كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
اۋەلى, تەرەڭنەن تولعاپ سويلەسەك, 12 جىلعا نەگىزدەلىپ, بەس مۇشەلگە ۇيلەستىرىلگەن جىل ساناۋ ەسەبى, زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنشە, ب.ز.ب. ءىى عاسىردا تۋن تاۋىن مەكەندەگەن عۇن تايپالارىنان باستاۋ العان دەيدى. بۇعان دالەل – وسى وڭىردە جارتاسقا قاشاپ سالىنعان پەتروگليف تۇرىندە 12 جىلدىڭ ءمۇسىن-بەينەسى ساقتالعان. بۇل جادىگەردى تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ايگىلى قىتاي ارحەولوگى گاي شانلين: «تاستاعى جىل اتاۋلارى مەن مۇشەلدىك تاڭبالار وسى ولكەدە ەكى مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ تۋىندىسى» دەپتى («قازاقشا مۇشەلدىك جىل ساناۋ», «ورنەك» باسپاسى. نۇر-سۇلتان, 2000 جىل. – 12 ب).
ال كونە تۇركىلىك تانىمدا ءبىر عاسىر 60 جىلعا ءتان. مۇنى «جارىن» دەپ اتايدى. وسى مەرزىمدە 12 جىل اتاۋى بەس دۇركىن قايتالاناتىندىقتان, قاتەلەسىپ كەتپەس ءۇشىن ولارعا بەس ءتۇرلى ءتۇس جانە بەس ءتۇرلى ماتەريالدىق زات اتاۋ بەرگەن. مىسالى, اق, سارى, قىزىل, قارا, كوك دەيتىن بەس ءتۇرلى تۇسكە: تەمىر, اعاش, توپىراق, وت, سۋ سياقتى ماتەريالدىق اتاۋلار قوسا قولدانىلادى. بۇلار جارىن ەسەبىن جۇرگىزگەندە جاڭىلىسپاۋ ءۇشىن قاجەت دۇنيەلەر ەكەنى انىق.
جوعارىدا ايتقان جارىن ەسەبى قازاق حالقىنىڭ بايىرعى جىل قايىرۋ ەسەبىندە بولعان. مىسالى, احات شاكەرىم ۇلىنىڭ 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 11-ءنشى سانىندا جاريالانعان «مەنىڭ اكەم, حالىق ۇلى – شاكەرىم» اتتى كولەمدى ەستەلىگىندە: – ءبىر كۇنى اكەيدەن «قازاق بۇرىن قانداي دىندە بولعان؟», دەپ سۇرادىم. اكەي: «قازاق اتانعانى – نوعايلىدان بولىنگەن سوڭ مۇسىلمان بولعانى. وعان دەيىن – ەسكى تۇركىنىڭ ءماۋجۋسي دىندەرى بولعان. ەسكى تۇرىكتەر قۇداي جاراتقان زاتتاردىڭ ەڭ قاسيەتتىسى – بەس نارسە دەپ بىلگەن. ولار: وت, توپىراق, سۋ, تەمىر, وسىمدىك (اعاش)... جانە وسى نارسەنى 12 جىلدىڭ اتىنا قوسىپ, 60 جىلدىق ۇلى مۇشەل ەتكەنى دە سوندىقتان ەدى» دەپ ايتقان ءسوزىن كەلتىرەدى.
سول سياقتى, ەسكى ءابجات ەسەبىنىڭ بىلگىرى اقجان ماشانيدىڭ ەڭبەكتەرىندە دە 60 جىلدىق مۇشەل ەسەبى ايتىلىپتى. عۇلاما عالىم مۇشەل دەگەنىمىز – ۋاقىت ولشەمى, وسى ارقىلى كۇننىڭ, ايدىڭ, جىلدىڭ ەسەبىن ايىرامىز دەي وتىرىپ, الپىس جىلدىق مۇشەلگە (جارىن ەسەبى) توقتالىپتى. ياعني 12 جىل ءبىر مۇشەل ونى بەس ساۋساققا كوبەيتۋ ارقىلى 12 ح 5 = 60 جىل شىعادى. بۇل بارلىق كونە شىعىس ەلىنە ورتاق دەيدى. ونىمەن قويماي مۇشەل كەستەسىنىڭ الپىس جىلدىق كەستەسىن بەرىپتى ء(ال-ماشاني ا.ج. ءال-فارابي كوپىرى: ماقالالار, – الماتى: «الاتاۋ» باسپاسى, 2005. – 239-240 بب).
