زامان دەگەن اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ بايىرعى ءسوزى. ول بۇگىندە عىلىمي ديسكۋرسكە ءتۇسىپ, ءجيى قولدانىلاتىن ۇعىمعا اينالعان. ەرتەدە قازاق ورداسى تۋ تىككەندە, سول ءداۋىردىڭ ۇرانشىسى اسانقايعى بيلىك باسىنداعىلارعا قاراتا ايتقان ەكەن: “قيلى-قيلى زامان بولادى, سۋداعى اق شورتان قاراعاي باسىن شالادى”, – دەپ. جىراۋدىڭ ايتقانى ءدال كەلدى. قازاق حالقى سۋداعى شورتاننىڭ قاراعاي باسىن شالعانىن الدەنەشە رەت باسىنان وتكەردى. ونىڭ ءبارى وتكەن تاريح دەسەك, ءبىزدىڭ ءوزىمىز-اق جىراۋدىڭ ايتقانىنداي, سوتسياليزم دەگەن الەمنەن ەگەمەندى ەلگە اينالىپ, اتا-بابامىزدىڭ تۇسىنە ەنبەگەن وركەنيەت, مادەنيەت ورىسىنە ەنىپ وتىرمىز.
سوندىقتان بولسا كەرەك, زامانىنا قاراي ادامى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. بۇل, ارينە, ادام جانە زامان دەگەنگە سىيىمدى تۇسىنىك. بىراق, حاكىم اباي بۇل تۇسىنىككە جاڭالىق ەنگىزگەن, ول “اركىمدى زامان سۇيرەمەك”, – دەپ قالىپتاسقان تۇسىنىكپەن كەلىسە وتىرىپ, “زاماندى قاي جان بيلەمەك؟” – دەپ سۇراق قويعان. سوندا ادام جانە زامان دەگەن فورمۋلاعا ساي, اركىمدى زامان سۇيرەمەك دەگەنمەن كەلىسىپ, زامانىنا قاراي ادامى دەگەندى قابىلدايمىز, مۇنىمىز شىندىققا سىيىمدى, بىراق “زاماندى قاي جان بيلەمەك؟” دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ءسوز تۇلعا جانە زامان تۋرالى بولماق. ابايدىڭ قازاق جۇرتىنا ۇنەمى ايتىپ وتكەن: “بەرەكەڭدى قاشىرما, ەل تىنىش بولسا, جاقسى سول” دەگەن وسيەتى بار. ەل تىنىش بولۋى ءۇشىن ول: “كوپ شۋىلداق نە تابار, بيلەمەسە ءبىر كەمەل” – دەپ وي تۇيگەن. ابايدىڭ كەمەل دەپ وتىرعانى, ءبىزدىڭ لەكسيكاداعى تۇلعا دەگەن ۇعىم.
اباي ءوز داۋىرىندە تۇلعا تۋرالى ءمۇمكىندىك رەتىندە ايتتى, ول جاعدايدا كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى بار ادامنىڭ ساياسي تۇلعا رەتىندە كەمەلدەنۋىنە الەۋمەتتىك-ساياسي كەڭىستىك جوق ەدى. قازاق ەلىن سىرت كۇش گۋبەرنيا-گۋبەرنيالارعا بولشەكتەگەندىكتەن, ول ءبىرتۇتاس ەل بولۋدان قالعان زامان-تۇعىن. بۇگىندە قازاق ەلى – ءبىرتۇتاس مەملەكەت, ەندى كەمەل ادامعا, تۇلعاعا قاجەتتىلىك بار. باعىمىزعا وراي سونداي تۇلعا بار, ول – قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
* * *
تۇلعا دەپ حالىقتىڭ بويىنداعى قۋاتتى ىزگىلىكتى ماقساتقا باعىتتاپ, ونىڭ جەتەكشىسى ءارى ورىنداۋشىسى قىزمەتىن اتقاراتىن ەلباسىن ايتامىز. ول ءۇشىن قاجەتتى جاعداي, ەلباسىنىڭ حالىققا جانە حالىقتىڭ ەلباسىنا سەنىمى بولۋى كەرەك. سەبەبى, بيلىك باسىنا كەلۋ بيلىككە يە بولۋ دەگەن ءسوز ەمەس, ول بيلىككە يە بولۋدىڭ مۇمكىندىگى عانا. بيلىككە يە بولۋ وسال شارۋا ەمەس. ادامزات تاريحىندا كوپتەگەن ەل باسشىلارىنىڭ بيلىككە كەلگەندەرىمەن, سول بيلىككە يە بولۋ مۇمكىندىگىنە جەتە الماي, جولدا قالعاندارى قانشاما. مۇنداي تاجىريبەنى قازىرگى زامانداعى الىس-جاقىن ەلدەردە بولىپ جاتقان وقيعالاردان كورىپ وتىرمىز.
1991 جىلى تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن ەلباسىنىڭ الدىندا حالقىمىزدىڭ بۇرىنعى تاريحىندا بولىپ كورمەگەن, تاجىريبەمىزدە شەشىمى ىزدەلمەگەن ەكى ۇلكەن ماسەلە تۇردى. ءبىرىنشىسى, مەملەكەتتىك مەنشىككە نەگىزدەلگەن سوتسياليستىك حالىق شارۋاشىلىعىنان كەيىن جەكە مەنشىككە نەگىزدەلگەن نارىق جانە نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋ ماسەلەسى. بۇعان كوپشىلىك حالىقتىڭ كاسىبي دە, پسيحولوگيالىق تا ءبىلىمى, دايارلىعى جوق ەدى. كەزىندە قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قيراعان حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن بولشەۆيزم كوسەمدەرى نەپ ساياساتىن (جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات) جۇرگىزگەن ەدى. سول كەزدە رەسەي ايماعىنداعى حالىقتىڭ تۇرمىسى, ۇساق جانە ورتا شارۋاشىلىق جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كۇرت ءوسىپ شىعا كەلدى. ال قازاق ەلىندە 90-شى جىلدىڭ باسىندا سول جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا مازمۇنى جاعىنان ۇقساس ساياسات جۇرگىزىلگەنىمەن, حالىق تۇرمىسى, ۇساق جانە ورتا بيزنەس ويداعىداي, اياعىنان قاز تۇرىپ كەتە المادى, ونىڭ سەبەبى نەلىكتەن دەسەڭىز, نەپ ساياساتى كەزىندە ۇساق جانە ورتا شارۋاشىلىقتى جۇرگىزە الاتىن, سوعان داعدىلانعان ءداستۇرلى كاسىبي ىستەرمەن ابدەن اينالىسىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن ادامدار بار بولاتىن. ولارعا تەك ەركىندىك كەرەك ەدى. سوندىقتان ولار نارىقتىق قاتىناستاردى بىردەن ءۇيىرىپ الىپ كەتتى. ال جەتپىس جىلداي سوتسياليستىك مەنشىك نەگىزىنە داعدىلانعان ەڭبەكشى قاۋىم نارىق قاتىناستارىنا بىردەن ەنە الماي, توسىلا بەردى, وعان ساي كاسىبي بىلىكتىلىكتەرى, يكەمدىلىكتەرى جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. بۇل ءسوتسياليزمنىڭ ساياسي ماعىنادا كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ جويىلعانىمەن, ونىڭ ءالى دە ساقتالعان زارداپتارى بولاتىن. سول كەزدە حالىقتىڭ ىشىندە وتكەن سوتسياليزمدى كوكسەۋشىلىك پسيحولوگياسى بەلەڭ العانىن دا ايتپاسقا بولمايدى. مىنە, وسىنداي وتپەلى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ الدىندا جاڭا تاۋەلسىز ەلدىڭ ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي ءومىرىن قانداي ارناعا ءتۇسىرۋ كەرەك دەگەن ۇلكەن ماسەلە تۇردى.
ەكىنشى ماسەلە, حالىقتىڭ دەنى تاۋەلسىزدىككە, ياعني ەگەمەندى, ەركىن ەل بولىپ ءومىر سۇرۋگە دە دايارلىعى ءارى داعدىلارى جوق ەدى. سوندىقتان كەيبىر اعايىن تاۋەلسىزدىك يدەياسىن قويا سالىپ, ءسوتسياليزمنىڭ توتاليتارلىق جۇيەسىن كوكسەگەندى ادەتكە اينالدىردى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىردەن-ءبىر دۇرىس باعىت ۇستاندى. ول حالىق قۋاتىن ەڭ الدىمەن ەكونوميكاعا, ياعني ەلدىڭ تۇرمىسىن كوتەرۋگە ارنادى. بۇل ەگەمەندى ەلدىڭ تاريحىنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ەدى. حالىق بۇل ساياساتتى قابىل الدى. ءسويتىپ, كۇنكورىس قامىنا, ياعني نارىق جانە نارىقتىق قاتىناستارعا بىرتە-بىرتە ەنىپ, ادامدار اسىراپ-ساقتاۋشى مەملەكەت ەمەس, وزدەرىنىڭ بويىنداعى قۋاتى, جىگەرى, كاسىبي ءبىلىمى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, نارىققا ساي جاڭا پسيحولوگيالىق ادەت, داعدىلار قالىپتاسا باستادى. سوتسياليزم كەزىندە مەملەكەت اسىراپ-ساقتاۋشى ۇجىمعا اينالعان ەدى, ال نارىقتىق قاتىناستار جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ قىزمەتى مۇلدەم وزگەردى. مەملەكەت اسىراپ-ساقتاۋشى ەمەس, ول ادامداردىڭ نارىقتىق قاتىناستارداعى ءىس, ارەكەت, قيمىل, تاجىريبە جانە ت.ب. قارەكەتتەرىنە مۇمكىندىك جانە جاعداي جاساۋشى ينستيتۋتقا اينالدى. مەملەكەت حالىققا مەيلىنشە مۇمكىندىك جاساي وتىرىپ, حالىقتىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇيەنۋى قاجەت بولدى. پرەزيدەنت ۇستانعان, ەڭ الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىسى وسىندا بولاتىن. ارينە, مۇنداي جاعداي ءبىرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتتى. قالىپتاسقان ادەت, داعدى, داستۇرلەردىڭ وزگەرىپ, نارىقتىق قاتىناستارعا ساي بەيىمدەلۋى وسال شارۋا ەمەس-ءتى. بۇل كەزدە ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ بەيىمدەلۋىنە ساي اسا قاجەتتى زاڭنامالىق باستامالارىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. وسىنداي اسا كۇردەلى ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن, ءسوزسىز, قاجەتتى بيلىك فورماسى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بولاتىن. ەگەر دە سول كەزدەگى كەيبىر ساياساتشىلاردىڭ ايتقانىمەن, بيلىكتى پارلامەنتتىك جۇيەدە نەگىزدەگەندە, ءبىز ءساتسىز الەۋمەتتىك تاجىريبەگە دۋشار بولار ەدىك. ءبىر عانا مىسال. 1995 جىلى ناۋرىزدا پارلامەنتتى تاراتىپ (قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى 1994 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋ ناتيجەلەرىن زاڭسىز دەپ مويىندادى), ەكىنشى پارلامەنتتىك سايلاۋ بولعانعا دەيىنگى ارالىقتا پرەزيدەنت ءوز جارلىعىمەن اسا قاجەتتى ونداعان زاڭداردى شىعاردى. ەگەر سول زاڭداردى پارلامەنتكە سالىپ, ۇزاق ديسكۋرسقا تۇسىرسەك, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى, ونى قورعاۋ ماسەلەسى, ياعني ازاماتتار قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى دەر كەزىندە تاجىريبەگە ەنبەي, قوعامدا ايتۋلى الاڭداۋشىلىق ورىن العان بولار ەدى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نەگىزىندە ماسەلەلەر شۇعىل تۇردە جانە كوبىنەسە ءتيىمدى شەشىلىپ وتىردى. مۇنداي تاجىريبەنىڭ دۇرىستىعىن ءبىز كۇن وتكەن سايىن ايقىن كورىپ وتىرمىز. زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتتى پرەزيدەنت ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە العاندا, سول كەزدەگى وپپوزيتسيالىق جانە دە وزدەرىن دەموكراتيالىق ۇردىستە دەپ سانايتىن ازاماتتار تاراپىنان نە قيلى سىندار ايتىلدى. ولار بۇل اۆتوريتاريزم, ءتىپتى ودان دا اسقان نارسە دەگەن سوزدەرگە باردى. الايدا, قاي ءىستى بولماسىن ۋاقىت ءوز ەلەگىنە سالىپ, ول تاجىريبەدە انىقتالماق. بۇگىندە ەلباسىنىڭ بۇل قادامدارىنىڭ دۇرىس بولعانىنا جۇرتشىلىقتىڭ كوزى انىق جەتىپ وتىر. حالىقتىڭ ەكونو-ميكالىق ءال-قۋاتى جەتىلىپ, كوتەرىلگەننەن كەيىن 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ ومىرىنە, قوعام ومىرىنە جاڭا ساياسي كۇش – پارتيالاردىڭ ەنۋى زاڭداستىرىلدى. ەكونوميكادان ساياسي جاڭعىرتۋعا كوشۋ مۇمكىندىگى تۋعان جاعدايدا, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنتكە 18 مامىردا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىن ۇسىندى, ونى دەپۋتاتتار تالقىلاپ, قابىلدادى, ول زاڭدى 21 مامىردا پرەزيدەنت ماقۇلداپ قول قويىپ بەكىتتى.
