كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
...جىملە جۇرتقا اتى ءمالىم بەيبارىس سۇلتاننىڭ اتاق-داڭقى اسپانداپ تۇرعان كەزى ەكەن. باستاپقىدا قۇلدىققا ساتىلعان بالا, دۇنيەدە كورمەگەن ازابى جوق, ولگەننەن باسقاسىنىڭ ءبارىن وتكەرگەن باسىنان. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەرجەتكەن, ءسويتىپ ءجۇرىپ بيلىككە جەتىپ, تاققا وتىرعان. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا داڭقى كەتكەن. سول كەزدەگى وركەنيەت وشاعى مىسىردى بيلەگەن قىپشاق تەكتى كوشپەلى جۇرتتىڭ وكىلى. ەجەلگى پەرعاۋىندار جۇرتىنىڭ شاھارلارىنا يەلىك ەتكەن, اۋزى تۇكتى كاپىردى تىزەرلەتىپ, دارگەيىنە كەلتىرگەن, مەشىت سالدىرعان, ساراي تولى قازىناعا مالىنىپ ءومىر سۇرگەن تۇركى تەكتى وعلان اقىرىندا زىم-زيا عايىپ بولماي ما؟ وسىنشاما داۋلەت پەن باقتى, التىن تاقتى تاستاپ ءبىر-اق كۇندە قىپشاق دالاسىنا – تۋعان توپىراعىنا تارتىپ وتىرعانى جازىلادى. «اكەلدى ءبىر ءتۇپ – سول جۋسان...» دەپ كەلەتىن ۇران سوزىنە دەيىن ەسىمىزدە قالىپتى. كينوسى تىپتەن اسەرلى تۇسىرىلگەن. تۋعان توپىراعى – قازاق دالاسىنا كەلىپ, جانىنا بالا كۇنى ءسىڭىستى بولعان جۋساندى ەمىرەنە يىسكەپ تۇرعاندا, قارتايعاندا قايتا تاپقان جۇرتىن تۇتقيىلدان جاۋ شابا جونەلەدى... ماڭىزدىسى ول دا ەمەس, ماڭىزدىسى – سۇلتان دا بولسا سونشاما دۇنيەنى تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ءتۇپ جۋسانىنا قيىپ كەلۋىندە. اللا جاراتقان ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت تە وسى. ال ادەبيەتتە بۇل قاسيەتتى جەرىنە جەتكىزە جىرلاعان (سۋرەتتەگەن) تولەگەن ايبەرگەنوۆ دەپ بىلەمىز:
«قايعىرعان جوقپىن باراتقان قالىپ مالعا دا, ءتىپتى باسقا دا,
گۇل شىعادى عوي تاسقا دا.
تاۋعا دا كەرەك استانا,
تاسقا دا كەرەك استانا.
كەۋدەمدە جۇرگەن, زەردەمدە جۇرگەن ىنتىزار ىقىلاس وت ءورىپ,
سەن مۇنى مەنەن بەتەر ۇق!
تۇكپىرىمدەگى ءدىر ەتە قالعىش وسىناۋ قۇيتتاي جۇرەكپەن
كەلەم مەن بۇگىن قاسيەتتى بايتاق قازاقستاندى كوتەرىپ!»
بۇل جەردە استانا تۋعان جەر ەسەبىندە قولدانىلىپ وتىر. «ارۋانا – باۋىر دۇنيە» دەگەن تاقىرىبىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى وسى ولەڭنىڭ؟! ءۇڭىلىپ نەشە وقىساڭ, سونشا قۇلپىرىپ, ءارتۇرلى قابىلدانادى. قازاق جىرى مەن ءسوزىنىڭ سيقىرى دا, سىرى دا وسىندا شىعار. ونى اقىن تىپتەن وزگەشەلەندىرىپ, ۇلكەن بيىككە كوتەرىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى. جوعارىدا ءبىز مىسالعا كەلتىرگەن شۋماقتار ولەڭنىڭ سوڭى, اقىر اياعى. نەگىزگى ايتار ويى مەن وقيعاسى باسىندا.