جارىن ەسەبى بويىنشا بيىل – 17-ءنشى جارىننىڭ ماتەريالدىق سيپاتى سۋ, ءتۇسى قارا بارىس جىلى كىرىپ جاتىر. ەتنوگراف عالىم مىڭباي ىسقاقوۆتىڭ 1980 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «حالىق كالەندارى» اتتى ەڭبەگىندە: «تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ جىل قايىرۋ ەسەبىندە «بارىس» اتاۋى بار. بۇل تەرميندى – التايلىقتار (تىلەۋىتتەر) – پارسى, وزبەك پەن ۇيعىر – بارىس, ازەربايجاندار – پارس, تۇرىكمەندەر – بارىس, پارسى اعايىندار – پەلەڭگى دەپ اتايدى, كونە قىتاي جازبالارىندا «ارىستان» دەگەن اتپەن بەلگىلى» دەيدى. سول سياقتى, اتاقتى فرانتسۋز لينگۆيسى ءھام ەفيوپ ءتىلىنىڭ مامانى جوزەف گالەۆي (1827 – 1917) «بارىس» اتاۋى كونە پارسى تىلىنەن شىققان دەپتى. بىراق قازاق ۇعىمىندا بارىس, جولبارىس سوزدەرى ەجەلدەن ءبىر ۇعىمدى بىلدىرسە, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ تاۋلى ولكەسىن مەكەندەيتىن جىرتقىش جانۋار شۇبار ءىلبىستى «قار بارىسى» دەپ اسپەتتەپ ءجۇرمىز.
بيىلعى بارىس جىلىنىڭ استرولوگيالىق سيپاتى جايلى وتاندىق استرولوگ ەلەنا توپولسكايا, نەگىزىنەن بارىس جىلى مولشىلىققا تولى بولادى, سونداي-اق ارقيلى تولقۋلار ورىن الۋى مۇمكىن دەسە, شىعىس كۇنتىزبەسىندە: «بارىس جىلى تۋعان ادامدار شەشىمدى, ءبىر بەتكەي كەلەدى. ءاربىر ىستە تىندىرىمدى, ۋاقىتتى باعامداي الادى ءھام كوزى قاراقتى, ىشكى قۋاتى مول, بىراق ونى سىرتقا شىعارا بەرمەيدى, اشۋلانعان كەزدە قايتۋى قيىن. ەڭ باستىسى, ەركىندىك سۇيگىش, ارىپتەستىك ىسىنە سەنىمدى» دەپ جازسا, بارىس جىلى تۋعان ادامدا بولاتىن مىنەز-ق ۇلىق سيپاتى جايلى ەتنوگراف-زەرتتەۋشى قالبان ىنتىحان ۇلى «ورنەك» باسپاسىنان شىققان «قازاقشا مۇشەلدىك جىل ساناۋ» اتتى ەڭبەگىندە: «بۇل جىل الاب ۇلىككە تولى بولادى, ونىڭ اۋىرتپالىعى مەن جاقسىلىعى بىردەي. بۇل سوزىمىزگە 1986 جىلى الماتىدا بولعان جەلتوقسان وقيعاسى كۋا» دەپ جازىپتى.
* * *
قازاق تاريحىندا بارىس جىلى تۋعان تانىمال تۇلعالار مەن ەلەۋلى وقيعالار جەتەرلىك. تەك وتكەن ءبىر عاسىردىڭ ءون بويىنا نازار اۋدارساق, 1902 – بارىس جىلى: قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سابىر راحىموۆ, قاھارمان قىز مانشۇك مامەتوۆا, قازاق ادەبيەتى الىپتار كوشىنىڭ تۇلعالارى – عابيدەن مۇستافين مەن عابيت مۇسىرەپوۆ, كومسومول قايراتكەرى عاني مۇراتباەۆ ت.ب. تۋسا, وسى جىلى اتاقتى تۇرىك جازۋشىسى نازىم حيكمەت دۇنيە ەسىگىن اشقان ەكەن. سول سياقتى, بۇل جىلى احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابى تاشكەنتتە جانە قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ كوپ تاراعان قيسساسى «قىز جىبەك» جىرى قازاندا باسىلىپتى.
1914 – بارىس جىلى: قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر وكىلى ساتتار ەرۋباەۆ, تەاتر تارلاندارى شاكەن ايمانوۆ, ءسابيرا مايقانوۆا, رابيعا ەسىمجانوۆا, حالىق ءارتىسى, ستاليندىك سىيلىقتىڭ يەگەرى انۋاربەك ۇمبەتباەۆ, سۋرەتشى قۇلاحمەت قوجىقوۆ ت.ب. قايراتكەرلەر دۇنيە ەسىگىن اشسا, وسى جىلى دۇنيەجۇزىلىك ءبىرىنشى سوعىس باستالسا, سەمەي قالاسىندا ابايدىڭ ومىردەن وتكەنىنە 10 جىل تولۋىنا ارنالعان ۇلكەن كەش ۇيىمداستىرىلىپتى.