ءسويتىپ, قوعام ومىرىندە جاڭا كەزەڭ باستالدى. بۇل زاڭدا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى, ءماسليحات جانە پارتيا تۋرالى جاڭا تولىقتىرۋلار جاسالدى. بۇل ماسەلەلەر قوعامدا ايتىلىپ, تالقىلانىپ, تالاس-پىكىرلەر بولىپ ءجۇر ەدى, ەندى قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولدى. بۇل قوعام ومىرىندە ايشىقتى بەتبۇرىس جاسادى. زاماننىڭ وسكەلەڭ تالابىنا ساي ساياسي جاڭعىرتۋ وسىلاي ءجۇردى. وسى جەردە باسا ايتاتىن ماسەلە – كونستيتۋتسياعا جاساعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ تىكەلەي قوعام ىسىنە قاتىستىلىعى.
قوعام ءىسى ەل, حالىق دەگەن تۇسىنىكتەرمەن ناقتىلانادى. قوعامنىڭ قۋاتى حالىقتا, قوعام بولۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس, مەملەكەتى بولىپ, بىراق قوعامى قالىپتاسپاعان دا ەلدەر بار. قوعام قوعام بولۋى ءۇشىن, ونىڭ ەلدىك ساناسى بولۋى تابيعي جاعداي. بۇل تاريحي جاعداي استانا تورىندە “قازاق ەلى” مونۋمەنتىندە ناقتىلى شەشىمىن تاپقان. ەلدىك سانا – قوعامنىڭ بىرلىك قۋاتىنىڭ ولشەمى. وسىنداي مەملەكەتتىڭ سۋبستانتسياسى, ياعني قوعامعا قاتىستى پرەزيدەنتىمىز باتىل ساياسي قادامدار جاساپ, ءوزىنىڭ رەفورماتورلىق كەمەڭگەرلىگىن تانىتتى.
تۇلعا ءار ۇرپاققا ۇستاز بولماق, سوندىقتان تۇلعانى قۇرمەتتەۋ – ءاربىر ادامنىڭ ءوزىن, تۋعان جەرىن, ەلىن, بۇگىنگى ءومىرى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىن قۇرمەتتەۋ. وسى ماعىنادا “قازاق ەلى” مونۋمەنتى كەشەنىندەگى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بارەلەفىنىڭ بەينەلەنۋى دە ناقتىلى تاريحي شىندىقتىڭ كورىنىسى.
سونىمەن بىرگە ايتارىم, تۇلعا دەگەنىمىز كەشەدەن بۇگىنگە, بۇگىننەن بولاشاققا جەتەتىن حات. ول ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ التىن كوپىرى. تۇلعا حالىقتىڭ تاريحي جادى, ەسى. ول بولماسا تاريح جوق. ول زاماننان زامانعا اۋىساتىن حالقىمىزدىڭ ازباس-توزباس قۇندىلىعى. مىنە, “قازاق ەلى” مونۋمەنتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن وسى تۇرعىدا تۇسىنگەن ابزال.
تۇلعالار بولعاندا حالىق ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قايدان باستاۋ الاتىنىن جانە بولاشاعىن بولجاي الماق. تۇلعالارىن ۇمىتقان حالىق ەل بولماي, حالىق بولماي, توبىرعا اينالماق. مىسالى, الەمگە بەلگىلى لاتىن امەريكاسىندا “مايا وركەنيەتى” دەگەن بار. بىراق, بۇگىنگى مايا تايپاسىنىڭ حالقى اتا-باباسىنىڭ وركەنيەتىنەن بەيحابار. عاجاپ مايا وركەنيەتىن جاساعان تۇلعالارىن, ولارمەن قوسا ءتول تاريحىن ۇمىتقان.
سول مايا وركەنيەتىمەن ۋاقىت جاعىنان شامالاس, ءىح-ح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قورقىت بابا. ونىڭ “قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى” دەگەن فيلوسوفياسىن حالىق ون ءبىر عاسىر بويى ۇمىتپاعان, جادىندا ساقتاعان. ۇرپاقتان-ۇرپاققا قۇندىلىق رەتىندە جەتكىزىپ وتىرعان, سوندىقتان عانا دانا قورقىت تۇلعاسى ۇمىتىلماعان, ساباقتاستىق ۇزىلمەگەن, قازاق حالقى – مىنە, وسىنداي مىڭداعان جىلدىڭ تاريحىن دا, تاريحي تۇلعالارىن دا ۇمىتپاعان حالىق. سوندا كىم دانا, قورقىت اتا ما, الدە ونى ون ءبىر عاسىر بويى جادىندا ساقتاعان قازاق حالقى ما؟ ەل داناسى – ەل ەسىندە, مۇنداي تاريحي جادى ساقتالعان حالىقتى كەرەمەت دەۋدەن باسقا ءسوز جوق.
قازاق حالقى ءوز باسىنان نەندەي وقيعالاردى وتكەرمەدى. تابيعاتىنان ءتوزىمدى حالىق بارىنە شىدادى, بۇگىندە قازاق ەلى بولىپ رەنەسسانستىق ءداۋىرىن باسىنان كەشىرىپ, ەڭسەلى ەل بولدى.
قازاق ەلىنىڭ ءۇش باقىتى بار. ءبىرىنشى باقىتى – اتا-باباسىنان مۇرا بولىپ قالعان كەڭ بايتاق, باي اتامەكەنى – قازاق دالاسى. بۇل ۇعىمعا اتامەكەنىمىزدىڭ جەر استى, جەر ءۇستى تابيعي قازىنا-بايلىعى, مىڭداعان جىلعى تاريحى, جىرى, دۇنيەتانىمى, قايعى-قاسىرەتى, قۋانىشى, مەملەكەتى, قالالارى, ت.ب. سىيادى.
ەكىنشى باقىتى – الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىلى – ابايى. حاكىم اباي.
ءۇشىنشى باقىتى – سوتسياليزمنەن ءتاۋەلسىزدىككە 1991 جىلعا امان-ەسەن جەتكىزىپ, وتكەن ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە ەلدى ءوركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىپ, كەزىندە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قازاقتاردى اتا جۇرتىنا جيناپ, كەرەمەت ساۋلەتتى جاڭا قالا استانا سالىپ, ەلدىڭ شەكاراسىن ماڭگىلىككە قۇقىقتىق نەگىزدە بەكىتىپ, تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزعانداي تەڭدەسى جوق ەرلىك, ياعني مەملەكەت قۇرىپ, الەم جۇرتى اڭتارىلىپ داعدارىسقا تۇسكەندە, داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتىن ۇسىنعان, شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي تۇلعا, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ!
* * *
بەيبىت ءومىردىڭ قادىرى – الەمدىك ماسەلە. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ساياسي باسشىنىڭ جانى ىزگى بولۋى كەرەك. ىزگىلىك اسپاننان دايار تۇسەتىن قاسيەت ەمەس, ول – ادامنىڭ جاراتىلىسىمەن بىرگە ءوسىپ-ونەتىن فەنومەن. ىزگىلىك جان جىلۋى, ول ادامدى كەلە-كەلە جومارتتىققا, ودان كورەگەندىككە, ياعني كوشباسشىلىققا باستاماق. تاريحتا ىزگىلىك جولىن ماقسات ەتكەن ساياسي تۇلعا, ەل باسشىسى سيرەك قۇبىلىس. قولىندا الەم بويىنشا ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى يادرولىق قارۋ تۇرىپ, ودان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى – ساياسي باسشىنىڭ تەك كورەگەندىگى عانا ەمەس, ونىڭ جانى ىزگى ەكەندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولاتىن. اقىرى, وسى ىزگىلىك فيلوسوفياسى قازاق ەلىنىڭ الەمگە اتاق-داڭقىن شىعارۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى بولىپ شىقتى.
مۇنى شەتەلدىك ساياسي ساراپشىلار “قازاقستاندىق جول” دەپ اتاعان ەدى. بەيبىت ءومىردى قادىرلەۋ ساياساتى دەگەننىڭ ءمانىسى وسى. ۆاشينگتوندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما وتكىزگەن سامميتتە, جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي ماسكەۋدە رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ وتكىزگەن پارادتا ەلباسىنىڭ ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولۋى دا وسى بەيبىت ءومىردى قادىرلەۋ فيلوسوفياسىنان تۋىنداعان جاعداي بولاتىن. بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ادامزاتتىڭ اسىل ارمانى. وكىنىشكە وراي, سول ارماننىڭ كەيبىر ايماقتاردا ك ۇلى كوككە ۇشىپ تۇر. كەيبىر ەل باسشىلارى يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا جانتالاسۋدا, قايسىبىرەۋلەرى سول يادرولىق قارۋمەن وزگەلەردى وزىنە قاراتىپ, قاجەت بولسا قورقىتىپ ۇستاماقشى. بۇل ادامزاتتىڭ اقىل-ساناسى, دۇنيەتانىمى تولىسقان ءححى عاسىرعا ءتان ەمەستىگىن پرەزيدەنت سامميتتەگى سوزىندە كۇللى الەمگە جاريا ەتتى. وندا ەلباسى حالىقارالىق قوعامداستىققا ماڭىزدى ءتورت ۇسىنىس ەنگىزدى.
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز ۋراننىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى رەتىندە ءارى جوعارى بايىتىلعان ۋراندى تومەن بايىتىلعان فورماسىنا قايتا وڭدەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا وتىرىپ, بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ نيەتىندە.
ەكىنشىدەن, ءبىز يادرولىق قارۋسىز ايماقتار ءۇشىن, قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تەرىس كەپىلدىكتەردى قوسا العاندا, حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
ۇشىنشىدەن, ءبىز اسكەري ماقساتتا بولشەكتەنەتىن ماتەريالداردى وندىرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى جەدەل قابىلداۋ قاجەتتىگىنە سەنىمدىمىز.
تورتىنشىدەن, ءبىز يادرولىق سىناقتارعا بارشانى قامتيتىن تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ءىس-ارەكەتكە كىرىسۋى تاۋەلدى بولاتىن بارلىق مەملەكەتتەردى ونى راتيفيكاتسيالاۋعا شاقىرامىز جانە پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ اتالعان شارتتى سەناتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنۋ شەشىمىن قۇپتايمىز دەي كەلە, مۇنىڭ وتەۋىنە “قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۋاتتايتىن, بۇكىل “يادرولىق كلۋبتان” ولارعا يادرولىق قارۋدى قولدانباۋ جانە شابۋىل جاعدايىندا قورعاۋ كەپىلىن الۋى ءتيىس. بۇل ۇدەرىسكە بىرىككىسى كەلمەيتىن ەلدەرگە قاتىستى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سانكتسيالار مەن ماجبۇرلەۋگە دەيىنگى شەشۋشى شارالار قولدانۋى ءتيىس”, – دەپ ويىن تۇجىرىمدادى.
ەلباسى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. مۇنداي ىنتا ادەتتە جەكە ادامداردان شىعاتىن, ال بۇل جەردە جاڭادان مەملەكەتتىك قۇرىپ جاتقان ەلدىڭ پرەزيدەنتىنەن مۇنداي قارەكەتتىڭ بولۋى الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن توسىن وقيعا بولىپ وتىر.
جانتالاسا قارۋلانۋ ەشقاشان دا جاقسىلىققا باستامايتىن ساياسات. الايدا, امال قانشا, بۇگىنگى الەم شىندىعى – جانتالاسا قارۋلانۋعا تىرەلىپ تۇر. ساياسي ويىنشىلار, باسقا دا وكتەمدىكتى جاقتاۋشى كۇشتەر ءۇشىن دۇنيەنىڭ بەيبىت بولۋىنان تەكەتىرەس بولعانى قولايلى. وكىنىشتى, بىراق باسقا امالداردىڭ شەشىمدەرى تىم كۇردەلى بولىپ تۇر. كۇنى كەشە دۇنيە نەگىزىنەن ەكىگە جارىلىپ, كاپيتاليستىك جانە سوتسياليستىك لاگەرلەر قاراما-قايشىلىعى سول كەزدەگى زامان مازمۇنىن ايقىنداسا, بۇگىندە سوتسياليستىك لاگەر كۇيرەگەنىمەن الەمدە وزگە پروبلەمالار تۋىندادى, ونىڭ ايتۋلىسى – لاڭكەستىك ارەكەتتەر. بۇل ۇلتتىق شارالاردان ءوتىپ, الەمگە كەڭىنەن جايىلىپ بارا جاتقان قاۋىپتى دەرت. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميتتەگى سوزىندە يادرولىق قارۋدىڭ سول لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپىنەن ساقتاندىردى. يادرولىق كلۋب مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن ءبىلىپ, ارەكەتتەرىن ايقىنداپ وتىرۋى قاجەتتىلىك. مىنە, وسىنداي جاعدايدا بەيبىت ءومىر قادىرى ساقتالىنباق.
* * *
ساياسي تۇلعا رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك قاۋىمداستىققا ۇنەمى جاڭا-شا ويلاۋ ۇلگىسىن ۇسىنۋمەن كەلەدى. سونىڭ العاشقىسى – 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوز جارلىعىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇل كۇن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇسىنۋى بويىنشا بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ كۇنى بولىپ انىقتالدى. بۇل قادامنىڭ الەمدىك ءمانىسى بۇگىندە مەيلىنشە ايقىندالىپ, وزگە يادرولىق قارۋى بار نەمەسە وعان ۇمتىلعان ەلدەرگە ۇلگى بولىپ وتىر. يادرولىق قارۋ ىزگى نيەتتەگى ادامدارعا تەرەڭ وي سالدى. اعىلشىن قوعام قايراتكەرى, عالىم, فيلوسوفى بەرتران راسسەل بىلاي دەپ ەدى: “مەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا اعىلشىن دا, ەۋروپالىق تا ەمەس, باتىس دەموكراتياسىنىڭ وكىلى دە ەمەس, بۇدان ءارى ءومىر سۇرۋىنە قاتەر تونگەن ادامزات ۇرپاعىنىڭ وكىلى رەتىندە سويلەپ تۇرمىن. بۇكىل الەم قايشىلىقتارعا تولى: ءدۇنيەدە ارابتار مەن ەۆرەيلەر, ۇندىلەر مەن پاكستاندىقتار, افريكادا اق ءناسىلدەر مەن نەگرلەر, قالا بەردى, كوممۋنيزم مەن انتيكوممۋنيزم اراسىنداعى الاپات تارتىستار ءجۇرىپ جاتىر. ءاربىر ساياسي سانالى ادام قازىرگى جاعدايدا, مۇمكىندىك بولعانشا, وسى قاراما-قارسى كۇشتەردىڭ ءبىر جاعىنا شىعىپ كەتپەك, تاماشا بيولوگيالىق تاريحى بار جان يەسىنىڭ وكىلى رەتىندە ءىس-ارەكەت جاساپ, ءوزىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە كۇش جۇمساۋ كەرەك. جەر بەتىندەگى بارشا حالىققا بىركەلكى قاۋىپ-قاتەر ءتونىپ تۇر (استىن سىزعان اۆتور – ع.ە.). تەك سونى ءتۇسىنۋ قاجەت. سول ءۇشىن ءبارىمىز بىرىگىپ, تىزە قوسىپ, كۇش جۇمساپ, اپاتتان امان ساقتاۋدىڭ جولىن ىزدەستىرگەنىمىز ءجون”.
1955 جىلى لوندوندا قابىلدانعان راسسەل-ەينشتەين مانيفەسىنىڭ قارارىندا مىنانداي سوزدەر جازىلعان ەدى: “كەلەشەكتە الەمدىك سوعىستا يادرولىق قارۋدىڭ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىنىنا جانە بۇل قارۋدىڭ ادامزات ومىرىنە قاۋىپ تۋدىراتىنىنا بايلانىستى, ءبىز بارلىق ەلدىڭ باسشىلارى مەملەكەتتەر اراسىندا-عى داۋ-دامايلار الەمدىك سوعىس اشۋ جولىمەن شەشىلمەيتىندىگىن ءتۇسىنىپ, ءمالىمدەمە جاساۋلارى كەرەك دەپ اقىل ايتامىز. بارلىق تالاس تۋعىزاتىن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بەيبىت امالىن تابۋلارىن تالاپ ەتەمىز”.
بەرتران راسسەل, البەرت ەينشتەين سياقتى عالىمدار ادامزاتقا تونگەن قاۋىپتى گۋمانيتارلىق ماسەلە نەگىزىندە قاراستىرسا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ىستە باتىل ساياسي شەشىمگە بارعان الەمدەگى جالعىز تۇلعا.
ەلباسىنىڭ جاڭاشا ويلاۋ ۇلگىلەرى, ونىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاتىستى جازعان ماقالالارىنان ايقىن كورىنىس تاپتى.
ءبىرىنشى ماقالا “داعدارىستان شىعۋ كىلتى” دەگەن اتپەن “روسسيسكايا گازەتادا” (02.02.2009) جارىق كوردى. بۇل ماقالادا قالىپتاسقان ءداستۇرلى, كۇنى وتكەن تۇسىنىكتەرگە تالداۋ جاسالىپ, مۇلدەم تىڭ ۇسىنىستار ايتىلدى. ول تۋرالى مەن ارنايى ەكى ماقالا جازعانمىن (اكمە-قوعام – “نۇق كەمەسى”. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى. 27.02.2009; اكمە-قوعام بولمىسى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى. 18.03.2009).
ەلباسىنىڭ ەكىنشى ماقالاسى – “بەسىنشى جول” “يزۆەستيا” گازەتىندە (22.09.2009) جاريالاندى. بۇل ماقالاداعى ايتىلعان ويلارعا, ۇسىنىستارعا الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇن قاتۋدا, بۇل ءۇردىس ءالى دە بولا بەرمەك (“بەسىنشى جول” – ەلدىك رۋح فيلوسوفياسى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى. 21.10.2009).
ەندى, مىنە, “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى” دەگەن ماقالاسى “يزۆەستيا” گازەتىندە (29.01.2010) جارىق كوردى. مۇنداعى يدەيالار ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە ءوز ورىستەرىن تاپتى.
بۇل ماقالالاردى مۇقيات وقىعان ادام قازىرگى الەم جانە قازاق ەلى تۋرالى جۇيەلى ويلار جەلىسىنە تاپ بولادى. قازىرگى زاماندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۆتور العاشقى ماقالاسىندا مۇلدەم جاڭا ولشەم قاجەت دەپ ەدى. راسى سول, قوعام, مەملەكەت, نارىق, دەموكراتيا دەگەن كەلەلى ۇعىمدارعا جاڭا كوزقاراس قاجەت. ولاردى وسى ماقالالاردان تابۋعا بولادى, سوندىقتان وتاندىق قوعامدىق, گۋمانيتارلىق ءبىلىم سالالارىنا, “ادام جانە قوعام” اتتى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا وسى جاڭا كوزقاراستاردى ەنگىزىپ, كوپشىلىك زەردەسىنە ۇسىناتىن قاجەتتىلىكتىڭ بارلىعىن ايتقىم كەلەدى.
* * *
زامان وتەر, سول كەزدە ەلباسى كىم بولدى, ونىڭ توڭىرەگى, زامانداستارى كىمدەر بولدى, ولار نە ايتتى ەكەن دەگەندە, وسى ايتىلىپ وتىرعان سوزدەردى دە تەرىپ الىپ, كەلەر ۇرپاق تالقىعا, ديسكۋرسكە سالار, ويلانار, مۇمكىن قالايشا كوممۋنيستىك رەجىم بولعان قوعامنان قىسقا ارادا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ-شىققانى, ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ الەمدىك ساياساتقا بەلسەندى ارالاسقانىنا تاڭ قالار. ۇرپاقتاردىڭ نە ايتارىن ءدوپ باسىپ ءبىلۋ قيىن شارۋا, بىراق ءبىزدىڭ عاسىرلار توعىسىندا, قۇندىلىقتار الماسۋ زامانىندا ءومىر سۇرگەنىمىز ولاردى ويلاندىرار. قايسىسى زامان ءسوزى, قايسىسى ماڭگىلىككە قاتىستى سوزدەر, ونى دا كەلەر ۇرپاق ءوز ساناسىنا سالار. وسى تۇرعىدا ويلانساق, ەلباسىنىڭ “قازاقستان-2030” باعدارلاماسى تاريح, قازاق ەلى ءۇشىن اسا ماڭىزدى, قۇندى قۇجات. ماسەلە نە تۋرالى دەگەندە ايتارىم, نارىق ورىسىنە, تاۋەلسىزدىك كەڭىستىگىنە ەنگەن ۇرپاق, مىنە, قۇداي قالاسا, جيىرما جاسقا تولماق. بۇل ۇرپاقتىڭ العاشقى لەگى ستۋدەنتتەر قاتارىنا ءوتتى, وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرگەندەرى دە بار. ەلباسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2010 جىلعا دەيىنگى قازاق ەلىنىڭ ىسكە اساتىن مۇمكىندىكتەرى دەگەندە, سونى ورىنداۋشى وسى ۇرپاق, سەبەبى ول 2020 جىلى “وردا بۇزاتىن” وتىز جاسقا تولماق, 2030 جىلى “قامال الاتىن” قىرىق جاسقا جەتىپ, ەل تىزگىنىن ءوز قولدارىنا الماق. قازاق ەلى – ءسوتسياليزمدى كورمەگەن, جانى, رۋحى جارالانباعان, ءبىز كورگەن قيىنشىلىقتاردىڭ ءبىرىن باسىنان وتكەرمەگەن ۇرپاقتىڭ قولىنا وتپەك. بۇل قۋانىشتى جاعداي. بۇل كەزدەگى وركەنيەتتىك, دەموكراتيالىق ءۇردىستەر دە وزگەشەلەۋ بولا باستاماق. ءبىزدىڭ قازىرگى قايرات-جىگەرىمىز, ەڭبەگىمىز سول زامانعا دايارلىقتار جاساۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا – ۇرپاق قامى. بۇل دەرەكسىز ۇعىم ەمەس, سول ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى ءار وتباسىندا بۇگىندە بىزبەن بىرگە عۇمىر كەشۋدە. ولار بىزدەن, اعا, اتا ۇرپاقتان نەلەر الىپ, نەلەردى مانسۇق ەتۋلەرى مۇمكىن. بۇگىندە بۇل ماسەلە تۋرالى ءدال ايتۋ قيىن. قازاق ايتادى “نە ەكسەڭ, سونى ورارسىڭ” – دەپ, ەندىگى ون جىلدا جاستار بويىندا نەندەي قاسيەتتەر بولماق دەگەندە ايتارىم, ونى كورگىڭ كەلسە, بالاباقشاداعى تاربيەلەنىپ جاتقان, وتباسىندا ءوسىپ كەلە جاتقان بۇلدىرشىندەرگە نازار سال. وسى تۇستا ەلباسى سارابدالدىعىنىڭ ءبىرى – “بالاپان” باعدارلاماسىن قابىلداۋى. “بالاپان” باعدارلاماسى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ وزەگى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتايتىن وسى نەمەرە-ۇرپاق.
تاريح, تاريحي سانا كوپ جاعدايدا ۇرپاقتار الماسۋىمەن ولشەنىپ قانا قويمايدى, ول ۇرپاقتاردىڭ ساباقتاستىعىنىڭ وزەكتى ارناسى بولماق. بۇگىندە, قازىرگى ەگەمەندى قازاق ەلىندە ءۇش ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ, بىرگە عۇمىر كەشۋدە. ولار حح عاسىر جۇگىن ارقالاعان, سوتسياليزمدى كوزىمەن عانا كورمەي, ونىڭ دا جۇگىن ارقالاعان اعا ۇرپاق, تاربيە, ءبىلىم, عىلىم, ومىرلىك تاجىريبەسى وتكەن عاسىردا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ورتا بۋىن جانە عاسىرلار توعىسىندا تاۋەلسىزدىك جانە نارىق زامانىندا ومىرگە كەلىپ, تاربيە, ءبىلىمدى جاڭا داۋىردە العان, جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق.
ايتپاعىم, ءومىر وسى جاستاردىكى. حاكىم اباي “جاستارعا جاپپاس جالا جوق”, – دەپ, جاستار تۋرالى جەڭىل-جەلپى ءسوز ايتۋدان ساقتاندىرعان. جاستار بويىندا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق بار, مەن ونى دانالىق دەيمىن, بىراق ول ءالى سابىرعا ءتۇسىپ, ارناسىن تاپپاعان دانالىق, ول ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسى, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى كەرەك. بۇگىنگى ەگەمەندىك بولمىستىڭ ءوزى كەرەمەت ونەگە. بۇل زامان قازاقتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن التىن عاسىرى, ونى ءبىز, اعا ۇرپاق انىق بىلەمىز, ەندى ونى جاس ۇرپاق جانىمەن سەزىنگەنى كەرەك.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەگەندە, ەسىمە يۆان سەرگەەۆيچ تۋرگەنەۆتىڭ “اكەلەر مەن بالالار” دەگەن رومانى ءتۇسىپ وتىر. وندا اكەلەر مەن بالالار اراسىنان ۇرپاقتار قاقتىعىسىن انىقتاپ, سونى الەۋمەتتىك ماسەلە ەتىپ كورسەتىپ ەدى, ول ءبىزدىڭ قازاق قوعامىنا ەنىپ, تاربيە ىسىندە كەرى اسەر ەتكەنىن ايتۋىم كەرەك.
قازاق تۇرمىسىندا اكەلەر مەن بالالار اراسىندا ىمىراعا كەلمەيتىن قايشىلىقتار بولماعان. ارينە, تۇسىنبەستىكتەر بولعان, ول شەشىمىن تاۋىپ وتىرعان. قازاقتا بالاعا اكە باعا جەتپەس قۇندىلىق. اكە ءسوزى – ورىندالاتىن, كوپ تالاس تۋدىرمايتىن جاي. بالا اكەگە سىنشى ەمەس, ارالارى تىم جاقىن. ال اتا مەن نەمەرە اراسى وزگە ولشەمدى قاجەت ەتەدى, سەبەبى ارادا كەمى 40 جىل, ءارىسى 50 جىل. ماحمۇت قاشقاري “تۇرىك سوزدىگىندە”: “قىرىق جىلدا باي كەدەي بولادى, كەدەي باي بولادى”, – دەيدى. قازاق “ەلۋ جىلدا ەل جاڭا”, – دەيدى. مىنە, ول اتا مەن نەمەرە اراسى. وسى ۋاقىتتا زامان وزگەرەدى, قۇندىلىقتار اۋىسادى, ساياسات وزگەرەدى, ادامنىڭ كۇنكورىس ءتاسىلى ءارى ءتارتىبى وزگەرەدى, سول كەزدە باي كەدەي, كەدەي باي بولماق, ەلۋ جىلدا ەل جاڭا بولماق. مۇنىڭ ءبارى ەلباسى قابىلداعان “قازاقستان-2030” باعدارلاماسىنا قاتىستى تۋعان ويلار.
* * *
الدىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويى تۇر. بۇل ايتۋلى وقيعا بولماق. ارمان بولعان شىندىقتىڭ وزىنە جيىرما جىل تولماق. بۇل, ءادىلىن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە سىن بولعان جىلدار ەدى. تاۋبە, سول سىننان ەل بولىپ, حالىق بولىپ ءوتىپ كەلەمىز. بۇل ىستە, ارينە, كوشباسشى تۇلعانىڭ ورنى ەرەكشە. تۇركيا ەلىندە ءبىر ىسساپارمەن بولعانىمدا, ونداعى اعايىندار ەلباسىنا سۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىرىپ:
– تۇلعا دەگەن حالىقتىڭ قۋاتىن, ەرىك-جىگەرىن, بولاشاققا ۇمتىلىسىن ىسكە اسىرا الاتىن كوشباسشى, ونداي ادام سىزدەردە بار, ول سىزدەردىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتتەرىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ, – دەپ ەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى قاي ەلدە, قاي جەردە بولماسىن, ەستىگەن سوزدەرىم وسىنداي مازمۇندى ءارى ماعىنالى. باسقاداي بولۋى دا مۇمكىن ەمەس, سەبەبى جيىرما جىلعا تولعالى وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ياعني قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن ەلباسىنىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ تاريحى ءبىر. قازاق ەلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىنىڭ قاي بەتتەرىن اشساڭىز دا, ودان پرەزيدەنتتىڭ تۇلعاسىن كورەسىز. ءبىز, قازاق حالقى جانە قازاقستاندىقتار, 1991 جىلدان باستاپ جەڭىل تۇرمىس كەشكەنىمىز جوق. بۇگىندە سول قيىنشىلىقتار-دىڭ دەنى ۇمىت بولا باستادى. اۋىر كۇندەر, اۋىر جىلداردى ءاربىر وتباسى باسىنان كەشىردى, مەن دە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ولاردى ءوز باسىمنان وتكەرگەن, سول زامانداعى قوعامدىق ومىرگە وزىمشە ارالاسقان جاننىڭ ءبىرىمىن. قازىرگى سامايلارى قىلاڭ تارتقانداردىڭ ءبارى وسىنداي الەۋمەتتىك تاجىريبەدەن ءوتتى. الايدا قازاقتاردى قيىنشىلىقتار جەڭە المادى, كەرىسىنشە, قازاقتار قيىنشىلىقتا شىڭدالدى, ونى ەڭسەرۋدى ۇيرەندى, وسى ىستە حالىق ءوز كوشباسشىسى ەلباسىمەن ءاماندا بىرگە بولدى. وسى ەلدىڭ بولاشاعى قالاي بولار ەكەن دەگەن سىرت كوز بولاتىنى بەلگىلى. سوتسياليزم ءوزى كەتكەنىمەن, اۋىر دەرتىن قالدىردى. كەزىندەگى ءبىرتۇتاس كەڭەستىك حالىق شارۋاشىلىعى كۇيرەدى, ورتالىقتان باسقارۋ جانە يگىلىكتى ءبولىپ بەرىپ وتىرۋ جۇيەسى كەلمەسكە كەتتى. قولىندا بارلارىن ارقالاپ, ءبىرشاما جۇرت وزگە ەلدەرگە ۇدەرە كوشتى. كەڭەستىك يدەولوگيا شەشۋدىڭ ورنىنا, ابدەن ۋشىقتىرعان ۇلت ماسەلەسى قالدى. جەلوكپە الدەكىمدەر ۇلت ماسەلەسىن ساۋداعا سالىپ, ەلىمىزدە “ساياسي تەاتر” اشۋعا ارەكەتتەندى, بىراق ودان تۇك شىقپادى. وسى تۇستا پرەزيدەنت ەكى ساياسي تاريحي شەشىمگە كەلدى, ولاردى سارابدالدىقپەن سەزىنە ءبىلىپ, ىسكە وڭتايلى اسىرعانىن بۇگىنگى شىندىق دالەلدەپ وتىر.
ءبىرىنشىسى, ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە, الەمدە جوق ۇلگى – حالىق اسسامبلەياسىن قۇردى. ۇلتتىق سەزىم – نازىك ءارى كىنامشىل. ادىلەتتىلىك بۇزىلعان ەلدە, ول بىردەن العا شىعا كەلەدى. دەر كەزىندە اڭعارىپ, سوعان ساي ءىس-شارا جۇرگىزىلمەسە, ول توبىرلىق پسيحولوگيا ارناسىنا ءتۇسىپ كەتە بەرمەك. ونداي جاعدايلار ادامزات تاريحىندا تالاي ورىن العان, بۇگىندە كەيبىر الەم ايماقتارىندا بۇل ماسەلە ۋشىعىپ تۇرعانىن ەستىپ, كورىپ, ءبىلىپ, وقىپ وتىرمىز. اقپاراتتىق قوعام جاعدايىندا مۇنداي ماسەلەلەر مۇلدەم شيەلەنىسىپ, الدەكىمدەردىڭ ساياسي ويىن الاڭىنا اينالىپ شىعا كەلۋى تاڭعالارلىق ءىس ەمەس. وسىنداي قوعامدا بولاتىن احۋالدى سارابدالدىقپەن سەزىنگەن ەلباسى, ەشبىر ەلدە بولماعان قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋدە جەمىستى ىستەرگە تولى ءىس باستادى.
1991 جىلعى قازاق ەلىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ جاريالانۋى ۇلت ماسەلەسىنىڭ ساياسي شەشىمى بولاتىن. ەگەمەن ەل اتانۋ, ونى الەم ەلدەرى مويىنداۋى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولۋى ۇلت ماسەلەسىنىڭ ءتۇپكىلىكتى شەشىمى ەدى. ەندى ۇلت ماسەلەسى ءوزىنىڭ بۇرىنعى ءمان-مازمۇنىن جويدى, ول وزگە ساپاعا كوشتى. قازاق حالقى ۇلتتىق ءداۋىرىنەن ەلدىك داۋىرىنە ءوتتى, ءسويتىپ قازاق ەلى اتاندى, وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى دە ەگەمەن ەلدىڭ ازاماتتارى رەتىندە بىزبەن بىرگە مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە كىرىسكەنى دە شىندىق. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى وزگە ەتنوس وكىلدەرىمەن قالاي, قانداي دەڭگەيدە بىرگە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك ەدى, ونىڭ شەشىمى تابىلدى, ء“بىر ەل – ءبىر تاعدىر” نەگىزىندە بىرگە ەتنوسارالىق ءومىر ءسۇرۋ ءتاجىريبەسىن ءارى مادەنيەتىن قالىپتاستىردىق. بۇل ەتنوسارالىق كەلىسىم “قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى” زاڭدا قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولدى. بۇل تۇجىرىم “تاۋەلسىزدىك ورنىعۋىنىڭ ەڭ قيىن جىلدارىندا حالىقتىڭ كەمەلدىگى مەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ناتيجەسىندە قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانجال مەن قوعامنىڭ بولىنۋىنە جول بەرىلگەن جوق”, – دەپ قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىندا ورىندى باياندالعان.
ەكىنشىسى – ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىن نىعايتۋداعى استانا سالۋ يدەياسى. استانا – جاڭا قازاقستاننىڭ سيمۆولى. ول تۋرالى استانانىڭ ون جىلدىق مەرەكەسىندە رەسەيدىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ بىلاي دەگەن ەدى:
“استانا قالاسىنىڭ تاريحى ءبىزدىڭ ەكى ەلدىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. ال قالانىڭ بولاشاعى ەڭ اۋقىمدى جوبالار مەن ەڭ شابىتتى ماقساتتارعا ۇمتىلعان. بۇل ۇمتىلىستاردان ءبىز كوپتەگەن ۇقساس جولدار مەن جاڭا بىرىككەن مىندەتتەردى كورەمىز.
وسى جەردە كوز الدىمىزدا ەلدىڭ جاڭا كەلبەتى قالىپتاسىپ, ونىڭ جاڭاشا تاريحى جازىلۋدا. استانا ءوز مەرەكەسىن جوعارى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى مەن جەتىلگەن الەۋمەتتىك ساياساتىن كورسەتە وتىرىپ, تاماشا جەتىستىكتەرىمەن قارسى الۋدا.
وسىنداي جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ارتىندا قازاقستان حالقىنىڭ جانە ارينە, ونىڭ ليدەرى, پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ زور ەڭبەگى تۇرعانى ءسوزسىز. ول كىسىنىڭ بۇل قالاعا جاي ەڭبەگىن عانا ەمەس, جانىن سالعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇگىندە, تۋراسىن ايتۋ كەرەك, استانا – ونىڭ ءوز تۋعان بالاسى, ونىڭ ۇلكەن جەتىستىگى جانە كۇمانسىز ماقتانىشى”.
رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزى, ەسىمە فيليپپ ماكەدونسكي مەن الەكساندر ماكەدونسكي اراسىنداعى اڭگىمەنى ءتۇسىرىپ وتىر. بالاسىنىڭ الەمگە كوز سالىپ, ەرەسەن بيلىككە قۇمارتقانىن سەزگەن اكەسى الەكساندرعا:
– ەڭ الدىمەن افينا تۋرالى ويلا. افينا ەل ەمەس, قالا ەمەس, ول يدەيا. ەگەر افينانى الساڭ, دۇنيەنى بيلەگەنىڭ, – دەگەن ەكەن.
راسىندا الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ اتاعىن الەمگە افينا شىعاردى, سەبەبى ول اكە وسيەتىن ورىنداپ, افينانى يدەيا دەپ قابىلدادى.
استاناسىز بۇگىندە قازاق ەلىن, ونىڭ بولاشاعىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس. استانا – قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى! استانا قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني, دەموگرافيالىق ماسەلەلەرىن كۇرت ءارى ساپالى دارەجەگە جەتكىزە وزگەرتتى. استانا ميلليونداعان قازاقتاردىڭ ارمانىنا اينالدى. بۇل قالادا جاڭا قازاقستاندىقتار قالىپتاسىپ ءوسىپ كەلەدى. ون جىل ىشىندە بۇل وڭىرگە جارتى ميلليوننان اسا ادام كوشىپ كەلىپ, قونىس تەۋىپ, جاڭا ازاماتتىق, تۋىستىق نەگىزدە باۋىرلاس حالىق قالىپتاستى. قالا جاستار قالاسى, دەمەك ول بولاشاق تۋرالى تاۋسىلماس جىر. مىڭداعان جاستار وسى قالادا باقىتىن تاۋىپ, ارماندارىنا جەتىپ جاتقانىن كىم جوققا شىعارماق؟
ال استانا ارقىلى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ىرگەسى ماڭگىلىككە نىعايدى دەسەم, ول دا زامان شىندىعى. ەلىمىزدىڭ استىقتى التىن ايماعىنا كوز تىگۋشىلىك, بۇگىندە ساياسي ويىننىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەنى بارشامىزعا ايان.
قازاق ءار توبەنىڭ ءوز بيىگى بار دەيدى. ءادىل ءسوز. ءسوز ايتۋدىڭ دا بيىگى بار, ونى حالىق پاراساتتىلىق دەپ ءدال ايتقان. پاراساتتىلىق ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنەن شىقپاق. پسيحولوگتار ايتادى, كوسەم ادام كوپشىلىك سوزىمەن جۇرمەيدى, ول كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن وزىنە بۇرعىزادى دەپ. وسى پسيحولوگيالىق مىنەزدەمە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ابدەن كەلەدى. مىسالى, قازىرگى ارقيلى ءسوز بولىپ جاتقان كەدەن وداعى تۋرالى اڭگىمە. بۇل نارىقتىڭ ءوسىپ-ءونىپ, ساپانىڭ جەتىلۋىنە, ەلدىڭ شيراۋىنا, اشىق باسەكەگە تۇسە ءبىلۋ قابىلەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىرعان – الاڭ. ساياسي جاعىنان ءمىنسىز, ال ونىڭ ماسەلەسى وسى مۇمكىندىكتى ىسكە اسىرۋ تەحنولوگياسىندا, ول ۇكىمەتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنىڭ ساپالى تۇردە ىسكە اسىرا الۋ قابىلەتتىلىگىندە. مۇمكىندىكتى شىندىققا اسىرۋ وسال شارۋا ەمەس, قوعامداعى كۇدىكتىڭ ءمانىسى وسىندا. سوندىقتان, تۇلعانى قادىرلەۋ, قۇرمەتتەۋ تەك ءسوز ەمەس, ءىستى قاجەت ەتپەك. تۇلعا ۇسىنعان سارا باعىتتى جۇرگىزە ءبىلۋ – ەلباسىنا دەگەن ناعىز قۇرمەت.
* * *
قازاقستان رەسپۋبليكاسى – جاڭعىرعان رەنەسسانستىق مەملەكەت, ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – رەنەسسانستىق تۇلعا. رەنەسسانس زامانى الىپتاردى تۋعىزاتىنى راس بولسا, سونداي ايرىقشا تۇلعا – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ول دەگەن ءسوز حالىق بويىنداعى اسىل مۇراتتاردىڭ وركەنيەتتەردىڭ توعىسۋ داۋىرىندە, ينفورماتسيالىق قوعام زامانىندا تاريحي تۇلعاعا قاجەتتىلىكتەن تۋعان قۇبىلىس. سوندىقتان دا بۇگىنگى ەگەمەندى قازاقستاننىڭ جاعدايى ناعىز رەنەسسانس زامانى.
ەندىگى جەردە قازاق ەلىنىڭ وسى رەنەسسانس زامانىنا, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىم كەرەك. ونداي سەنىم بار, ول – قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى سەنەتىن تۋعان حالقى جانە حالقىنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمى.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك, سەناتور.
سوندىقتان بولسا كەرەك, زامانىنا قاراي ادامى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. بۇل, ارينە, ادام جانە زامان دەگەنگە سىيىمدى تۇسىنىك. بىراق, حاكىم اباي بۇل تۇسىنىككە جاڭالىق ەنگىزگەن, ول “اركىمدى زامان سۇيرەمەك”, – دەپ قالىپتاسقان تۇسىنىكپەن كەلىسە وتىرىپ, “زاماندى قاي جان بيلەمەك؟” – دەپ سۇراق قويعان. سوندا ادام جانە زامان دەگەن فورمۋلاعا ساي, اركىمدى زامان سۇيرەمەك دەگەنمەن كەلىسىپ, زامانىنا قاراي ادامى دەگەندى قابىلدايمىز, مۇنىمىز شىندىققا سىيىمدى, بىراق “زاماندى قاي جان بيلەمەك؟” دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ءسوز تۇلعا جانە زامان تۋرالى بولماق. ابايدىڭ قازاق جۇرتىنا ۇنەمى ايتىپ وتكەن: “بەرەكەڭدى قاشىرما, ەل تىنىش بولسا, جاقسى سول” دەگەن وسيەتى بار. ەل تىنىش بولۋى ءۇشىن ول: “كوپ شۋىلداق نە تابار, بيلەمەسە ءبىر كەمەل” – دەپ وي تۇيگەن. ابايدىڭ كەمەل دەپ وتىرعانى, ءبىزدىڭ لەكسيكاداعى تۇلعا دەگەن ۇعىم.
اباي ءوز داۋىرىندە تۇلعا تۋرالى ءمۇمكىندىك رەتىندە ايتتى, ول جاعدايدا كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى بار ادامنىڭ ساياسي تۇلعا رەتىندە كەمەلدەنۋىنە الەۋمەتتىك-ساياسي كەڭىستىك جوق ەدى. قازاق ەلىن سىرت كۇش گۋبەرنيا-گۋبەرنيالارعا بولشەكتەگەندىكتەن, ول ءبىرتۇتاس ەل بولۋدان قالعان زامان-تۇعىن. بۇگىندە قازاق ەلى – ءبىرتۇتاس مەملەكەت, ەندى كەمەل ادامعا, تۇلعاعا قاجەتتىلىك بار. باعىمىزعا وراي سونداي تۇلعا بار, ول – قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
* * *
تۇلعا دەپ حالىقتىڭ بويىنداعى قۋاتتى ىزگىلىكتى ماقساتقا باعىتتاپ, ونىڭ جەتەكشىسى ءارى ورىنداۋشىسى قىزمەتىن اتقاراتىن ەلباسىن ايتامىز. ول ءۇشىن قاجەتتى جاعداي, ەلباسىنىڭ حالىققا جانە حالىقتىڭ ەلباسىنا سەنىمى بولۋى كەرەك. سەبەبى, بيلىك باسىنا كەلۋ بيلىككە يە بولۋ دەگەن ءسوز ەمەس, ول بيلىككە يە بولۋدىڭ مۇمكىندىگى عانا. بيلىككە يە بولۋ وسال شارۋا ەمەس. ادامزات تاريحىندا كوپتەگەن ەل باسشىلارىنىڭ بيلىككە كەلگەندەرىمەن, سول بيلىككە يە بولۋ مۇمكىندىگىنە جەتە الماي, جولدا قالعاندارى قانشاما. مۇنداي تاجىريبەنى قازىرگى زامانداعى الىس-جاقىن ەلدەردە بولىپ جاتقان وقيعالاردان كورىپ وتىرمىز.
1991 جىلى تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن ەلباسىنىڭ الدىندا حالقىمىزدىڭ بۇرىنعى تاريحىندا بولىپ كورمەگەن, تاجىريبەمىزدە شەشىمى ىزدەلمەگەن ەكى ۇلكەن ماسەلە تۇردى. ءبىرىنشىسى, مەملەكەتتىك مەنشىككە نەگىزدەلگەن سوتسياليستىك حالىق شارۋاشىلىعىنان كەيىن جەكە مەنشىككە نەگىزدەلگەن نارىق جانە نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋ ماسەلەسى. بۇعان كوپشىلىك حالىقتىڭ كاسىبي دە, پسيحولوگيالىق تا ءبىلىمى, دايارلىعى جوق ەدى. كەزىندە قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قيراعان حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن بولشەۆيزم كوسەمدەرى نەپ ساياساتىن (جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات) جۇرگىزگەن ەدى. سول كەزدە رەسەي ايماعىنداعى حالىقتىڭ تۇرمىسى, ۇساق جانە ورتا شارۋاشىلىق جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كۇرت ءوسىپ شىعا كەلدى. ال قازاق ەلىندە 90-شى جىلدىڭ باسىندا سول جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا مازمۇنى جاعىنان ۇقساس ساياسات جۇرگىزىلگەنىمەن, حالىق تۇرمىسى, ۇساق جانە ورتا بيزنەس ويداعىداي, اياعىنان قاز تۇرىپ كەتە المادى, ونىڭ سەبەبى نەلىكتەن دەسەڭىز, نەپ ساياساتى كەزىندە ۇساق جانە ورتا شارۋاشىلىقتى جۇرگىزە الاتىن, سوعان داعدىلانعان ءداستۇرلى كاسىبي ىستەرمەن ابدەن اينالىسىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن ادامدار بار بولاتىن. ولارعا تەك ەركىندىك كەرەك ەدى. سوندىقتان ولار نارىقتىق قاتىناستاردى بىردەن ءۇيىرىپ الىپ كەتتى. ال جەتپىس جىلداي سوتسياليستىك مەنشىك نەگىزىنە داعدىلانعان ەڭبەكشى قاۋىم نارىق قاتىناستارىنا بىردەن ەنە الماي, توسىلا بەردى, وعان ساي كاسىبي بىلىكتىلىكتەرى, يكەمدىلىكتەرى جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. بۇل ءسوتسياليزمنىڭ ساياسي ماعىنادا كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ جويىلعانىمەن, ونىڭ ءالى دە ساقتالعان زارداپتارى بولاتىن. سول كەزدە حالىقتىڭ ىشىندە وتكەن سوتسياليزمدى كوكسەۋشىلىك پسيحولوگياسى بەلەڭ العانىن دا ايتپاسقا بولمايدى. مىنە, وسىنداي وتپەلى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ الدىندا جاڭا تاۋەلسىز ەلدىڭ ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي ءومىرىن قانداي ارناعا ءتۇسىرۋ كەرەك دەگەن ۇلكەن ماسەلە تۇردى.
ەكىنشى ماسەلە, حالىقتىڭ دەنى تاۋەلسىزدىككە, ياعني ەگەمەندى, ەركىن ەل بولىپ ءومىر سۇرۋگە دە دايارلىعى ءارى داعدىلارى جوق ەدى. سوندىقتان كەيبىر اعايىن تاۋەلسىزدىك يدەياسىن قويا سالىپ, ءسوتسياليزمنىڭ توتاليتارلىق جۇيەسىن كوكسەگەندى ادەتكە اينالدىردى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىردەن-ءبىر دۇرىس باعىت ۇستاندى. ول حالىق قۋاتىن ەڭ الدىمەن ەكونوميكاعا, ياعني ەلدىڭ تۇرمىسىن كوتەرۋگە ارنادى. بۇل ەگەمەندى ەلدىڭ تاريحىنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ەدى. حالىق بۇل ساياساتتى قابىل الدى. ءسويتىپ, كۇنكورىس قامىنا, ياعني نارىق جانە نارىقتىق قاتىناستارعا بىرتە-بىرتە ەنىپ, ادامدار اسىراپ-ساقتاۋشى مەملەكەت ەمەس, وزدەرىنىڭ بويىنداعى قۋاتى, جىگەرى, كاسىبي ءبىلىمى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, نارىققا ساي جاڭا پسيحولوگيالىق ادەت, داعدىلار قالىپتاسا باستادى. سوتسياليزم كەزىندە مەملەكەت اسىراپ-ساقتاۋشى ۇجىمعا اينالعان ەدى, ال نارىقتىق قاتىناستار جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ قىزمەتى مۇلدەم وزگەردى. مەملەكەت اسىراپ-ساقتاۋشى ەمەس, ول ادامداردىڭ نارىقتىق قاتىناستارداعى ءىس, ارەكەت, قيمىل, تاجىريبە جانە ت.ب. قارەكەتتەرىنە مۇمكىندىك جانە جاعداي جاساۋشى ينستيتۋتقا اينالدى. مەملەكەت حالىققا مەيلىنشە مۇمكىندىك جاساي وتىرىپ, حالىقتىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇيەنۋى قاجەت بولدى. پرەزيدەنت ۇستانعان, ەڭ الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىسى وسىندا بولاتىن. ارينە, مۇنداي جاعداي ءبىرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتتى. قالىپتاسقان ادەت, داعدى, داستۇرلەردىڭ وزگەرىپ, نارىقتىق قاتىناستارعا ساي بەيىمدەلۋى وسال شارۋا ەمەس-ءتى. بۇل كەزدە ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ بەيىمدەلۋىنە ساي اسا قاجەتتى زاڭنامالىق باستامالارىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. وسىنداي اسا كۇردەلى ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن, ءسوزسىز, قاجەتتى بيلىك فورماسى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بولاتىن. ەگەر دە سول كەزدەگى كەيبىر ساياساتشىلاردىڭ ايتقانىمەن, بيلىكتى پارلامەنتتىك جۇيەدە نەگىزدەگەندە, ءبىز ءساتسىز الەۋمەتتىك تاجىريبەگە دۋشار بولار ەدىك. ءبىر عانا مىسال. 1995 جىلى ناۋرىزدا پارلامەنتتى تاراتىپ (قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى 1994 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋ ناتيجەلەرىن زاڭسىز دەپ مويىندادى), ەكىنشى پارلامەنتتىك سايلاۋ بولعانعا دەيىنگى ارالىقتا پرەزيدەنت ءوز جارلىعىمەن اسا قاجەتتى ونداعان زاڭداردى شىعاردى. ەگەر سول زاڭداردى پارلامەنتكە سالىپ, ۇزاق ديسكۋرسقا تۇسىرسەك, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى, ونى قورعاۋ ماسەلەسى, ياعني ازاماتتار قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى دەر كەزىندە تاجىريبەگە ەنبەي, قوعامدا ايتۋلى الاڭداۋشىلىق ورىن العان بولار ەدى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نەگىزىندە ماسەلەلەر شۇعىل تۇردە جانە كوبىنەسە ءتيىمدى شەشىلىپ وتىردى. مۇنداي تاجىريبەنىڭ دۇرىستىعىن ءبىز كۇن وتكەن سايىن ايقىن كورىپ وتىرمىز. زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتتى پرەزيدەنت ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە العاندا, سول كەزدەگى وپپوزيتسيالىق جانە دە وزدەرىن دەموكراتيالىق ۇردىستە دەپ سانايتىن ازاماتتار تاراپىنان نە قيلى سىندار ايتىلدى. ولار بۇل اۆتوريتاريزم, ءتىپتى ودان دا اسقان نارسە دەگەن سوزدەرگە باردى. الايدا, قاي ءىستى بولماسىن ۋاقىت ءوز ەلەگىنە سالىپ, ول تاجىريبەدە انىقتالماق. بۇگىندە ەلباسىنىڭ بۇل قادامدارىنىڭ دۇرىس بولعانىنا جۇرتشىلىقتىڭ كوزى انىق جەتىپ وتىر. حالىقتىڭ ەكونو-ميكالىق ءال-قۋاتى جەتىلىپ, كوتەرىلگەننەن كەيىن 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ ومىرىنە, قوعام ومىرىنە جاڭا ساياسي كۇش – پارتيالاردىڭ ەنۋى زاڭداستىرىلدى. ەكونوميكادان ساياسي جاڭعىرتۋعا كوشۋ مۇمكىندىگى تۋعان جاعدايدا, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنتكە 18 مامىردا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىن ۇسىندى, ونى دەپۋتاتتار تالقىلاپ, قابىلدادى, ول زاڭدى 21 مامىردا پرەزيدەنت ماقۇلداپ قول قويىپ بەكىتتى.
ءسويتىپ, قوعام ومىرىندە جاڭا كەزەڭ باستالدى. بۇل زاڭدا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى, ءماسليحات جانە پارتيا تۋرالى جاڭا تولىقتىرۋلار جاسالدى. بۇل ماسەلەلەر قوعامدا ايتىلىپ, تالقىلانىپ, تالاس-پىكىرلەر بولىپ ءجۇر ەدى, ەندى قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولدى. بۇل قوعام ومىرىندە ايشىقتى بەتبۇرىس جاسادى. زاماننىڭ وسكەلەڭ تالابىنا ساي ساياسي جاڭعىرتۋ وسىلاي ءجۇردى. وسى جەردە باسا ايتاتىن ماسەلە – كونستيتۋتسياعا جاساعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ تىكەلەي قوعام ىسىنە قاتىستىلىعى.
قوعام ءىسى ەل, حالىق دەگەن تۇسىنىكتەرمەن ناقتىلانادى. قوعامنىڭ قۋاتى حالىقتا, قوعام بولۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس, مەملەكەتى بولىپ, بىراق قوعامى قالىپتاسپاعان دا ەلدەر بار. قوعام قوعام بولۋى ءۇشىن, ونىڭ ەلدىك ساناسى بولۋى تابيعي جاعداي. بۇل تاريحي جاعداي استانا تورىندە “قازاق ەلى” مونۋمەنتىندە ناقتىلى شەشىمىن تاپقان. ەلدىك سانا – قوعامنىڭ بىرلىك قۋاتىنىڭ ولشەمى. وسىنداي مەملەكەتتىڭ سۋبستانتسياسى, ياعني قوعامعا قاتىستى پرەزيدەنتىمىز باتىل ساياسي قادامدار جاساپ, ءوزىنىڭ رەفورماتورلىق كەمەڭگەرلىگىن تانىتتى.
تۇلعا ءار ۇرپاققا ۇستاز بولماق, سوندىقتان تۇلعانى قۇرمەتتەۋ – ءاربىر ادامنىڭ ءوزىن, تۋعان جەرىن, ەلىن, بۇگىنگى ءومىرى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىن قۇرمەتتەۋ. وسى ماعىنادا “قازاق ەلى” مونۋمەنتى كەشەنىندەگى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بارەلەفىنىڭ بەينەلەنۋى دە ناقتىلى تاريحي شىندىقتىڭ كورىنىسى.
سونىمەن بىرگە ايتارىم, تۇلعا دەگەنىمىز كەشەدەن بۇگىنگە, بۇگىننەن بولاشاققا جەتەتىن حات. ول ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ التىن كوپىرى. تۇلعا حالىقتىڭ تاريحي جادى, ەسى. ول بولماسا تاريح جوق. ول زاماننان زامانعا اۋىساتىن حالقىمىزدىڭ ازباس-توزباس قۇندىلىعى. مىنە, “قازاق ەلى” مونۋمەنتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن وسى تۇرعىدا تۇسىنگەن ابزال.
تۇلعالار بولعاندا حالىق ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قايدان باستاۋ الاتىنىن جانە بولاشاعىن بولجاي الماق. تۇلعالارىن ۇمىتقان حالىق ەل بولماي, حالىق بولماي, توبىرعا اينالماق. مىسالى, الەمگە بەلگىلى لاتىن امەريكاسىندا “مايا وركەنيەتى” دەگەن بار. بىراق, بۇگىنگى مايا تايپاسىنىڭ حالقى اتا-باباسىنىڭ وركەنيەتىنەن بەيحابار. عاجاپ مايا وركەنيەتىن جاساعان تۇلعالارىن, ولارمەن قوسا ءتول تاريحىن ۇمىتقان.
سول مايا وركەنيەتىمەن ۋاقىت جاعىنان شامالاس, ءىح-ح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قورقىت بابا. ونىڭ “قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى” دەگەن فيلوسوفياسىن حالىق ون ءبىر عاسىر بويى ۇمىتپاعان, جادىندا ساقتاعان. ۇرپاقتان-ۇرپاققا قۇندىلىق رەتىندە جەتكىزىپ وتىرعان, سوندىقتان عانا دانا قورقىت تۇلعاسى ۇمىتىلماعان, ساباقتاستىق ۇزىلمەگەن, قازاق حالقى – مىنە, وسىنداي مىڭداعان جىلدىڭ تاريحىن دا, تاريحي تۇلعالارىن دا ۇمىتپاعان حالىق. سوندا كىم دانا, قورقىت اتا ما, الدە ونى ون ءبىر عاسىر بويى جادىندا ساقتاعان قازاق حالقى ما؟ ەل داناسى – ەل ەسىندە, مۇنداي تاريحي جادى ساقتالعان حالىقتى كەرەمەت دەۋدەن باسقا ءسوز جوق.
قازاق حالقى ءوز باسىنان نەندەي وقيعالاردى وتكەرمەدى. تابيعاتىنان ءتوزىمدى حالىق بارىنە شىدادى, بۇگىندە قازاق ەلى بولىپ رەنەسسانستىق ءداۋىرىن باسىنان كەشىرىپ, ەڭسەلى ەل بولدى.
قازاق ەلىنىڭ ءۇش باقىتى بار. ءبىرىنشى باقىتى – اتا-باباسىنان مۇرا بولىپ قالعان كەڭ بايتاق, باي اتامەكەنى – قازاق دالاسى. بۇل ۇعىمعا اتامەكەنىمىزدىڭ جەر استى, جەر ءۇستى تابيعي قازىنا-بايلىعى, مىڭداعان جىلعى تاريحى, جىرى, دۇنيەتانىمى, قايعى-قاسىرەتى, قۋانىشى, مەملەكەتى, قالالارى, ت.ب. سىيادى.
ەكىنشى باقىتى – الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىلى – ابايى. حاكىم اباي.
ءۇشىنشى باقىتى – سوتسياليزمنەن ءتاۋەلسىزدىككە 1991 جىلعا امان-ەسەن جەتكىزىپ, وتكەن ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە ەلدى ءوركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىپ, كەزىندە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قازاقتاردى اتا جۇرتىنا جيناپ, كەرەمەت ساۋلەتتى جاڭا قالا استانا سالىپ, ەلدىڭ شەكاراسىن ماڭگىلىككە قۇقىقتىق نەگىزدە بەكىتىپ, تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزعانداي تەڭدەسى جوق ەرلىك, ياعني مەملەكەت قۇرىپ, الەم جۇرتى اڭتارىلىپ داعدارىسقا تۇسكەندە, داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتىن ۇسىنعان, شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي تۇلعا, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ!
* * *
بەيبىت ءومىردىڭ قادىرى – الەمدىك ماسەلە. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ساياسي باسشىنىڭ جانى ىزگى بولۋى كەرەك. ىزگىلىك اسپاننان دايار تۇسەتىن قاسيەت ەمەس, ول – ادامنىڭ جاراتىلىسىمەن بىرگە ءوسىپ-ونەتىن فەنومەن. ىزگىلىك جان جىلۋى, ول ادامدى كەلە-كەلە جومارتتىققا, ودان كورەگەندىككە, ياعني كوشباسشىلىققا باستاماق. تاريحتا ىزگىلىك جولىن ماقسات ەتكەن ساياسي تۇلعا, ەل باسشىسى سيرەك قۇبىلىس. قولىندا الەم بويىنشا ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى يادرولىق قارۋ تۇرىپ, ودان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى – ساياسي باسشىنىڭ تەك كورەگەندىگى عانا ەمەس, ونىڭ جانى ىزگى ەكەندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولاتىن. اقىرى, وسى ىزگىلىك فيلوسوفياسى قازاق ەلىنىڭ الەمگە اتاق-داڭقىن شىعارۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى بولىپ شىقتى.
مۇنى شەتەلدىك ساياسي ساراپشىلار “قازاقستاندىق جول” دەپ اتاعان ەدى. بەيبىت ءومىردى قادىرلەۋ ساياساتى دەگەننىڭ ءمانىسى وسى. ۆاشينگتوندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما وتكىزگەن سامميتتە, جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي ماسكەۋدە رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ وتكىزگەن پارادتا ەلباسىنىڭ ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولۋى دا وسى بەيبىت ءومىردى قادىرلەۋ فيلوسوفياسىنان تۋىنداعان جاعداي بولاتىن. بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ادامزاتتىڭ اسىل ارمانى. وكىنىشكە وراي, سول ارماننىڭ كەيبىر ايماقتاردا ك ۇلى كوككە ۇشىپ تۇر. كەيبىر ەل باسشىلارى يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا جانتالاسۋدا, قايسىبىرەۋلەرى سول يادرولىق قارۋمەن وزگەلەردى وزىنە قاراتىپ, قاجەت بولسا قورقىتىپ ۇستاماقشى. بۇل ادامزاتتىڭ اقىل-ساناسى, دۇنيەتانىمى تولىسقان ءححى عاسىرعا ءتان ەمەستىگىن پرەزيدەنت سامميتتەگى سوزىندە كۇللى الەمگە جاريا ەتتى. وندا ەلباسى حالىقارالىق قوعامداستىققا ماڭىزدى ءتورت ۇسىنىس ەنگىزدى.
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز ۋراننىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى رەتىندە ءارى جوعارى بايىتىلعان ۋراندى تومەن بايىتىلعان فورماسىنا قايتا وڭدەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا وتىرىپ, بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ نيەتىندە.
ەكىنشىدەن, ءبىز يادرولىق قارۋسىز ايماقتار ءۇشىن, قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تەرىس كەپىلدىكتەردى قوسا العاندا, حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
ۇشىنشىدەن, ءبىز اسكەري ماقساتتا بولشەكتەنەتىن ماتەريالداردى وندىرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى جەدەل قابىلداۋ قاجەتتىگىنە سەنىمدىمىز.
تورتىنشىدەن, ءبىز يادرولىق سىناقتارعا بارشانى قامتيتىن تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ءىس-ارەكەتكە كىرىسۋى تاۋەلدى بولاتىن بارلىق مەملەكەتتەردى ونى راتيفيكاتسيالاۋعا شاقىرامىز جانە پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ اتالعان شارتتى سەناتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنۋ شەشىمىن قۇپتايمىز دەي كەلە, مۇنىڭ وتەۋىنە “قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۋاتتايتىن, بۇكىل “يادرولىق كلۋبتان” ولارعا يادرولىق قارۋدى قولدانباۋ جانە شابۋىل جاعدايىندا قورعاۋ كەپىلىن الۋى ءتيىس. بۇل ۇدەرىسكە بىرىككىسى كەلمەيتىن ەلدەرگە قاتىستى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سانكتسيالار مەن ماجبۇرلەۋگە دەيىنگى شەشۋشى شارالار قولدانۋى ءتيىس”, – دەپ ويىن تۇجىرىمدادى.
ەلباسى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. مۇنداي ىنتا ادەتتە جەكە ادامداردان شىعاتىن, ال بۇل جەردە جاڭادان مەملەكەتتىك قۇرىپ جاتقان ەلدىڭ پرەزيدەنتىنەن مۇنداي قارەكەتتىڭ بولۋى الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن توسىن وقيعا بولىپ وتىر.
جانتالاسا قارۋلانۋ ەشقاشان دا جاقسىلىققا باستامايتىن ساياسات. الايدا, امال قانشا, بۇگىنگى الەم شىندىعى – جانتالاسا قارۋلانۋعا تىرەلىپ تۇر. ساياسي ويىنشىلار, باسقا دا وكتەمدىكتى جاقتاۋشى كۇشتەر ءۇشىن دۇنيەنىڭ بەيبىت بولۋىنان تەكەتىرەس بولعانى قولايلى. وكىنىشتى, بىراق باسقا امالداردىڭ شەشىمدەرى تىم كۇردەلى بولىپ تۇر. كۇنى كەشە دۇنيە نەگىزىنەن ەكىگە جارىلىپ, كاپيتاليستىك جانە سوتسياليستىك لاگەرلەر قاراما-قايشىلىعى سول كەزدەگى زامان مازمۇنىن ايقىنداسا, بۇگىندە سوتسياليستىك لاگەر كۇيرەگەنىمەن الەمدە وزگە پروبلەمالار تۋىندادى, ونىڭ ايتۋلىسى – لاڭكەستىك ارەكەتتەر. بۇل ۇلتتىق شارالاردان ءوتىپ, الەمگە كەڭىنەن جايىلىپ بارا جاتقان قاۋىپتى دەرت. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميتتەگى سوزىندە يادرولىق قارۋدىڭ سول لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپىنەن ساقتاندىردى. يادرولىق كلۋب مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن ءبىلىپ, ارەكەتتەرىن ايقىنداپ وتىرۋى قاجەتتىلىك. مىنە, وسىنداي جاعدايدا بەيبىت ءومىر قادىرى ساقتالىنباق.