جىرداعى باستى كەيىپكەر – ارۋانا, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبىرى. ەڭ جەرشىل, ەڭ ەستى حايۋان ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنا ورالۋى ءۇشىن بوتاسىن شايناپ ءولتىرىپ, بوزداعان كۇيى تۋعان جەرىنە تارتىپ وتىرادى. بوتاسى جاۋ قولىندا ءتىرى قالسا, كەيىن قايىرىلىپ, جاۋ قولىنا قايتا تۇسەتىنىنە اقىلى مەن ەرلىگى جەتكەنىن ايتساڭىزشى. سوندا تۋعان جەرى بوتاسىنان دا ىستىق, بوتاسىنان دا قىمبات بولىپ تۇر دەگەن ءسوز.
«ارۋانا جاۋدىڭ قولىنا تۇسسە بوتاسىن شايناپ ءولتىرىپ,
قارالى موينىن قايتادان ارتقا بۇرماستاي حالگە كەلتىرىپ.
جەرىنە تارتىپ وتىرادى ەكەن مونشاقتاپ جاسى بوزداۋمەن,
ومىراۋىن شەرگە تولتىرىپ.
اپتالاپ-ايلاپ تاڭدايىن مەيلى تاسباۋىر شولدەر قۇرعاتسىن.
قازىعىن تاپپاي توقتامايدى ەكەن ماڭگىلىك ءتىپتى كۇن باتسىن.
تۋعان جەر ءتوسىن اڭساۋمەن وتكەن ارۋانا – باۋىر دۇنيە,
سەن ماعان وسىناۋ اق جۇرەگىڭمەن قىمباتسىڭ».
وسىنداي اق جۇرەكتەن تۋعان پەرزەنتتىك سەزىم بولماسا دۇنيەگە مەن دە باۋىر باسپاس ەدىم دەگەن وي ۇشقىن اتادى العاشقى شۋماقتاردىڭ وزىنەن. اقىن تۋعان جەر ءتوسىن اڭساپ, سۇيگەن ارۋانانىڭ ماحابباتىن ادامزاتقا ۇلگى ەتەدى. ال وسىنداي قۇرباندىققا ادام باردى دەسە, قالاي ەستىلەر ەدى؟ تاريحتا ادام ونداي قۇرباندىققا بارا المادى دەۋدەن اۋلاقپىز جانە مىسال دا جەتكىلىكتى. جانۋار-ەكەش جانۋاردىڭ مۇنداي قۇرباندىققا بارا الاتىنىن باسقا – باسقا, ءححى عاسىر ۇرپاقتارى ۇمىتپاۋعا ءتيىس شىعار. وتباسى, اكە-شەشە, وتان, اعايىندى, اۋىلدى, ادامزاتتى جاقسى كورۋ تۋعان جەردەن باستالاتىنىن ەسكەرسەك, ونى سۇيە الماعان, ول ءۇشىن قۇرباندىققا بارا الماعان ادامدا ەشتەڭە دە جوق دەگەنگە سايادى.
«بىراق مەن ونى جىر قىلىپ قالاي جازا الام,
جەتەر مە ادام ءسوزى وعان!
ومىردە ۇزاق جاساۋىڭ ءۇشىن بولعانىمەنەن قايعىڭ قاس,
تۋعان جەر, سەن دەپ قايعىرا الماسام تاعدىر دا مەنى باي قىلماس».
جەر بەتىندە قازاق قازاق بولعالى جالعىز تەمىرقازىعى – وسى ۇلان-بايتاق جەرى ەكەنى تاعى داۋسىز. ويتكەنى سوناۋ ەجەلگى اڭىزداردان باستاپ, تاسقا قاشالعان جىرلارىنداعى وقيعالاردىڭ ءبارى جەرگە بايلانىستى. جىراۋلار پوەزياسىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن «قوعالى كولدەر, قوم سۋلار, قونىستار قونعان وكىنبەس» دەپ ءبىرىنشى قونىسىن ايتادى. سول ماڭگىلىك جىرلاردىڭ زاڭدى جالعاسى, كوركەمدىك قۋاتى كەنەرەسىنەن اسىپ تۇرعان تۋىندىنىڭ بىرەگەيى – تولەگەننىڭ وسى جىرى ءار قازاقتىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە جۇرۋگە ءتيىس دەپ بىلەمىز.
