اتوم ەلەكتر ستانساسى نە ءۇشىن كەرەك؟

تۇراقتى گەنەراتسيا كوزى بولماق

البەتتە, ۇكىمەتتىڭ ۇستا­نىمى – اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنۋى كەرەك. ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگى اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەر­كاسىبى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاسلان قاسەنوۆتىڭ پىكى­رىنە قارا­عاندا, مۇنداي ستان­­سا ەنەرگەتيكا مەن ەكولو­گيا­داعى تۇراقتىلىق ءۇشىن كەرەك. بۇل پارنيكتىك گاز­داردىڭ شىعار­ىن­دىلارىن ازايتىپ, ەلەكتر گەنە­را­تسياسىنىڭ تۇراقتى كوزىنە اي­نالماق.

– ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگيا­سىن تۇتىنۋ كولەمى ۇلعايۋدا. تيى­سىنشە, قولدا بار قۋات كوز­دەرىنىڭ قور­لارى تاۋسىلۋعا جاقىن. تۇراقتى گەنەراتسيانىڭ بولماۋى­نان ال­داعى ۋاقىتتا ەلەكتر ەنەر­گياسىنا دەگەن قا­جەتتىلىك تۋىنداۋى مۇمكىن. اسى­رەسە وڭ­تۇستىك وڭىرلەردە. وڭ­تۇس­­تىكتى ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن­دەگى اقاۋلار سالاداعى ءبىر­شا­ما پروبلەمانىڭ بەتىن اش­قان­­داي بولدى. قىسقاسى, الداعى ۋا­قىت­تا ەنەرگيا تاپشىلىعى ورىن الا­تىندىقتان, جاڭا بازالىق قۋاتتاردى ەنگىزۋ قاجەت, – دەيدى ج.قاسەنوۆ.

الەمدىك قوعامداستىق سوڭعى جىلدارى كومىرتەكتىڭ بەيتاراپتىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. حالىقارالىق قارجى ينس­تيتۋتتارى كومىر ەلەكتر ستانسالارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋدان جاپپاي باس تارتۋدا. قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارعان كوپ فاكتوردىڭ ءبىرى وسى. ويتكەنى, جاپپاي گازعا كوشۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ دا قورى شەكتەۋلى. ال جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى كليماتتىق جاعدايعا تاۋەلدى. دەمەك, ول دا تۇراقتى جانە بازالىق گەنەراتسيا كوزى بولا المايدى.

– اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ – ىستەن شىققان قۋاتتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمى, – دەيدى مينيسترلىك وكىلى.

الەمدىك ترەندتەن تىس قالعىسى جوق

اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەنەرگەتي­كانىڭ ءداستۇرلى سالاسىنا اينالعانىنا دا جارتى عاسىردان استى. قازىر الەمنىڭ 31 ەلى اتوم ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋدا. دۇنيە جۇزىندە جالپى قۋاتى شامامەن 391 كۆت بولاتىن 439 ەنەرگەتيكالىق رەاك­تور بار. بۇدان بولەك قۋاتى 55 گۆت بولاتىن 52 رەاكتور سالىنىپ جاتىر. اتوم-ەنەرگەتيكالىق قۋاتى مول ەلدەر­دىڭ قاتارىندا اقش, فرانتسيا, قىتاي, جاپونيا, رەسەي جانە كورەيانى ايتۋعا بولادى.