* * *
ساياسي تۇلعا رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك قاۋىمداستىققا ۇنەمى جاڭا-شا ويلاۋ ۇلگىسىن ۇسىنۋمەن كەلەدى. سونىڭ العاشقىسى – 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوز جارلىعىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇل كۇن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇسىنۋى بويىنشا بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ كۇنى بولىپ انىقتالدى. بۇل قادامنىڭ الەمدىك ءمانىسى بۇگىندە مەيلىنشە ايقىندالىپ, وزگە يادرولىق قارۋى بار نەمەسە وعان ۇمتىلعان ەلدەرگە ۇلگى بولىپ وتىر. يادرولىق قارۋ ىزگى نيەتتەگى ادامدارعا تەرەڭ وي سالدى. اعىلشىن قوعام قايراتكەرى, عالىم, فيلوسوفى بەرتران راسسەل بىلاي دەپ ەدى: “مەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا اعىلشىن دا, ەۋروپالىق تا ەمەس, باتىس دەموكراتياسىنىڭ وكىلى دە ەمەس, بۇدان ءارى ءومىر سۇرۋىنە قاتەر تونگەن ادامزات ۇرپاعىنىڭ وكىلى رەتىندە سويلەپ تۇرمىن. بۇكىل الەم قايشىلىقتارعا تولى: ءدۇنيەدە ارابتار مەن ەۆرەيلەر, ۇندىلەر مەن پاكستاندىقتار, افريكادا اق ءناسىلدەر مەن نەگرلەر, قالا بەردى, كوممۋنيزم مەن انتيكوممۋنيزم اراسىنداعى الاپات تارتىستار ءجۇرىپ جاتىر. ءاربىر ساياسي سانالى ادام قازىرگى جاعدايدا, مۇمكىندىك بولعانشا, وسى قاراما-قارسى كۇشتەردىڭ ءبىر جاعىنا شىعىپ كەتپەك, تاماشا بيولوگيالىق تاريحى بار جان يەسىنىڭ وكىلى رەتىندە ءىس-ارەكەت جاساپ, ءوزىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە كۇش جۇمساۋ كەرەك. جەر بەتىندەگى بارشا حالىققا بىركەلكى قاۋىپ-قاتەر ءتونىپ تۇر (استىن سىزعان اۆتور – ع.ە.). تەك سونى ءتۇسىنۋ قاجەت. سول ءۇشىن ءبارىمىز بىرىگىپ, تىزە قوسىپ, كۇش جۇمساپ, اپاتتان امان ساقتاۋدىڭ جولىن ىزدەستىرگەنىمىز ءجون”.
1955 جىلى لوندوندا قابىلدانعان راسسەل-ەينشتەين مانيفەسىنىڭ قارارىندا مىنانداي سوزدەر جازىلعان ەدى: “كەلەشەكتە الەمدىك سوعىستا يادرولىق قارۋدىڭ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىنىنا جانە بۇل قارۋدىڭ ادامزات ومىرىنە قاۋىپ تۋدىراتىنىنا بايلانىستى, ءبىز بارلىق ەلدىڭ باسشىلارى مەملەكەتتەر اراسىندا-عى داۋ-دامايلار الەمدىك سوعىس اشۋ جولىمەن شەشىلمەيتىندىگىن ءتۇسىنىپ, ءمالىمدەمە جاساۋلارى كەرەك دەپ اقىل ايتامىز. بارلىق تالاس تۋعىزاتىن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بەيبىت امالىن تابۋلارىن تالاپ ەتەمىز”.
بەرتران راسسەل, البەرت ەينشتەين سياقتى عالىمدار ادامزاتقا تونگەن قاۋىپتى گۋمانيتارلىق ماسەلە نەگىزىندە قاراستىرسا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ىستە باتىل ساياسي شەشىمگە بارعان الەمدەگى جالعىز تۇلعا.
ەلباسىنىڭ جاڭاشا ويلاۋ ۇلگىلەرى, ونىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاتىستى جازعان ماقالالارىنان ايقىن كورىنىس تاپتى.
ءبىرىنشى ماقالا “داعدارىستان شىعۋ كىلتى” دەگەن اتپەن “روسسيسكايا گازەتادا” (02.02.2009) جارىق كوردى. بۇل ماقالادا قالىپتاسقان ءداستۇرلى, كۇنى وتكەن تۇسىنىكتەرگە تالداۋ جاسالىپ, مۇلدەم تىڭ ۇسىنىستار ايتىلدى. ول تۋرالى مەن ارنايى ەكى ماقالا جازعانمىن (اكمە-قوعام – “نۇق كەمەسى”. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى. 27.02.2009; اكمە-قوعام بولمىسى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى. 18.03.2009).
ەلباسىنىڭ ەكىنشى ماقالاسى – “بەسىنشى جول” “يزۆەستيا” گازەتىندە (22.09.2009) جاريالاندى. بۇل ماقالاداعى ايتىلعان ويلارعا, ۇسىنىستارعا الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇن قاتۋدا, بۇل ءۇردىس ءالى دە بولا بەرمەك (“بەسىنشى جول” – ەلدىك رۋح فيلوسوفياسى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى. 21.10.2009).
ەندى, مىنە, “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى” دەگەن ماقالاسى “يزۆەستيا” گازەتىندە (29.01.2010) جارىق كوردى. مۇنداعى يدەيالار ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە ءوز ورىستەرىن تاپتى.
بۇل ماقالالاردى مۇقيات وقىعان ادام قازىرگى الەم جانە قازاق ەلى تۋرالى جۇيەلى ويلار جەلىسىنە تاپ بولادى. قازىرگى زاماندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۆتور العاشقى ماقالاسىندا مۇلدەم جاڭا ولشەم قاجەت دەپ ەدى. راسى سول, قوعام, مەملەكەت, نارىق, دەموكراتيا دەگەن كەلەلى ۇعىمدارعا جاڭا كوزقاراس قاجەت. ولاردى وسى ماقالالاردان تابۋعا بولادى, سوندىقتان وتاندىق قوعامدىق, گۋمانيتارلىق ءبىلىم سالالارىنا, “ادام جانە قوعام” اتتى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا وسى جاڭا كوزقاراستاردى ەنگىزىپ, كوپشىلىك زەردەسىنە ۇسىناتىن قاجەتتىلىكتىڭ بارلىعىن ايتقىم كەلەدى.
* * *
زامان وتەر, سول كەزدە ەلباسى كىم بولدى, ونىڭ توڭىرەگى, زامانداستارى كىمدەر بولدى, ولار نە ايتتى ەكەن دەگەندە, وسى ايتىلىپ وتىرعان سوزدەردى دە تەرىپ الىپ, كەلەر ۇرپاق تالقىعا, ديسكۋرسكە سالار, ويلانار, مۇمكىن قالايشا كوممۋنيستىك رەجىم بولعان قوعامنان قىسقا ارادا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ-شىققانى, ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ الەمدىك ساياساتقا بەلسەندى ارالاسقانىنا تاڭ قالار. ۇرپاقتاردىڭ نە ايتارىن ءدوپ باسىپ ءبىلۋ قيىن شارۋا, بىراق ءبىزدىڭ عاسىرلار توعىسىندا, قۇندىلىقتار الماسۋ زامانىندا ءومىر سۇرگەنىمىز ولاردى ويلاندىرار. قايسىسى زامان ءسوزى, قايسىسى ماڭگىلىككە قاتىستى سوزدەر, ونى دا كەلەر ۇرپاق ءوز ساناسىنا سالار. وسى تۇرعىدا ويلانساق, ەلباسىنىڭ “قازاقستان-2030” باعدارلاماسى تاريح, قازاق ەلى ءۇشىن اسا ماڭىزدى, قۇندى قۇجات. ماسەلە نە تۋرالى دەگەندە ايتارىم, نارىق ورىسىنە, تاۋەلسىزدىك كەڭىستىگىنە ەنگەن ۇرپاق, مىنە, قۇداي قالاسا, جيىرما جاسقا تولماق. بۇل ۇرپاقتىڭ العاشقى لەگى ستۋدەنتتەر قاتارىنا ءوتتى, وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرگەندەرى دە بار. ەلباسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2010 جىلعا دەيىنگى قازاق ەلىنىڭ ىسكە اساتىن مۇمكىندىكتەرى دەگەندە, سونى ورىنداۋشى وسى ۇرپاق, سەبەبى ول 2020 جىلى “وردا بۇزاتىن” وتىز جاسقا تولماق, 2030 جىلى “قامال الاتىن” قىرىق جاسقا جەتىپ, ەل تىزگىنىن ءوز قولدارىنا الماق. قازاق ەلى – ءسوتسياليزمدى كورمەگەن, جانى, رۋحى جارالانباعان, ءبىز كورگەن قيىنشىلىقتاردىڭ ءبىرىن باسىنان وتكەرمەگەن ۇرپاقتىڭ قولىنا وتپەك. بۇل قۋانىشتى جاعداي. بۇل كەزدەگى وركەنيەتتىك, دەموكراتيالىق ءۇردىستەر دە وزگەشەلەۋ بولا باستاماق. ءبىزدىڭ قازىرگى قايرات-جىگەرىمىز, ەڭبەگىمىز سول زامانعا دايارلىقتار جاساۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا – ۇرپاق قامى. بۇل دەرەكسىز ۇعىم ەمەس, سول ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى ءار وتباسىندا بۇگىندە بىزبەن بىرگە عۇمىر كەشۋدە. ولار بىزدەن, اعا, اتا ۇرپاقتان نەلەر الىپ, نەلەردى مانسۇق ەتۋلەرى مۇمكىن. بۇگىندە بۇل ماسەلە تۋرالى ءدال ايتۋ قيىن. قازاق ايتادى “نە ەكسەڭ, سونى ورارسىڭ” – دەپ, ەندىگى ون جىلدا جاستار بويىندا نەندەي قاسيەتتەر بولماق دەگەندە ايتارىم, ونى كورگىڭ كەلسە, بالاباقشاداعى تاربيەلەنىپ جاتقان, وتباسىندا ءوسىپ كەلە جاتقان بۇلدىرشىندەرگە نازار سال. وسى تۇستا ەلباسى سارابدالدىعىنىڭ ءبىرى – “بالاپان” باعدارلاماسىن قابىلداۋى. “بالاپان” باعدارلاماسى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ وزەگى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتايتىن وسى نەمەرە-ۇرپاق.
تاريح, تاريحي سانا كوپ جاعدايدا ۇرپاقتار الماسۋىمەن ولشەنىپ قانا قويمايدى, ول ۇرپاقتاردىڭ ساباقتاستىعىنىڭ وزەكتى ارناسى بولماق. بۇگىندە, قازىرگى ەگەمەندى قازاق ەلىندە ءۇش ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ, بىرگە عۇمىر كەشۋدە. ولار حح عاسىر جۇگىن ارقالاعان, سوتسياليزمدى كوزىمەن عانا كورمەي, ونىڭ دا جۇگىن ارقالاعان اعا ۇرپاق, تاربيە, ءبىلىم, عىلىم, ومىرلىك تاجىريبەسى وتكەن عاسىردا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ورتا بۋىن جانە عاسىرلار توعىسىندا تاۋەلسىزدىك جانە نارىق زامانىندا ومىرگە كەلىپ, تاربيە, ءبىلىمدى جاڭا داۋىردە العان, جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق.
ايتپاعىم, ءومىر وسى جاستاردىكى. حاكىم اباي “جاستارعا جاپپاس جالا جوق”, – دەپ, جاستار تۋرالى جەڭىل-جەلپى ءسوز ايتۋدان ساقتاندىرعان. جاستار بويىندا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق بار, مەن ونى دانالىق دەيمىن, بىراق ول ءالى سابىرعا ءتۇسىپ, ارناسىن تاپپاعان دانالىق, ول ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسى, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى كەرەك. بۇگىنگى ەگەمەندىك بولمىستىڭ ءوزى كەرەمەت ونەگە. بۇل زامان قازاقتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن التىن عاسىرى, ونى ءبىز, اعا ۇرپاق انىق بىلەمىز, ەندى ونى جاس ۇرپاق جانىمەن سەزىنگەنى كەرەك.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەگەندە, ەسىمە يۆان سەرگەەۆيچ تۋرگەنەۆتىڭ “اكەلەر مەن بالالار” دەگەن رومانى ءتۇسىپ وتىر. وندا اكەلەر مەن بالالار اراسىنان ۇرپاقتار قاقتىعىسىن انىقتاپ, سونى الەۋمەتتىك ماسەلە ەتىپ كورسەتىپ ەدى, ول ءبىزدىڭ قازاق قوعامىنا ەنىپ, تاربيە ىسىندە كەرى اسەر ەتكەنىن ايتۋىم كەرەك.
قازاق تۇرمىسىندا اكەلەر مەن بالالار اراسىندا ىمىراعا كەلمەيتىن قايشىلىقتار بولماعان. ارينە, تۇسىنبەستىكتەر بولعان, ول شەشىمىن تاۋىپ وتىرعان. قازاقتا بالاعا اكە باعا جەتپەس قۇندىلىق. اكە ءسوزى – ورىندالاتىن, كوپ تالاس تۋدىرمايتىن جاي. بالا اكەگە سىنشى ەمەس, ارالارى تىم جاقىن. ال اتا مەن نەمەرە اراسى وزگە ولشەمدى قاجەت ەتەدى, سەبەبى ارادا كەمى 40 جىل, ءارىسى 50 جىل. ماحمۇت قاشقاري “تۇرىك سوزدىگىندە”: “قىرىق جىلدا باي كەدەي بولادى, كەدەي باي بولادى”, – دەيدى. قازاق “ەلۋ جىلدا ەل جاڭا”, – دەيدى. مىنە, ول اتا مەن نەمەرە اراسى. وسى ۋاقىتتا زامان وزگەرەدى, قۇندىلىقتار اۋىسادى, ساياسات وزگەرەدى, ادامنىڭ كۇنكورىس ءتاسىلى ءارى ءتارتىبى وزگەرەدى, سول كەزدە باي كەدەي, كەدەي باي بولماق, ەلۋ جىلدا ەل جاڭا بولماق. مۇنىڭ ءبارى ەلباسى قابىلداعان “قازاقستان-2030” باعدارلاماسىنا قاتىستى تۋعان ويلار.
