سانداردى سويلەتكەن زەرتتەۋلەر
ايگىلى ۆۆس جوعارىدا اتالعان عىلىمي زەرتتەۋ جونىندەگى ماتەريالىنا «گەندەرلىك تەڭدىك: ايەل-عىلىمدارعا جوعارىدا ورىن جوق» دەپ تاقىرىپ «تاڭىپتى». مۇنداي وي ايتۋعا نەگىز بولعان زەرتتەۋدە الەمنىڭ 38 ەلىنەن 541 ۋنيۆەرسيتەت پەن عىلىمي ينستيتۋت ۇسىنعان دەرەكتەر زەردەلەنگەن. زەرتتەۋ قورىتىندىسى دوتسەنتتەردىڭ – 42, پروفەسسورلاردىڭ 23 پايىزىن ايەلدەر قۇرايتىنىن كورسەتتى. ۇلىبريتانيادا جۇرگىزگەن The Royal Society of Chemistry ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋى دە وسىعان ۇقساس قورىتىندى شىعاردى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە حيميا سالاسى بويىنشا ءبىلىم العانداردىڭ 44%-ى, ال وسى سالادا پروفەسسور دارەجەسىن العانداردىڭ 9%-ى عانا ايەلدەر. زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى پروفەسسور دجو رەينولدس BBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا ء«بىز اڭگىمەلەسكەن ايەلدەردىڭ 99%-ى عىلىم جولىندا كەدەرگىلەرگە كەزدەسكەنىن راستادى. بۇل – الاڭداتاتىن قۇبىلىس», دەدى.
2018 جىلى مەلبۋرن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى عىلىمداعى گەندەرلىك الشاقتىققا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋشى عالىم سيندي حاۋزەر: «قازىرگى قولداۋ شارالارىنىڭ قارقىنى ارتپاسا, فيزيكا سالاسىنداعى ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ ۇلەسىن تەڭەستىرۋگە جۇزدەگەن جىلدار كەتەدى», دەگەن قورىتىندىعا كەلىپتى.
ال ەندى قازاقستانعا كەلسەك. بىزدە بۇل ماسەلەدە العا جىلجۋ بايقالادى. سەبەبى بىلتىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىمي جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ تالاپتارىنا ايەلدەر كۆوتاسىن ەنگىزدى. بۇل كۆوتا – بارلىق باعىتتاعى كونكۋرستىڭ قۇجاتتاماسىندا «مەملەكەتتىك گرانتتان ءۇمىتتى جوبا توبىنىڭ قۇرامىنداعى قاتىسۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسى ايەل زەرتتەۋشىلەردەن بولۋعا ءتيىس» دەگەن تالاپ. وسى تالاپ ءوز ناتيجەسىن بەردى مە ەكەن, از بولسا دا ءوسىم بار. مىسالى, بىلتىر ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن عالىم ايەلدەردىڭ ۇلەسى 52%-دى قۇرايتىنىن حابارلادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيىلعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن 9 738 ايەل بار, ولار جالپى قازاقستاندىق عالىمدار سانىنىڭ 54 پايىزىن قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە 714-ءى – عىلىم دوكتورى, 2 427-ءسى – عىلىم كانديداتى, 992-ءسى – PhD دوكتورى, 28-ءى – بەيىندى دوكتورلار. ەندىگى كەزەكتە ايەل-عالىمدارىمىزدىڭ ساپالىق قۇرامىنا قاراي ويىسىپ, نازىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر لەگىمەن تانىستىرعىمىز كەلەدى.
ادەمىلىك يندۋسترياسى
انار مولكەنوۆا – نەبارى 27 جاسىندا توكيودا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان. ودان بۇرىن, ناقتىراق ايتساق 2011 جىلى كەيىپكەرىمىز لوندوننىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك كوللەدجىندە نانوتەحنولوگيا سالاسىنداعى ماگيستر دارەجەسىن الدى. سودان كەيىن 2015 جىلى توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن يەلەندى. ول حيميا عىلىمىمەن وقۋشى كەزىنەن-اق «دوستاسا» باستاعانداي. ويتكەنى سىنىپتاستارىنا قاراعاندا وعان حيميا ءپانى قيىن بولماپتى.
