۇبىر جەلىسىن سال­عان تەزىرەك»، دەيدى «بانك تسەنتركرەديت» باسقارما توراعاسى عالىم قۇسايىنوۆ.

23 ناۋرىز كۇنى كونسورتسيۋم تەرمينالدا مۇناي جۇكتەۋدى تولىقتاي توقتاتقانىن مالىمدەدى. قۇبىر جەلىسىنىڭ جۇمىسى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن قالپىنا كەلمەۋى مۇمكىن. ويت­كەنى شەتەلدىك سەرىكتەستەر جون­دەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەر جىبەرۋدەن باس تارتىپ جاتىر.

«سەرىكتەستەرىمىز بارلىق ۇلگى­دەگى جانە كولەمدەگى جۇزبەلى شلان­گىلەردى، گيدروكومپەنساتورلار­دى، ءوز ءوسىنىڭ اينالاسىندا شى­عا­رىلاتىن ايلاقتىق قۇرىلعىلاردى اينالدىرۋعا ارنالعان شارنيرلەردى جەتكىزۋدەن باس تارتىپ وتىر. قۇ­رىل­عىلاردى جەتكىزۋمەن اينالىساتىن Imodco، Blue Water جانە Gall Thomson Environmental Ltd كومپانيالارى كقك-مەن ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋدى ۇزەتىنىن جانە بۇعان دەيىن جوسپارلانعان بارلىق جەتكىزۋلەردىڭ كۇشىن جويا­تىنىن مالىمدەدى. كقك بارلىق وپەراتسيالاردى 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا-اق اۆانسپەن تولەپ قويعانىنا قاراماستان ولار وسىنداي قادامعا بارىپ وتىر»، دەدى كقك-نىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي گوربان.

قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ كقك جۇمى­سىنىڭ كەنەتتەن توقتاپ قالۋىندا ساياسي ءمان بار دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، رەسەي وسىلايشا، ەۋروپالىقتارعا قىر كورسەتپەك.

«كقك 25 جىل بويى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ كەلدى. ەكى جىل بۇ­رىن عانا 600 ملن دوللارعا ايلاق­تىق قۇرىلعىلاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى. كقك ءبىر كۇندە تاۋلىگىنە 1،5 ملن باررەل مۇناي تيەي­دى، ونىڭ 1،2 ملن باررەلى (الەمدىك سۇرانىستىڭ 1،2 پايىزى) – قا­زاق­ستاننىڭ مۇنايى. ال قۇبىر جەلىسى جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋىنان ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ بيۋدجەت قاتتى زيان شەگەدى. جاقىن ارادا 12 ملن توننا مۇنايىمىزدى ەكسپورتتاپ وتىرعان اتىراۋ-سامارا مۇناي قۇبىرىنىڭ دا جۇمىسى توقتاۋى مۇمكىن. كقك-نىڭ ىستەن شىعۋى ەۋروپاعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بەيتاراپ پوزيتسيا ۇستانىپ وتىرعان قازاقستانعا دا سەس كورسەتۋ»، دەپ بايىپتايدى ءوز پىكىرىن ر.جاقسىلىقوۆ.

پىكىردىڭ جانى بار، سەبەبى ەكى جىل بۇرىن كونسورتسيۋمنىڭ رەسمي سايتى قۇبىر جەلىسى ەشقانداي بوران-داۋىلعا قىڭق ەتپەيدى دەپ مالىمدەمە جاريالاعان-دى.

«2001 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن العاشقى ەكى جىلجىمالى ايلاقتىق قۇرىلعى قارا تەڭىز تۇبىندەگى كەز كەلگەن جاعداي مەن رەلەف ءۇشىن ارنايى جوبا بو­يىنشا سالىندى. جانە ولار مۇندا سوڭعى 100 جىلدا بولعان ەڭ كۇشتى داۋىلداردىڭ وزىنە توتەپ بەرە الا­دى. ءۇشىنشى ايلاقتىق قۇرىلعى 2014 جىلى كقك-نى كەڭەيتۋ اياسىن­دا تۇرعىزىلدى»، دەلىنگەن اقپا­راتتا.

«قارا تەڭىزدە شىنىمەن دا­ۋىل تۇردى، بىراق «سوڭعى 100 جىل­داعى ەڭ كۇشتى داۋىل ەمەس». قاشان جوندەپ بىتەرى بەلگىسىز. ويتكەنى ءۇش ايلاقتىق قۇرىلعىنى دا شەتەلدىكتەر (العاشقى ەكەۋىن – نيدەرلاندى، ءۇشىنشىسىن – ءباا) سالدى. سانكتسيالارعا بايلانىس­تى قازىر شەتەلدىك سەرىكتەستەر قىزمەت كورسەتۋدەن جانە قوسالقى بولشەك بەرۋدەن باس تارتىپ وتىر. ادەتتە ءار ايلاقتىق قۇرىلعىنى جوندەۋگە 2-3 اپتا كەتەدى. ال قازىرگى جاعدايدا جوندەۋ جۇمىسى سانكتسيالار الىنعانشا سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن»، دەيدى ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ.

قازىر كقك-عا ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى – قۇبىر جەلىسىن جۋعا ارنالعان تانكەرلەر. ال سەرىكتەستەر بىردە-ءبىر تانكەر جىبەرمەيدى. ءبىراز كۇننەن سوڭ تانكەر كەلدى دەگەننىڭ وزىندە ءبىر جىلجىمالى ايلاقتىق قۇرىلعىنى جوندەۋگە كەمى ءۇش اپتا ۋاقىت قاجەت بولادى. قازاقستان 2022 جىلى كقك ارقىلى 55 ملن توننا مۇناي جونەلتۋدى جوسپارلاعان. 2001 جىلدان بەرى وسى كۇنگە دەيىن تەڭىز-نوۆوروسسيسك مۇناي قۇبىرى جۇيەسى ارقىلى الەم­دىك نارىققا 766 973 131 توننا مۇ­ناي شىعارىلعان. سونىڭ ىشىندە 668 967 665 تونناسى – قازاق مۇ­نايى. ءبىزدىڭ «قارا التىندى» نەگى­زىنەن يتاليا، فرانتسيا، قىتاي، ني­دەر­لاند، تۇركيا، يسپانيا، وڭتۇستىك كورەيا، ءۇندىستان ەلدەرى تۇتىنادى.

شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، نوۆوروسسيسكىدەن مۇ­نايدىڭ الەمدىك نارىققا شىقپاي قالۋى «قارا التىن» باعاسىن قىمبات­تاتۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە Brent پەن WTI مۇنايىنىڭ 5 پا­يىزعا وسكەنى بايقالادى. Trafi­gura Group شيكىزات كومپانياسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بەن لاكوك مۇناي جازدا باررەلىنە – 150، جىل سوڭىنا قاراي 200 دول­لارعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن دەيدى. قازاق مۇنايىنىڭ الەمدىك نارىق­قا شىقپاي قالۋى وتاندىق ەكونو­ميكاعا ايتارلىقتاي سوققى بولادى جانە تەڭگە باعامىنا جاعىمسىز اسەر ەتەدى دەيدى ساراپشىلار.

سوڭعى جاڭالىقتار

سال-سەرىنىڭ سوڭى

قازاقستان • كەشە

GGG – CANELO: ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن...

كاسىپقوي بوكس • كەشە

الاش ارداقتىسىن تۇركى الەمى ۇلىقتادى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

ءبىزدىڭ سايىن

ادەبيەت • كەشە

ماعجاننىڭ قاراسوزدەرى

ادەبيەت • كەشە

ساف اۋاداعى سەرۋەن

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار