– شىعارىندىلاردى تۇبەگەيلى ازايتۋ جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ جونىندەگى جوسپاردىڭ بارلىق ءىس-شاراسىن ساپالى ءارى مەرزىمىندە ورىنداۋ قاجەت. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا ەكەنىن ەسكەرتەمىن. اسىرەسە, «تەڭىزشەۆرويل» جشس-نىڭ الاۋ جاعىلاتىن تەحنولوگيالىق قوندىرعىلارىندا جۇيەلى ىركىلىس ورىن الادى. بۇل كومپانيا اۋا اتموسفەراسىن نەگىزگى لاستاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. الايدا «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» نىساندارىنا ىرگەلەس ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى الاۋ قوندىرعىلارىنىڭ شىعارىندىلارى ءۇشىن ۇنەمى شاعىمدانادى. كومپانيا گازدى ەرىكسىز جاعۋ كولەمىن ازايتۋ, ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ, گازدى جاعۋدىڭ بارلىق ستسەناريىنە تولىق تالداۋ جاساۋ مەن ونى ازايتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ۇسىنۋى قاجەت, – دەدى س.برەكەشەۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, گازدى جاعۋعا بايلانىستى شتاتتان تىس جاعدايلاردىڭ ءار دەرەگىنە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 328-بابىنا سايكەس ناقتى شارالار قابىلداۋ جوسپارلانعان. ويتكەنى مۇناي ءوندىرۋ مەن گازدى وڭدەۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى قورشاعان ورتاعا جۇكتەمە ارتا تۇسەدى. اسىرەسە, «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قىزمەت ايماعىنداعى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى دەرەكتەردى ناقتىلاۋ جانە جاڭارتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. سول سەبەپتەن اتالعان كومپانياعا 1 جەلتوقسانعا دەيىنگى مەرزىمدە قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىن بارلىق پارامەتر بويىنشا (ەلدى مەكەندەردىڭ راديوەكولوگيالىق جاعدايى, حالىق دەنساۋلىعى, تشو قىزمەتىنىڭ حالىققا شاققانداعى مولشەرلىك جۇكتەمەسى) باعالاۋ جونىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى.
ال 1945 جىلى ىسكە قوسىلعان اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى وبلىس ورتالىعىنىڭ شەتىندە ورنالاسقان. زاۋىتتان اتموسفەراعا تاستالاتىن شىعارىندىلارعا بايلانىستى قالا تۇرعىندارى تاراپىنان شاعىم كوبەيگەن. جىل سايىن زاۋىت اتموسفەراعا 10 مىڭ توننادان استام لاستاۋشى زاتتاردى شىعارادى.
– بۇل زاۋىتتا اتموسفەراعا زياندى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ 277 كوزى بار. وسىعان بايلانىستى تالداۋ جۇرگىزۋ, زياندى زاتتاردىڭ سانىن ازايتۋ, مۇناي قۇيۋ ەستاكادالارىن بۋلاردى رەكۋپەراتسيالاۋ قوندىرعىلارىمەن جاراقتاندىرۋ قاجەت. زاۋىتتا 2019 جىلى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا مۇناي ونىمدەرى بار تازارتىلعان سارقىندى سۋلاردى اعىزۋ دەرەگى انىقتالدى. ايىپپۇل سانكتسيالارىنىڭ جالپى سوماسى 70 ملن تەڭگەدەن استى. وسىنداي جاعداي 2021 جىلدىڭ سوڭىندا دا قايتالانىپ, 29 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىندى. ەندى ء«اموز» جشس ءتيىستى وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتىپ, نورماتيۆتەن تىس ەميسسيالارعا جول بەرمەۋى قاجەت. «تۋحلايا بالكا» بۋلانۋ الاڭىن رەكۋلتيۆاتسيالاۋدى, سونداي-اق اعىزۋ كانالىن رەكۋلتيۆاتسيالاۋ, مەحانيكالىق جانە بيولوگيالىق تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ قوندىرعىلارىن قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋى ءتيىس, – دەپ تاپسىرما بەردى مينيستر.
ونىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن كەشەندى شەشۋ جونىندەگى بەكىتىلگەن جول كارتاسى بار. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ەندى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنا ەميسسيا ءۇشىن تولەماقىنى تولىق پايدالانا الادى. ماسەلەن, بىلتىر اتىراۋ وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنە ەكولوگيالىق تولەمدەردەن 9 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تۇسكەن.
– اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 55 قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونى بار. ونىڭ سەگىزىنە عانا ەكولوگيالىق تۇرعىدان رۇقسات الىنعان. قازىر كەيبىر پوليگوندار قوقىسقا تولعان. قالدىقتار كوبىنەسە رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە توگىلەدى. اتىراۋ قالاسىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونى 1977 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. مۇندا قالدىقتار ءجيى جانادى. بۇل اتىراۋ قالاسىنىڭ اۋا باسسەينىن لاستاۋدىڭ قوسىمشا كوزى بولىپ وتىر, – دەيدى مينيستر.