«مەن حيميامەن مەكتەپ كەزىنەن باستاپ شۇعىلدانا باستادىم. كىم بولۋدى ويلانىپ جۇرگەنىمدە حيميا پانىنەن سىنىپتاستارىمنىڭ قينالاتىنىن, بىراق ماعان ونىڭ سونشالىقتى وڭاي ەكەنىن بايقادىم. حيميا پانىنەن وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر بولدىم. سودان سوڭ وسى باعىتتا جوعارى ءبىلىم الۋعا شەشىم قابىلدادىم. سول ۋاقىتتاعى ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە گرانت جەڭىپ الدىم. وسىلايشا, حيميالىق ينجەنەريانى زەردەلەۋدى باستادىم. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن جىلدارى نانوتەحنولوگيا جايلى, ونىڭ بولاشاعى زور بولاتىنى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇردى. ماگيستراتۋرانى ءدال وسى باعىتتا جالعاستىراتىنىما سەنىمدى بولدىم. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن لوندونعا جول تارتتىم. ونداعى ماگيسترلىك وقۋىمدا ونەركاسىپكە ارنالعان نانوكاتوليزاتورلاردى ازىرلەۋمەن اينالىستىم. ماگيسترلىك دارەجەمدى العاننان كەيىن ەلگە ورالىپ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇمىسقا تۇردىم. سوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە ماعان عىلىممەن اينالىسقان ەرەكشە ۇنايتىنىن ۇقتىم. بىراق عىلىمدا قالۋ ءۇشىن دوكتورلىق دارەجەنى الۋ كەرەك, ونسىز قانداي دا ءبىر عىلىمي جوبالاردى ءوز بەتىنشە جۇرگىزە المايمىن», دەيدى ا.مولكەنوۆا.
كەيىپكەرىمىز وسى ويمەن جۇرگەندە جاڭا ءبىر مۇمكىندىكتىڭ ەسىگى اشىلادى. جاپونياداعى توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتحاناسىندا PhD-باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا مۇمكىندىك الدى. ونىڭ بۇل وقۋىنا سول كەزدەرى باتىس قازاقستاندا ءبىر جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتقان Japan Gas Corporation ءىرى ينجەنەرلىك كومپانياسى دەمەۋشىلىك كورسەتتى.
«جاپونيادا ماتەريالتانۋدى وقىدىم, ءتۇرلى جولدارمەن نانوماتەريالداردى سينتەزدەدىم, ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلاردا قولدانۋدى تەكسەردىم. جاپون ۇكىمەتى تەحنولوگيانى دامىتۋدا ەكولوگيالىق ماتەريالداردى قولدانۋعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى. سول سەبەپتى قۇمنان باتارەيالارعا ارنالعان ەلەكترود جاساۋعا كوپ كوڭىل ءبولدىم. قۇم – جەر بەتىندەگى ەڭ ءبىر قولجەتىمدى جانە ارزان ماتەريال. PhD-جۇمىستارىمنىڭ تاقىرىبى كرەمني ديوكسيدىن باتارەيا ءۇشىن ەلەكترود رەتىندە پايدالانۋعا ارنالدى. مەن بۇل ماتەريالدى ەنەرگيانى ساقتاۋ جۇيەلەرى ءۇشىن ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ماتەريال رەتىندە وندىرىسكە ەنگىزۋگە قانداي قاسيەتتەر بولۋ كەرەگىن زەرتتەدىم. دوكتورانتۋرانى ءساتتى اياقتاعاننان كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالدىم. ماعان پوستدوكتورانتۋراعا ءوتىنىم بەرۋ ۇسىنىلدى, وندا پروفەسسور تيمۋر اتاباەۆپەن فۋنكتسيونالدىق نانوقۇرىلىمداردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس ىستەي باستادىم», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ا.مولكەنوۆا قازىر عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن كورەيادا ءجۇر. ۋاقىتى وتە تىعىز. ويتكەنى ول – جىلىنا 1 ەمەس, 4-5 ماقالاسىن حالىقارالىق رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا جاريالايتىن جانكەشتى جان. جىلىنا ءبىر ماقالانى ارەڭ شىعاراتىن زەرتتەۋشىلەر دە بار. ولاردىڭ جانىندا كەيىپكەرىمىزدىكى – شىنىمەن دە عىلىمعا بارىمەن بەرىلگەن جانكەشتى ارەكەت. جاس عالىم ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقيدى, زەرتحانادا تاجىريبەلەر جاساتادى. تاڭ بوز بەرگەننەن كەشكى ساعات 9-10-عا دەيىنگى ۋاقىتىن زەرتحانادا وتكىزەتىن ول عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا دا مۇمكىندىك تابادى. ا.مولكەنوۆا ءوزىنىڭ عالىم ارىپتەستەرى, دوستارىمەن بىرگە ەلىمىزدە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان Young Researchers Alliance قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرۋعا اتسالىستى. سونىمەن قاتار كەيىپكەرىمىز – Materials Research Society (اقش), Society of Chemical Engineers (جاپونيا), Electrochemistry Society (جاپونيا) سەكىلدى بەلسەندى قوعامدىق زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى. وعان قوسا جاس عالىم بەركليدەگى لوۋرەنس اتىنداعى ۇلتتىق زەرتحانا جانىنداعى زەرتتەۋ توبىنا مۇشە. ول وندا ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن ازايتۋ جانە ونىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. انار ۇنتاق ءوندىرۋ تەحنولوگياسى جانە نانوتەحنولوگياسى سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2011 جىلى Oxford Instruments Plasma Technology كومپانياسىنىڭ جانە 2015 جىلى Hosokawa Powder Technology KONA كومپانياسىنىڭ سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان.
كەيىپكەرىمىز مۇشەلىك ەتەتىن Young Researchers Alliance ءتورايىمى ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا اناردىڭ ءبىز بىلمەيتىن قىرلارىنا توقتالدى. «انار قازىر كوسمەتولوگيا يندۋسترياسىمەن اينالىسىپ ءجۇر. بۇل ونىڭ ارمانى بولعان. بايقاساڭىز, بۇگىندە كوسمەتولوگتەر ۇسىناتىن ونىمدەر, ءوزىمىز قولداناتىن كوسمەتيكالار كوبىنە شەتەلدەن اكەلىنەدى. نەگە وزىمىزدە شىعارماسقا! بۇل ءۇشىن ارينە, زەرتتەۋ كەرەك. انار وڭتۇستىك كورەيادا زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلدە كەز كەلگەن عىلىمي زەرتتەۋدى يندۋسترياعا اينالدىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى, وعان قوسا سوعان جان-جاقتى جاعداي جاسالادى. شىنىندا, اناردىڭ الەۋەتى وتە زور. ادەتتە عالىمدار ءبىر سالانى, ءبىر تاقىرىپتى زەرتتەيدى. ال ول بىرنەشە سالانى (حيميا, نانوتەحنولوگيا, ماتەريالتانۋ, كوسمەتولوگيا) زەرتتەۋدەن جانە جاڭا دۇنيەنى يگەرۋدەن قورىقپادى. سەبەبى انار – وتە ەڭبەكقور ادام, ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن تاباندى, عىلىمدا جۇرگەن قۇربىلارىن ءاردايىم قولداۋشى, اقش, انگليا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءبىلىم-عىلىمىن يگەرگەن تانىمى تەرەڭ جان. ءسىز ونىڭ اناسىن كورسەڭىز, اناردىڭ قايدان ەكەنىن تۇسىنەسىز. سەبەبى ونىڭ اناسى – سونداي ەڭبەكسۇيگىش, زيالى ادام, ءاردايىم العا ۇمتىلىپ تۇرادى», دەيدى ءا.ەرمۇحامبەتوۆا.
وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشاما عالىمدى, ولاردىڭ عىلىمي جولى جايلى جازدىق. كوسمەتولوگتەرى كوپ, بىراق ءتول كوسمەتيكاسى جوق (شيكىزاتىن سىرتتان اكەلىپ, وتاندىق ءونىمنىڭ قاعازىن جاپسىرا سالۋ ەمەس), وتاندىق برەندى قالىپتاسپاعان ەلدە وسى سالانى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەيتىن عالىمدى العاش كەزدەستىردىك. بۇل بىزدەگى جوقتىڭ ورنىن تولتىراتىن ماڭىزدى قادام ەكەنى ءسوزسىز. ءوز ءونىمىمىز بولسا, قانشا ميلليونداعان قارجى قازاقستاندا قالادى.
NASA-مەن جۇمىس ىستەيتىن عالىم
مايرا قۇسايىنوۆا عىلىمعا, قازىر ءوزى شۇعىلداناتىن توپىراقتانۋ عىلىمىنا ءبىرىنشى كەيىپكەرىمىزدەن دە ەرتە, مەكتەپكە بارماي تۇرىپ كەلگەن ەكەن.
«عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم كىشكەنتاي كەزىمنەن پايدا بولدى. وعان بىردەن ءبىر سەبەپكەر – مەنى قاراعان بالا كۇتۋشى. اتا-انام جۇمىسقا كەتكەندە مەنى كۇتۋشىگە قالدىرىپ كەتەتىن. ال ول ەكەۋمىز تابيعاتقا شىعىپ, جاي سەرۋەندەمەي وسىمدىكتەرمەن تانىساتىنبىز. سودان سوڭ كۇتۋشى ماعان قايسىسىنىڭ قانداي دارىلىك قاسيەتى بار ەكەنىن تۇسىندىرەتىن, اعاشتاردىڭ اتاۋىن ۇيرەتەتىن. وسى ساتتەن باستاپ مەنىڭ تابيعاتتانۋعا, توپىراقتانۋعا, وسىمدىكتانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم وياندى. قىزىعۋشىلىق ارتا كەلىپ وزىندىك تاجىريبەلەر جاساۋعا جەتەلەدى. اتا-انام وقۋشى كۇنىمدە مەنى جازعى دەمالىس سايىن لاگەرگە جىبەردى. وندا دارىلىك شوپتەردى جيناپ, ودان ەمدىك, شيپالىق قاسيەتى بار ونىمدەردى, كوبىنە شاي تۇرلەرىن جاساپ شىعاراتىنمىن», دەيدى عىلىمي جولىنىڭ العاشقى قادامى تۋرالى ەستەلىگىن ەسكە العان كەيىپكەرىمىز.
جاس عالىم مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى تارازداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە اۋەلى باكالاۆرياتتى, كەيىن ماگيستراتۋرانى ءبىتىردى. ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىنا ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ارقاۋ ەتتى. كەيىن الماتىعا اتتانىپ, وڭتۇستىك استانادا ورنالاسقان ۋ.ۋسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا دوكتورانتۋرانى وقىدى.
«نەگىزى بيولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرىمدى باكالاۆرياتتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە-اق جۇرگىزە باستادىم. سەبەبى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە سول سالانىڭ بىلىكتى پروفەسسورلارى جۇمىس ىستەدى. عىلىمي ماقالالار جازۋدى دا وسى جوعارى ءبىلىم الۋ كەزىندە ۇيرەندىم. سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىستىم. ماگيستراتۋرادا ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىما ارقاۋ ەتسەم, دوكتورانتۋرادا «قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعدايىندا مەرس ميكروبيوتىڭايتقىشىنىڭ توپىراقتىڭ (شالعىندى سۇر) قۇنارلىلىعى مەن كۇزدىك بيدايدىڭ ونىمدىلىگىنە اسەرى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. ءسويتىپ, «اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى» عىلىمي دارەجەسىن الدىم. مۇنىمەن دە توقتالعىم كەلمەي, كەيىن تۇركياعا قۇجات تاپسىرىپ, Ondokuz Mayıs University-دە (Scientific and Technological Research Council of Turkey – TÜBİTAK) پوست-دوكتورانتۋرانى وقۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم», دەيدى م.قۇسايىنوۆا.