– الەم ەنەرگەتيكالىق داعدارىسپەن ارپالىسىپ كەلەدى. سول سەبەپتى بىرقاتار ەل يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق باعدار­لا­مانى قايتا باستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ماسەلەن, تاياۋدا فرانتسيا يادرو­لىق ەنەرگەتيكانى جانداندىرۋدى قولعا الدى. 2035 جىلعا قاراي بۇل مەملەكەت جاڭا رەاكتور سانىن 14-كە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق تۇركيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, بەلارۋس مەملەكەتتەرى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا كوڭىل بولە باس­تادى. قازىر بۇل ەلدەردە ءتيىستى قۇرىلىس جۇ­مىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بۇرىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنان باس تارتقان پولشا دا ەنەرگەتيكالىق باعدارلاماسىن جا­ڭارت­پاق. ەۋروكوميسسيا ەۋرووداق ەل­دەرى­نە 2050 جىلعا قاراي كومىر­تەگى بەي­تاراپتىلىعىنا كوشۋ باعدارلا­ماسىنا اتوم ەنەرگەتيكاسىن قوسۋدى ۇسىندى. قازاقستاندا دا بۇل سالانى دامىتۋدىڭ الەۋەتى زور. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرمەك, – دەيدى ج.قاسەنوۆ.

قازىر ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىلۋدە. وندا تابيعي-كليماتتىق فاك­تور­لار مەن ستانسانىڭ قورشاعان ورتا­عا اسەر ەتۋى بارىنشا ەسكەرىلمەك. ج.قا­سەنوۆ­تىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ازىرشە 6 الەم­دىك جەتكىزۋشىنىڭ يادرولىق تەحنولوگيا­لارى زەردەلەنۋ ۇستىندە. بۇلار – امەريكالىق, امەريكالىق-جاپوندىق, كورەيالىق, قىتايلىق, رەسەيلىك جانە فرانتسيالىق تەحنولوگيالار. ەگەر قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالاتىن بولسا, جوعا­رىدا اتالعان التى تەحنولو­گيانىڭ ءبىرىن نەگىزگە الادى.

– قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. ءبىز ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندامىز. يادرولىق وتىن كومپونەنتتەرىن وندىرەتىن ءوز ءوندىرىسىمىز بار. ياعني جىلۋ بولەتىن قۇرامالاردى تابلەتكالاۋ جانە ءوندىرۋ ءوز جەرىمىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدە ۋراندى يزوتوپتى بايىتۋ قىزمەتتەرى قولجەتىمدى. بىلتىر ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قىتاي اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن دايىن يادرولىق وتىن شىعاراتىن زاۋىت اشىلدى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن تۇراقتاندىرىپ قانا قويماي, جالپى اتوم سالاسى مەن ەكونوميكانىڭ وزگە دە سالالارىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرمەك, – دەيدى ول.

ارتىق قۋاتتى اتومنان الادى

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەر­­گەتيكاسىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايدوس دارىباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇگىندە قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي ەنەر­گەتيكالىق جۇيەسى ءوزىن ءوزى تەڭگەرىم­دەۋ رەجى­مىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە جۇيە­دەگى جۇكتەمە تىم كوبەيگەن ۋاقىتتا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزى­لەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەنەرگيا ءون­دىرۋشى ۇيىمداردىڭ نەگىزگى جابدىق­تارى ءجيى توقتاپ قالادى. بىلتىر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 113,9 ملرد كۆت/ساعات­تى قۇ­رادى. بۇل 2020 جىلعى كورسەتكىش­تەن 6 پايىزعا ارتىق. وعان دەيىنگى جىلدارى تۇتىنۋ كولەمى ورتا ەسەپپەن 2 پايىزعا عا­نا وسەتىن. كورسەتكىش بىلتىر بىردەن 3 ەسە ۇلعايعان. بۇل دۇرىس ەمەس, البەتتە.

– ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر شەڭ­بەرىندە 2025 جىلعا قاراي 1 760 مۆت قۋات­تىلىقتى جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. سون­داي-اق ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسىن جاڭعىر­تۋ, ونىڭ ىشىندە باتىس جانە وڭ­تۇس­ت­ىك ايماقتاردىڭ ەنەرگيا جۇيەسىن كۇشەي­تۋ, باتىس ايماقتى بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىنە قوسۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلۋدە. بيىل شامامەن 1 240 مۆت مانەۆرلىك قۋاتتى سالۋعا اۋك­تسيوندىق ساۋدا-ساتتىق وتكىزۋ كوزدەلگەن. ەنەرگەتيكا – ەكونوميكاداعى جۇيە قۇراۋشى سالا. سوندىقتان باسقا سالالارعا قاراعاندا الدەقايدا ىلگەرى دامىپ وتىرۋى كەرەك, – دەيدى ا.دارىباەۆ.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكا­لىق بالانسى ازىرلەنگەنى بەلگىلى. اتالعان قۇجاتتا جاڭا تۇتىنۋشىلاردى ەنگىزۋ ەسكەرىلگەن. بولجامعا سايكەس 2035 جىل­عا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ شامامەن 153 ملرد كۆت/ساعاتتى قۇراماق.

– ءبىز ەنەرگيا بالانسىنا سايكەس جۇمىس ىستەپ, ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى ەنگىزە الماساق, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەنەرگيا كوزدەرى حالىقتىڭ جانە ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋدەن قالادى. سوندىقتان 2035 جىلعا قاراي جيىنتىق قۋاتى 17,5 گۆت بولاتىن جاڭا قۋاتتاردى ىسكە قوسۋ كەرەك. اتالعان قۋاتتىڭ شامامەن 10 گۆت-ى – كومىرتەكتى گەنەراتسيا كوز­دەرىنەن, 6,5 گۆت-ى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىنادى دەپ جوسپارلانۋدا. الايدا قارجى ينستيتۋتتارى كومىر ستانسالارىن قارجىلاندىرۋدان جاپپاي باس تارتۋدا. سول سەبەپتى كومىر گەنە­راتسياسىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋ­لى بولماق. وسىعان وراي بازالىق گەنەرا­تسيا­نىڭ جاڭا كوزى رەتىندە اتوم ەلەكتر ستانساسى قاراستىرىلىپ وتىر, – دەيدى ا.دارىباەۆ.

سوندا 2035 جىلعا قاراي ىسكە قوسىلۋ­عا ءتيىس جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋات­تار­دىڭ قۇرىلىمى كەلەسىدەي بولماق: 6,5 گۆت – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى, 5 گۆت – گاز گەنەراتسياسى, 2 گۆت – سۋ ەلەكتر ستانسالارى, 1,5 گۆت – كومىر گەنە­را­­تسياسى, 2,4 گۆت – اتوم گەنەراتسياسى. ا.دارىباەۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ءدال وسى قۇرىلىم بازالىق جانە رەتتەۋ قۋا­تى­نىڭ تاپشىلىعىن وتەۋگە جەتكى­لىك­تى. سونداي-اق بۇل كولەم ەنەرگيا جۇيە­سىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.

بولجامعا سايكەس 2035 جىلعا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قۇرىلى­مىن­دا كومىردىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن تومەن­دەمەك. قازىر ونىڭ ۇلەسى 70 پايىز­عا تەڭ. جاڭ­عىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى 23 پايىزعا دەيىن ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. سول سەكىلدى گاز گەنەراتسياسى 18 پايىزعا, سۋ ەلەكتر ستا­ن­سالارىنىڭ ۇلەسى 7 پايىزعا, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ۇلەسى 12 پا­يىز­عا جەتپەك.

قىسقاسى, بازالىق قۋاتتىلىقتى تولىقتاي ءھام تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا ەلدەگى ەلەكتر ستانسالارى جەرگە قاراتۋى مۇمكىن.