قازىر ماقات پەن يندەردەن باسقا اۋدانداردا اعىندى سۋلاردى تازالاۋعا ارنالعان نىسان جوعى انىقتالىپ وتىر. سارقىندى سۋلار جەرگىلىكتى جەردىڭ رەلەفىنە ەكولوگيالىق رۇقسات بەرۋ قۇجاتتاماسىنسىز اعىزىلادى. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ باسىندا قۇلسارى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ شاعىمى بويىنشا «جىلىوي سۋ» كاسىپورنىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. كاسىپورىندا قورشاعان ورتاعا ەميسسياعا رۇقسات بولماعان. مۇندا سارقىندى سۋلاردى اعىزۋ تازارتۋسىز جۇزەگە اسىرىلعان.
مينيستر س.برەكەشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى ءوڭىر تۇرعىندارىن جايىق وزەنىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتادى. بۇل كوپ تالقىلاناتىن ماسەلەگە اينالدى. ويتكەنى جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى تومەندەدى. ويىل, جەم جانە ساعىز وزەندەرىندەگى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. وزەندەر ارناسىنىڭ تومەندەۋى ءوڭىر ەكولوگياسىنا كەرى اسەر ەتەدى.
– جايىق وزەنىندەگى احۋالعا بايلانىستى بىلتىرعى ناۋرىزدا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور قالاسىندا ترانسشەكارالىق وزەن باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن 2024 جىلعا دەيىن ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. ال ويىل مەن ساعىز وزەندەرىنىڭ دەڭگەيى سۋدىڭ از كەلۋى سالدارىنان تومەندەگەنى بايقالىپ وتىر. ەكى وزەننىڭ ارناسىنداعى سۋدىڭ 80-90%-دان استامى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە تولادى. وسىعان بايلانىستى «قازگيدرومەت» اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنان اتىراۋ وبلىسىنا كەلەتىن سۋ شىعىنىن ەسەپكە الۋ ءۇشىن ويىل جانە ساعىز وزەندەرىنىڭ ارنالارىندا گيدروبەكەت ورناتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى قاجەت, – دەدى س.برەكەشەۆ.
ءمينيستردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى ويىل وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىندا كوكتەمگى تاسقىن سۋدى جيناۋ ءۇشىن بوگەت سالۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋى ءتيىس. ويىل وزەنىندەگى سۋ اعىنى مەن دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وسى جىلعى مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى يەسىز سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن بۇزۋ جۇمىسىن اياقتاۋ قاجەت. وسى كەزگە دەيىن اقتوبە وبلىسىندا 7 گيدروتەحنيكالىق نىسان بۇزىلعان. ەندى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى باستالعانعا دەيىن تاعى دا وسىنداي 12 نىسان بۇزىلاتىنى كوزدەلگەن. ال جىل سوڭىنا دەيىن ساعىز بەن جەم وزەندەرىنىڭ باسسەيندەرىندەگى, ونىڭ ىشىندە يەسىز نىسانداردى تۇگەندەۋ اياقتالادى. بۇل جۇمىستى جايىق-كاسپي وبلىسارالىق باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باقىلاۋعا الادى.
ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلفىحار جولداسوۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر اتىراۋ وبلىسىندا اتموسفەرالىق اۋانى كۇكىرت سۋتەگىمەن لاستاۋعا بايلانىستى 238 جوعارى جانە 4 ەكسترەمالدى دەرەگى تىركەلدى. بۇل 2020 جىلعى كورسەتكىشتەن 161-گە جانە 2-گە كوپ. ونىڭ 46%-ى ماقات اۋدانىنداعى «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسى مەن NCOC كومپانياسىنىڭ باسقا دا نىساندارىندا بولعان. ال 38%-ى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قالدىقتارى تاستالاتىن «تۋحلايا بالكا» الاڭىندا تىركەلگەن. قازىر مۇندا جول كارتاسى اياسىندا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق 16%-ى قالادان قالدىقتار تاسىمالداناتىن «كۆادرات» بۋلانۋ الاڭىنا تيەسىلى. وسىعان بايلانىستى اتىراۋ قالاسىنىڭ وڭ جاعىندا كارىزدىك تازارتۋ قۇرىلعىنى قايتا جاڭارتۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ جاتىر. جاڭا نىساننىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 31 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى. مەردىگەر رەتىندە «قۇرىلىس ەكسپەرت پروەكت» جشس تاڭدالىپتى.
– وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى اتموسفەرالىق اۋانى كۇكىرت سۋتەگىمەن لاستاۋ دەرەگىنە قاتىستى جوسپاردان تىس بەس تەكسەرۋ جۇرگىزدى. ونىڭ ىشىندە ء«اموز» جشس مەن NCOC كومپانياسى ەكى, ال «قازترانسويل» اق ءبىر رەت تەكسەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, NCOC كومپانياسىنىڭ نىساندارىنداعى سارقىندى سۋدىڭ قۇرامىندا كۇكىرت سۋتەك بار ەكەنى انىقتالدى. قازىر سوت تالقىلاۋى ءجۇرىپ جاتىر, – دەپ ءمالىم ەتتى ز.جولداسوۆ.
اتىراۋ وبلىسى