تۇركياداعى عىلىمي-زەرتتەۋ تاعىلىمداماسىنان ءوتىپ كەلگەن سوڭ, كەيىپكەرىمىز ءبىر كەزدەرى دوكتورانتۋراسىن وقىعان قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ينجەنەر-اناليتيك بولىپ ورنالاستى. مۇنداعى بىرنەشە جىلدىق ەڭبەك جولىندا توپىراقتانۋ سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە قازاقستاننىڭ ءار قيىرىن ارالاپ, توپىراقتىڭ قۇرامىن زەرتتەپ شىقتى. بىرنەشە عىلىمي جوبالارىنا گرانت ۇتىپ الدى. بىراق ول حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ, شەتەلدىك عىلىمدارمەن بىرلەسكەن عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋدى كوزدەدى. ءسويتىپ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىستى. مۇندا ول تۇراقتى ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
«وسى قىزمەتىمدە اقش پەن گەرمانيانىڭ حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسىپ, ءارتۇرلى عىلىمي كونكۋرستارعا بىرنەشە عىلىمي وتىنىمدەر دايىندادىم. ناتيجەسىندە, قازىر تhe effects of excessive water use and agricultural intensification on AR Sea shrinkage: socioeconomic-environmental systems (SES) dynamics within the Syr Darya River Basin تاقىرىبى بويىنشا USAID (PEER 9) حالىقارالىق جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتەمىن. مەنىڭشە, حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋمەن بىرگە, قازاقستاندىق گرانتتاردى دا قالىس قالدىرماۋ كەرەك. وسى ويىمدى ىسكە اسىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان جاس عالىمدار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋىنا يە بولدىق. قازىرگى تاڭدا پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋ جانە البەدونى ۇلعايتۋ ارقىلى كليماتتىڭ وزگەرۋىن جاقسارتۋ ءۇشىن جەردى پايدالانۋ جۇيەلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ بويىنشا قازاقستاندىق عىلىمي جوباسىن جەتەكشى رەتىندە جۇرگىزىپ كەلەمىن», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
جاس عالىم 2020 جىلدان بەرى اتاقتى NASA (The National Aeronautics and Space Administration) تاۋەلسىز ۇيىمىنىڭ جانىنداعى حالىقارالىق اەروناۆتيكا جانە عارىش كەڭىستىگىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلتتىق باسقارماسىمەن (اقش) بىرلەسكەن جوبانىڭ ءبىر باعىتى بويىنشا عىلىمي ورىنداۋشى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. بۇل باعىت «قازاقستان مەن موڭعولياداعى ەنەرگيانىڭ, سۋدىڭ جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ ءوزارا تاۋەلدى ديناميكاسى» (FEWKazMG) جانە «تاۋ-كەن جۇمىستارى ناتيجەسىندە شاڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋدىڭ بالاما تاسىلدەرى:» NarXOZ (2020); «فيتوزاحۆات تۇجىرىمداماسىمەن لاستانعان شاڭدى ۇستاۋ ءۇشىن تابيعاتتى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى» دەپ اتالادى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ارىپتەسى, جاس پروفەسسور قايسار تابىنوۆ مايرانىڭ ۇنەمى مۇمكىندىكتەر ىزدەپ جۇرەتىنىن ايتادى. «مايرا – ەڭ الدىمەن ەڭبەكتىڭ ادامى. ودان كەيىن ءاردايىم ىزدەنىستە جۇرەتىن جان. ول قاشاندا مۇمكىندىك ىزدەپ جۇرەدى جانە سونىڭ ءاربىرىن جاقسىلىققا, جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە ءتيىمدى پايدالانادى. مەنىڭشە, وسى قاسيەتى ارقىلى قازىر اقش-تىڭ بەدەلدى عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, NASA-عا قاتىستى جوبامەن اينالىسىپ ءجۇر. البەتتە ءبىز ەڭبەك ەتەتىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى سوعان جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىر. دەسەك تە مۇنداي ۇلكەن ءىستى, ارينە, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, العىر ادام عانا قولعا الا الادى. وسىلايشا, ول قازاقستان اتىن NASA-عا شىعارىپ وتىر. ايەلدەر قاۋىمى بالا كۇتىمىمەن دەمالىستارعا شىعىپ, مانسابىنا ءۇزىلىس جاساپ وتىرادى عوي. سوندايدا كوبى قالىپ قويىپ جاتادى. بىراق مايرانىڭ كەيىن شەگىنگەنىن كورمەپپىز. ويتكەنى ول – وپتيميست. پروبلەمانىڭ دا جاقسى جاعىن كورە بىلەدى», دەيدى پروفەسسور ق.تابىنوۆ.