– بۇگىندە ەلىمىزدە 214 ەلەكتر ستانساسى بار. ونىڭ دەنى 30 جىلداي ۇز­دىكسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سول سەبەپتى ستان­سا­لاردىڭ توزۋ دەڭگەيى 53 پايىزعا جەتىپ وتىر. جىل سايىن قارجى جۇمساپ قۇرىلعىلاردى جاڭارتپاساق, جاعدايدىڭ ناشارلاي تۇسەرى انىق. مانەۆرلىك رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن ستانسالاردىڭ ازدى­عىنا بايلانىستى بۇلاردىڭ بارلى­عىن كەشكى ۋاقىتتا تولىق جۇكتەمەمەن پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, كۇن ەنەرگياسىن پايدالاناتىن ەلەكتر ستانسالارى كەشكى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەمەيدى. سوندىقتان جەتپەي جاتقان قۋاتتى كەشكىسىن رەسەيدەن الىپ, تۇندە قايتارىپ بەرۋگە تىرىسامىز, – دەيدى ول.

ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتادى

ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىندى دەدىك. الايدا ستانسادا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار بار ما؟ ونىڭ قالىپ­تى جۇمىسىن كىمدەر قاداعالاماق؟ «سامۇرىق-ەنەرگو» اق ءوندىرىس جانە اكتيۆ­تەردى باسقارۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى سەرىك توتەباەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, مۇنداي ماسەلە تۋىنداماۋى كەرەك.

– كەزىندە الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە اتوم ستانساسى بويىنشا ماماندار دايارلاناتىن. اتوم ستانساسىنىڭ جىلۋ بولىگى ەكىباستۇز ستانساسىنداعى تۋربينالارمەن بىردەي. ءبىز ولاردى ۇزاق جىلدار بويى پايدالانىپ كەلەمىز جانە اسا ءبىر ماسەلە تۋىنداعان ەمەس. سوندىقتان مامان تاپشىلىعىنا قاتىستى ماسەلە تۋىندامايدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى س.توتەباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق قون­دىر­عى­لار بارىنشا قاۋىپسىز بولۋى كەرەك. پاريج كەلىسىمى بويىنشا كومىرتەك دەڭگە­يىن تومەندەتۋ كەرەك. بىراق بۇگىندە جاڭا نىسانداردى ەنگىزۋگە بايلانىس­تى كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ ءىشىنارا ءوسۋى بايقالىپ وتىر. كومىردى نەعۇر­لىم كوپ جاققان سايىن كومىرتەگى شىعا­رىندىلارى دا سوعۇرلىم كوبەيە تۇسۋدە.

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى الماز ابىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتوم ەلەكتر ستانساسى قازاقستاننىڭ ەنەرگە­تيكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا تۇسپەك.

– اتوم ەنەرگەتيكاسى – ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ الەۋەتتى ءتۇرى. بۇل سالا الەمدە سۇرانىسقا يە. اسىرەسە پارسى شىعاناعىنداعى مۇناي وندىرەتىن ەلدەر وسىعان دەن قويا باستادى. بۇل تەگىن ەمەس, ارينە. ويتكەنى اتوم ەنەرگەتيكاسى ەكولوگيا مەن ەنەرگەتيكانىڭ تەڭگەرىمىن رەتتەيدى. ەۋروكوميسسيا ساراپشىلارى دا رەاكتورلاردا وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ زيانى كۇن پانەلدەرىنە قاراعاندا تومەن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن, – دەيدى ا.ابىلداەۆ.

ساراپشى اتوم ەنەرگەتيكاسى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە كەز كەلگەن جەردە قاۋىپسىز ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ەكەنىن العا تارتتى.

– سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە پايدا بولعان ەنەرگيا تاپشىلىعى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. مۇنى مويىنداۋى­مىز كەرەك. ال اتوم ەنەرگەتيكاسى­نا قاتىستى پروبلەمالار ازىرشە يدەو­لوگيالىق سيپاتقا يە. ويدان شىعا­رىلعان فوبيالار كوپ. قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا كەم دەگەندە 10 جىل كەتەدى, – دەيدى ول.

اتوم سالاسى قازاقستاننىڭ عىلى­مىن ىلگەرىلەتۋگە جول اشادى دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە تەح­ني­كالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭ­گەيىن كوتەرمەك. مۇنى ۋاقىتتىڭ ەنشى­سىنە قالدىرعان دۇرىس, البەتتە.