1926 – بارىس جىلى: قازاق كينورەجيسسەرى ابدوللا قارساقباەۆ, اقىن-سازگەر باكىر تاجىباەۆ, ەتنوگراف-جازۋشى احمەت ءجۇنىسوۆ, كەسىندەمەشى ساحي رومانوۆ, عالىم-فيلولوگ تەمىربەك قوجاكەەۆ, مۋزىكاتانۋشى حابيدولدا تاستانوۆ قاتارلى ۇلت قايراتكەرلەرى دۇنيە ەسىگىن اشسا, ەلىمىز تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا – باكۋ قالاسىندا بۇكىلوداقتىڭ ءبىرىنشى تۇركولوگيالىق سەزى ءوتىپ, وعان قازاقستاننان ا.بايتۇرسىنوۆ, ن.تورەقۇلوۆ باستاعان وكىلدەر قاتىسىپتى. سونىمەن قاتار قازاق دراما تەاترى تۇڭعىش رەت «ەڭلىك-كەبەك» سپەكتاكلىن ساحنالاسا, قازاق زيالىلارىنىڭ وراسان زور كۇش جۇمساۋىنىڭ ارقاسىندا سىرداريا وبلىسىنىڭ قازالى, اقمەشىت, تۇركىستان, شىمكەنت ۋەزدەرى, اۋليەاتا ۋەزىنىڭ كوپ بولىگى, تاشكەنت, ءمىرزاشول ۋەزدەرىنىڭ ءبىرشاما بولىگى, سامارقاند وبلىسى جيزاق ۋەزىنىڭ بىرنەشە بولىسى, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ الماتى, جاركەنت, لەپسى, قاپال ۋەزدەرى, پىشكەك ۋەزىنىڭ ءبىر بولىگى قازاسسر-نە قارادى. رەسپۋبليكا اۋماعى ۇشتەن بىرىندەي كەڭەيىپ, 2,7 ملن شارشى شاقىرىمعا جەتتى. ال حالقى 1 ميلليون 468 مىڭ ادامعا كوبەيدى. قازاسسر-ءنىڭ حالقىنىڭ جالپى سانى 5 ميلليون 230 ادامعا جەتتى.
1938 – بارىس جىلى: تانىمال بالەتمەيستەر بولات ايۋحانوۆ, جازۋشى ءمادي حاسەنوۆ, تاريحشى سابەتقازى اقاتاي, مەملەكەتتىڭ تۋدىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆ, ەكونوميست-عالىم عاني قاليەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءالىمحان جۇنىسبەكوۆ, اقىن وتەجان نۇرعاليۆ قاتارلى تۇلعالار ومىرگە كەلسە, وسى جىلى ەلىمىزدە, العاشقى دىبىستى دەرەكتى لەنتا-فيلمدەر: «ارپالىس», «جاۋ سوقپاعى» «جامبىل اتا» تۋىندىلارى ءتۇسىرىلىپ, اۋليەاتا قالاسىنا جامبىل ەسىمى بەرىلدى. سونداي-اق وتاندىق عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا الماتى قالاسىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيليالى اشىلدى.
1950 جانە 1962 – بارىس جىلدارى: 1950 جىلى بەلگىلى جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى, سىقاقشى كوپەن امىربەك, عالىم نامازالى وماش ۇلى, سپورت ءجۋرناليسى نەسىپ ءجۇنىسباي, اقىندار نەسىپبەك ايت ۇلى مەن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ومىرگە كەلسە, 1962 جىلى: تەلەجۋرنالشى بەيبىت قۇسانباەۆ, قوعام قايراتكەرلەرى دارحان مىڭباي مەن ەرلان قوشانوۆ, اقىن سۆەتقالي نۇرجان, تاريحشى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى قاتارلى ادەبيەت, قوعام قايراتكەرلەرى تۋىپتى. 1950 جىلى ەلىمىزدە, مۇناي ءوندىرۋ سوعىسقا دەيىنگىمەن سالىستىرعاندا 52 پايىزعا ءوسىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە 1 ميلليون 493 مىڭ وقۋشىنى قامتيتىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن 9088 مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇردى. ال 1962 جىلى جەلاياق سپورتشى ءامين تۇياقوۆ 200 مەتر قاشىقتىقتى 21,1 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ, تۇڭعىش كسرو چەمپيونى بولسا, ونىڭ ءىزىن جالعاپ ەركىن كۇرەستەن قازاق بالۋاندارى اراسىنان العاش رەت ا.عابساتتاروۆ تاعى دا كسرو چەمپيونى اتاندى.
ودان كەيىنگى بارىس جىلدارى (1974, 1986, 1998, 2010) ورىن العان ەلىمىز تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالارعا توقتالساق: 1974 جىلى «قان مەن تەر» دراماسى قويىلىپ, كىتاپ اۆتورى, دراما رەجيسسەرى جانە باستى ءرولدى ورىنداۋشىلار كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولسا, 1986 جىلى – جەلتوقسان وقيعاسى ورىن الدى. كەلەسى بارىس – 1998 جىلى 6 شىلدەدە قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا XXI عاسىرعا باعدارلانعان ماڭگىلىك دوستىق پەن وداقتىق تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. سونداي-اق بارىس – 2010 جىلدىڭ ءىرى وقيعاسى – ەلوردادا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كەرەي جانە جانىبەك حاندارعا ەسكەرتكىش اشىلىپ, نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا VII قىسقى ازيا ويىندارى باستالدى. وعان سارى قۇرلىقتىڭ 27 مەملەكەتىنەن 1000-نان استام سپورتشى قاتىستى. قازاقستان قۇراماسى 32 التىن, 21 كۇمىس, 17 قولا مەدالعا يە بولىپ, جەڭىمپاز اتاندى.