* * *
الدىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويى تۇر. بۇل ايتۋلى وقيعا بولماق. ارمان بولعان شىندىقتىڭ وزىنە جيىرما جىل تولماق. بۇل, ءادىلىن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە سىن بولعان جىلدار ەدى. تاۋبە, سول سىننان ەل بولىپ, حالىق بولىپ ءوتىپ كەلەمىز. بۇل ىستە, ارينە, كوشباسشى تۇلعانىڭ ورنى ەرەكشە. تۇركيا ەلىندە ءبىر ىسساپارمەن بولعانىمدا, ونداعى اعايىندار ەلباسىنا سۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىرىپ:
– تۇلعا دەگەن حالىقتىڭ قۋاتىن, ەرىك-جىگەرىن, بولاشاققا ۇمتىلىسىن ىسكە اسىرا الاتىن كوشباسشى, ونداي ادام سىزدەردە بار, ول سىزدەردىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتتەرىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ, – دەپ ەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى قاي ەلدە, قاي جەردە بولماسىن, ەستىگەن سوزدەرىم وسىنداي مازمۇندى ءارى ماعىنالى. باسقاداي بولۋى دا مۇمكىن ەمەس, سەبەبى جيىرما جىلعا تولعالى وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ياعني قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن ەلباسىنىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ تاريحى ءبىر. قازاق ەلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىنىڭ قاي بەتتەرىن اشساڭىز دا, ودان پرەزيدەنتتىڭ تۇلعاسىن كورەسىز. ءبىز, قازاق حالقى جانە قازاقستاندىقتار, 1991 جىلدان باستاپ جەڭىل تۇرمىس كەشكەنىمىز جوق. بۇگىندە سول قيىنشىلىقتار-دىڭ دەنى ۇمىت بولا باستادى. اۋىر كۇندەر, اۋىر جىلداردى ءاربىر وتباسى باسىنان كەشىردى, مەن دە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ولاردى ءوز باسىمنان وتكەرگەن, سول زامانداعى قوعامدىق ومىرگە وزىمشە ارالاسقان جاننىڭ ءبىرىمىن. قازىرگى سامايلارى قىلاڭ تارتقانداردىڭ ءبارى وسىنداي الەۋمەتتىك تاجىريبەدەن ءوتتى. الايدا قازاقتاردى قيىنشىلىقتار جەڭە المادى, كەرىسىنشە, قازاقتار قيىنشىلىقتا شىڭدالدى, ونى ەڭسەرۋدى ۇيرەندى, وسى ىستە حالىق ءوز كوشباسشىسى ەلباسىمەن ءاماندا بىرگە بولدى. وسى ەلدىڭ بولاشاعى قالاي بولار ەكەن دەگەن سىرت كوز بولاتىنى بەلگىلى. سوتسياليزم ءوزى كەتكەنىمەن, اۋىر دەرتىن قالدىردى. كەزىندەگى ءبىرتۇتاس كەڭەستىك حالىق شارۋاشىلىعى كۇيرەدى, ورتالىقتان باسقارۋ جانە يگىلىكتى ءبولىپ بەرىپ وتىرۋ جۇيەسى كەلمەسكە كەتتى. قولىندا بارلارىن ارقالاپ, ءبىرشاما جۇرت وزگە ەلدەرگە ۇدەرە كوشتى. كەڭەستىك يدەولوگيا شەشۋدىڭ ورنىنا, ابدەن ۋشىقتىرعان ۇلت ماسەلەسى قالدى. جەلوكپە الدەكىمدەر ۇلت ماسەلەسىن ساۋداعا سالىپ, ەلىمىزدە “ساياسي تەاتر” اشۋعا ارەكەتتەندى, بىراق ودان تۇك شىقپادى. وسى تۇستا پرەزيدەنت ەكى ساياسي تاريحي شەشىمگە كەلدى, ولاردى سارابدالدىقپەن سەزىنە ءبىلىپ, ىسكە وڭتايلى اسىرعانىن بۇگىنگى شىندىق دالەلدەپ وتىر.
ءبىرىنشىسى, ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە, الەمدە جوق ۇلگى – حالىق اسسامبلەياسىن قۇردى. ۇلتتىق سەزىم – نازىك ءارى كىنامشىل. ادىلەتتىلىك بۇزىلعان ەلدە, ول بىردەن العا شىعا كەلەدى. دەر كەزىندە اڭعارىپ, سوعان ساي ءىس-شارا جۇرگىزىلمەسە, ول توبىرلىق پسيحولوگيا ارناسىنا ءتۇسىپ كەتە بەرمەك. ونداي جاعدايلار ادامزات تاريحىندا تالاي ورىن العان, بۇگىندە كەيبىر الەم ايماقتارىندا بۇل ماسەلە ۋشىعىپ تۇرعانىن ەستىپ, كورىپ, ءبىلىپ, وقىپ وتىرمىز. اقپاراتتىق قوعام جاعدايىندا مۇنداي ماسەلەلەر مۇلدەم شيەلەنىسىپ, الدەكىمدەردىڭ ساياسي ويىن الاڭىنا اينالىپ شىعا كەلۋى تاڭعالارلىق ءىس ەمەس. وسىنداي قوعامدا بولاتىن احۋالدى سارابدالدىقپەن سەزىنگەن ەلباسى, ەشبىر ەلدە بولماعان قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋدە جەمىستى ىستەرگە تولى ءىس باستادى.
1991 جىلعى قازاق ەلىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ جاريالانۋى ۇلت ماسەلەسىنىڭ ساياسي شەشىمى بولاتىن. ەگەمەن ەل اتانۋ, ونى الەم ەلدەرى مويىنداۋى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولۋى ۇلت ماسەلەسىنىڭ ءتۇپكىلىكتى شەشىمى ەدى. ەندى ۇلت ماسەلەسى ءوزىنىڭ بۇرىنعى ءمان-مازمۇنىن جويدى, ول وزگە ساپاعا كوشتى. قازاق حالقى ۇلتتىق ءداۋىرىنەن ەلدىك داۋىرىنە ءوتتى, ءسويتىپ قازاق ەلى اتاندى, وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى دە ەگەمەن ەلدىڭ ازاماتتارى رەتىندە بىزبەن بىرگە مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە كىرىسكەنى دە شىندىق. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى وزگە ەتنوس وكىلدەرىمەن قالاي, قانداي دەڭگەيدە بىرگە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك ەدى, ونىڭ شەشىمى تابىلدى, ء“بىر ەل – ءبىر تاعدىر” نەگىزىندە بىرگە ەتنوسارالىق ءومىر ءسۇرۋ ءتاجىريبەسىن ءارى مادەنيەتىن قالىپتاستىردىق. بۇل ەتنوسارالىق كەلىسىم “قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى” زاڭدا قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولدى. بۇل تۇجىرىم “تاۋەلسىزدىك ورنىعۋىنىڭ ەڭ قيىن جىلدارىندا حالىقتىڭ كەمەلدىگى مەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ناتيجەسىندە قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانجال مەن قوعامنىڭ بولىنۋىنە جول بەرىلگەن جوق”, – دەپ قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىندا ورىندى باياندالعان.
ەكىنشىسى – ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىن نىعايتۋداعى استانا سالۋ يدەياسى. استانا – جاڭا قازاقستاننىڭ سيمۆولى. ول تۋرالى استانانىڭ ون جىلدىق مەرەكەسىندە رەسەيدىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ بىلاي دەگەن ەدى:
“استانا قالاسىنىڭ تاريحى ءبىزدىڭ ەكى ەلدىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. ال قالانىڭ بولاشاعى ەڭ اۋقىمدى جوبالار مەن ەڭ شابىتتى ماقساتتارعا ۇمتىلعان. بۇل ۇمتىلىستاردان ءبىز كوپتەگەن ۇقساس جولدار مەن جاڭا بىرىككەن مىندەتتەردى كورەمىز.
وسى جەردە كوز الدىمىزدا ەلدىڭ جاڭا كەلبەتى قالىپتاسىپ, ونىڭ جاڭاشا تاريحى جازىلۋدا. استانا ءوز مەرەكەسىن جوعارى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى مەن جەتىلگەن الەۋمەتتىك ساياساتىن كورسەتە وتىرىپ, تاماشا جەتىستىكتەرىمەن قارسى الۋدا.
وسىنداي جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ارتىندا قازاقستان حالقىنىڭ جانە ارينە, ونىڭ ليدەرى, پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ زور ەڭبەگى تۇرعانى ءسوزسىز. ول كىسىنىڭ بۇل قالاعا جاي ەڭبەگىن عانا ەمەس, جانىن سالعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇگىندە, تۋراسىن ايتۋ كەرەك, استانا – ونىڭ ءوز تۋعان بالاسى, ونىڭ ۇلكەن جەتىستىگى جانە كۇمانسىز ماقتانىشى”.
رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزى, ەسىمە فيليپپ ماكەدونسكي مەن الەكساندر ماكەدونسكي اراسىنداعى اڭگىمەنى ءتۇسىرىپ وتىر. بالاسىنىڭ الەمگە كوز سالىپ, ەرەسەن بيلىككە قۇمارتقانىن سەزگەن اكەسى الەكساندرعا:
– ەڭ الدىمەن افينا تۋرالى ويلا. افينا ەل ەمەس, قالا ەمەس, ول يدەيا. ەگەر افينانى الساڭ, دۇنيەنى بيلەگەنىڭ, – دەگەن ەكەن.
راسىندا الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ اتاعىن الەمگە افينا شىعاردى, سەبەبى ول اكە وسيەتىن ورىنداپ, افينانى يدەيا دەپ قابىلدادى.
استاناسىز بۇگىندە قازاق ەلىن, ونىڭ بولاشاعىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس. استانا – قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى! استانا قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني, دەموگرافيالىق ماسەلەلەرىن كۇرت ءارى ساپالى دارەجەگە جەتكىزە وزگەرتتى. استانا ميلليونداعان قازاقتاردىڭ ارمانىنا اينالدى. بۇل قالادا جاڭا قازاقستاندىقتار قالىپتاسىپ ءوسىپ كەلەدى. ون جىل ىشىندە بۇل وڭىرگە جارتى ميلليوننان اسا ادام كوشىپ كەلىپ, قونىس تەۋىپ, جاڭا ازاماتتىق, تۋىستىق نەگىزدە باۋىرلاس حالىق قالىپتاستى. قالا جاستار قالاسى, دەمەك ول بولاشاق تۋرالى تاۋسىلماس جىر. مىڭداعان جاستار وسى قالادا باقىتىن تاۋىپ, ارماندارىنا جەتىپ جاتقانىن كىم جوققا شىعارماق؟
ال استانا ارقىلى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ىرگەسى ماڭگىلىككە نىعايدى دەسەم, ول دا زامان شىندىعى. ەلىمىزدىڭ استىقتى التىن ايماعىنا كوز تىگۋشىلىك, بۇگىندە ساياسي ويىننىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەنى بارشامىزعا ايان.
قازاق ءار توبەنىڭ ءوز بيىگى بار دەيدى. ءادىل ءسوز. ءسوز ايتۋدىڭ دا بيىگى بار, ونى حالىق پاراساتتىلىق دەپ ءدال ايتقان. پاراساتتىلىق ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنەن شىقپاق. پسيحولوگتار ايتادى, كوسەم ادام كوپشىلىك سوزىمەن جۇرمەيدى, ول كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن وزىنە بۇرعىزادى دەپ. وسى پسيحولوگيالىق مىنەزدەمە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ابدەن كەلەدى. مىسالى, قازىرگى ارقيلى ءسوز بولىپ جاتقان كەدەن وداعى تۋرالى اڭگىمە. بۇل نارىقتىڭ ءوسىپ-ءونىپ, ساپانىڭ جەتىلۋىنە, ەلدىڭ شيراۋىنا, اشىق باسەكەگە تۇسە ءبىلۋ قابىلەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىرعان – الاڭ. ساياسي جاعىنان ءمىنسىز, ال ونىڭ ماسەلەسى وسى مۇمكىندىكتى ىسكە اسىرۋ تەحنولوگياسىندا, ول ۇكىمەتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنىڭ ساپالى تۇردە ىسكە اسىرا الۋ قابىلەتتىلىگىندە. مۇمكىندىكتى شىندىققا اسىرۋ وسال شارۋا ەمەس, قوعامداعى كۇدىكتىڭ ءمانىسى وسىندا. سوندىقتان, تۇلعانى قادىرلەۋ, قۇرمەتتەۋ تەك ءسوز ەمەس, ءىستى قاجەت ەتپەك. تۇلعا ۇسىنعان سارا باعىتتى جۇرگىزە ءبىلۋ – ەلباسىنا دەگەن ناعىز قۇرمەت.
* * *
قازاقستان رەسپۋبليكاسى – جاڭعىرعان رەنەسسانستىق مەملەكەت, ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – رەنەسسانستىق تۇلعا. رەنەسسانس زامانى الىپتاردى تۋعىزاتىنى راس بولسا, سونداي ايرىقشا تۇلعا – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ول دەگەن ءسوز حالىق بويىنداعى اسىل مۇراتتاردىڭ وركەنيەتتەردىڭ توعىسۋ داۋىرىندە, ينفورماتسيالىق قوعام زامانىندا تاريحي تۇلعاعا قاجەتتىلىكتەن تۋعان قۇبىلىس. سوندىقتان دا بۇگىنگى ەگەمەندى قازاقستاننىڭ جاعدايى ناعىز رەنەسسانس زامانى.
ەندىگى جەردە قازاق ەلىنىڭ وسى رەنەسسانس زامانىنا, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىم كەرەك. ونداي سەنىم بار, ول – قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى سەنەتىن تۋعان حالقى جانە حالقىنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمى.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك, سەناتور.
