كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ۇلكەننىڭ اتالى ءسوزىن كەيىنگى جاس كوكەيىنە ۇكىدەي ۇلپىلدەتىپ تاعىپ جۇرگەن. ماڭداي الدىنداعى تەمىرقازىق جۇلدىز دەپ بىلگەن.
الىمدى جاس ورنىمەن ويىنداعىنى ايتسا: «قوي اسىعى دەمەڭدەر, قولىڭا جاقسا ساقا قوي. جاسى كىشى دەمەڭدەر, اقىلى اسسا اعا قوي», دەپ جولىن بوگەمەي, باتاسىن بەرگەن. سەكسەنگە كەلگەن جەتەس بيدەن توعىز جاسار تولە: «و, قاسيەتتى اتا! ات بەرسەڭىز – ءولىپ قالادى, تون بەرسەڭىز – توزىپ قالادى», دەپ ولمەيتىن, توزبايتىن بۇيىمتايىن ايتىپ باتا العان.
ال جاس تالاپكەر قاراجىگىت قاز داۋىستى قازىبەكپەن جاۋاپتاسىپ وتىرعاندا اتاقتى بي: «اتادان جاقسى ۇل تۋسا, ەلىنىڭ تۋى بولادى», دەگەندە, جاس جىگىت قارتتىڭ قازىمىرلىعى مەن قازىنالىعى تۋرالى سۇرايدى. بي: «ە, حالقىم ءسوزىمدى تىڭداسا, قازىناسى بولارمىن», دەپتى. «مەن دە, حالقىم قۇپ السا, ەلىمنىڭ تۋى بولارمىن!» دەيدى قاراجىگىت. بۇرىنعىلار وسىلاي ايلامەن ەمەس, اقىلمەن ءسوز الماسقان.
تاعى ءبىر ءتامسىل, ءبىر زاماندارى ءماتجان بيدەن: ء«سىزدىڭ سوزدەن جەڭىلگەن كەزىڭىز بولدى ما؟» دەگەندە: «نەگە جەڭىلمەيىن, ءسوزدىڭ جانىن, ءسوزدىڭ ءمانىن, ءسوزدىڭ ءدامىن ۇقپايتىن نادان دۇردەن كۇندە جەڭىلەمىن», دەگەن ەكەن. مۇنداي جەڭىلىس قازىر كۇندە الدىڭنان سوپاڭ ەتىپ شىعىپ جاتادى.
قازاق ءسوزىنىڭ, كيەلى ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جۇرەگىندە ءبىر نازىك ساۋلەسى بار ءوزىمىز عانا ەمەس, وزگە جۇرتتاردىڭ زيالىلارى مويىنداپ قانا قويماي, باعالاعان: «فرانتسۋز ءتىلى ەۋروپاعا قالاي اسەر ەتسە, قازاق ءتىلى تۇركى مادەنيەتىنە سولاي اسەر ەتكەن», دەپتى ۆ.رادلوۆ.
ءتىل مەن ءسوزدىڭ ءتۇپ توركىنىن بۇرىنعىلارداي جەتە بىلسەك, قۇندىلىعىمىز الا-قۇلالىقتان باياعىدا ارىلىپ, ءپاتۋاسىز جارىسىپ سويلەۋدەن قۇتىلىپ, ءار ايتقان ءسوزدىڭ جەلكەسىنە قاراۋىل قويىپ, تالاسسىز ەل تىرەگىنە اينالار ەدى, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ كىندىگى مەملەكەتتىك تىلگە بايلانار ەدى.
ءيا, بۇل اراداعى باستى ايتپاعىمىز, ءار ءسوزدىڭ سۇراۋى بولاتىنىن ەسكە سالۋ ەدى. بۇرىن اعىل-تەگىل سوزدەن اياق الىپ جۇرە المايتىن ەدىك. ۇلكەنىمىز دە, كىشىمىز دە ىستەن بۇرىن سوزگە ابدەن اۋەستەنىپ العانىمىز دا اقيقات. ۇزاق سونار كولگىرسۋ كوپ تە, تاعىلىم جاعى ولقى سوعىپ جاتاتىن. ولقى تۇستى, جىبەرگەن قاتەنى, جۇيەسىز جۇمىستى بىرەۋگە يتەرە سالۋعا بەيىم تۇردىق. وسى قايدان شىقتى, سەبەبى قايدا جاتىر, قوعامشىلدىقتى وزىمشىلدىك جەڭىپ, ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور دەگەن سوڭ جاعادان العان ەركەلىك پە؟ الدە ول ۇيىمداسىپ, قولتىقتاسىپ, جۇمىلىپ ىستەپ كەلگەن ۇجىم جابايى جەكەشەلەندىرۋدىڭ قانجىعاسىندا كەتىپ, بىرەۋلەر باعىتىنان ايىرىلعانداي داعدارىپ قالعانىنان, بىرەۋلەردىڭ قالتالىعا اينالىپ – جۇرتتىڭ قاق جارىلىپ كەتۋىنەن بولدى ما ەكەن؟
ءسوز دەگەننەن شىعادى, بۇرىن اۋىل اكىمىنەن باستاپ, باسپالداعى بيىكتەي بەرەتىن ۇلكەندى-كىشىلى مەكەمەلەردىڭ قايسىسىنىڭ ەسىگىن اشساڭ دا قىرۋار ءىستىڭ قاعازعا تاڭبالانعان تىزبەگىن كورەسىڭ. ە, بارەكەلدى دەيسىڭ. شىعا بەرە تىزبەدەگى اقپاراتتىڭ ناتيجەسىنە تالپىنساڭ, ءبىرى بار دا ءبىرى جوق. وسى ارادا ويىڭا اتام قازاقتىڭ «ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادى» ورالادى. نەسىن جاسىرامىز, كابينەتتەردەگى اعىل-تەگىل ەسەپ-قيساپتىڭ قيسىنى شىنايى ومىرمەن ۇشتاسپاي جاتتى. بىراق جالعان سەنىمگە سانا ابدەن ۋلانعان. كورىپ, ءبىلىپ تۇرسىڭ – ءتىلىڭ تيەكتەلگەن. تىزگىن ۇستاعان شەنەۋنىكتەردىڭ بيىك مىنبەردەن ايتقانى ايداي كەلمەي, «دومبىرام نە دەيتىنىنىڭ» كەرى كولدەنەڭدەيدى.
وتكەن ءوتتى, بىراق سوقپاعى سور كەشتىردى. ەلىم, وتان دەگەن ۇعىمعا ۇلت ۇيىدى, جۇرت جۇگىندى. ناتيجەسىندە, جاڭا باعىتقا, «جاڭا قازاقستانعا» بەت الدىق. كورىگىن قىزدىرعان كوبىك ءسوزدىڭ اق-قاراسى انىقتالىپ جاتىر. سول «قاسىرەتتى قاڭتارداعى» سىن ساعاتتا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ: ء«بىز جۇمىلا وتىرىپ, قازاقستان تاريحىنداعى وسى سىن ساعاتتى بىرگە ەڭسەرەمىز. بۇدان شىڭدالىپ شىعامىز», دەدى. وسى ءسوز اقتالدى, جولسىزدىق جويىلدى, حالىق قالىپتى تىرلىككە كوشىپ, الاڭ كوڭىل باسىلدى.
ءماجىلىس وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت وتانىمىزداعى اۋىر احۋالعا تالداۋ جاساپ, وتىز جىلداعى ولقىلىقتاردى جەرىنە جەتكىزە ايتىپ, ودان ساباق الۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ, الداعى مىندەتتەردى ءمىنسىز اتقارۋ پارىز عانا ەمەس, قارىز ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, «جاڭا قازاقستاندى بىرگە قۇرايىق!» دەدى. ال ۇكىمەت وتىرىسىندا اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستاردى سارالاپ, كەزىندە اتاق قۋىپ ءجۇرىپ بۇگىپ قالعان جاساندى جايلاردىڭ بەتىن اشىپ, ەندىگى جەردە وندايعا جول بەرىلمەيتىنىن جەتەگە جەتكىزىپ: «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ ءۇشىن تۇسىنىكتى ءارى ءادىل مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل ساياسات شەنەۋنىكتەردىڭ جونسىزدىكتەرىنە جول بەرمەيدى», دەپ زاڭ ۇستەمدىگىنە, تابىستى مولايتىپ حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەردى.
مەملەكەت باسشىسى العاشقى سۇحباتىندا وتكەندى تارازىلاپ, وزەكتى ءىستى تالداپ, ازامات قۇقىعى باستى نازاردا تۇراتىنىن العا تارتىپ, كادر ماسەلەسى, جۇرگىزىلەتىن رەفورمالار, ونىڭ ءتۇپ-تامىرىندا جۇيەنى, ونىڭ كەمشىلىكتەرىن تۇزەۋ جاتقانىن اتاپ, ماقتانگەرلىككە جول جوقتىعىن نازارعا سالدى. ەكىنشى سۇحباتىندا وتان اتىن اسقاقتاتىپ, قازاق ەلىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتتى, قاڭتار قاسىرەتىنىڭ استارىندا وتكىر الەۋمەتتىك ماسەلە جاتقانىن, ونى ساياسيلاندىرۋدىڭ بارىن, «ادامدار مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادامدار ءۇشىن» دەگەن قاعيداعا قانات بىتىرگەنىن, ءتىل تىرلىگىنە, وقىپ وتىراتىن مەرزىمدىك باسىلىمدارىن اتادى.
بۇل اراداعى ايتپاعىمىز, ەندى بۇرىنعىداي جوقتى بارداي دابىرايتىپ, جالعان جەتىستىككە دۋىلداپ قول سوقپايتىنىمىزدى, اقيقات ايتىلىپ, شىندىقتىڭ شىرايى كىرەتىنىن, وتىرىك ءورشىپ, تۇسپال قىر اسپايتىنىن ەسكە سالۋ, وعان باستى مۇددەلى ەڭ ءبىرىنشى حالىق ەكەنى انىق. كوزى كورىپ وتىرعانعا جۇرتشىلىق ەسكى سۇرلەۋدەگىدەي نەمقۇرايدىلىق تانىتپايدى, تالاپ ەتەدى. ونى ويدان شىعارىپ, باتپاق جولعا اياق باسقاندار, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سەلقوستىق تانىتقاندار ءسوز سۇراۋى كەلگەندە ۇتىلماي قويمايدى, شولمەك مىڭ كۇندە ەمەس, ءبىر كۇندە سىنىپ, ۇرىنارى حاق. ەندەشە كەتكەن بەدەلدى, سەلكەۋ تۇسكەن سەنىمدى قايتارۋ كەرەك بولىپ تۇر.
شەنەۋنىكتەر ايتىلعان ءسوز, بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ سۇراۋى بولاتىنىن تۇيسىنەتىن كۇن تۋدى. كول-داريا ۋادە بۇرىنعىداي كوڭىلگە مەدەۋ بولمايدى. جىل سايىن مينيسترلەر مەن اكىمدەر ەسەپ بەرىپ جاتاتىن. ەسەپتەگى ءسوز بەن ومىردەگى اقيقات كوپ جاعدايدا ۇيلەسە بەرمەيتىن. تۇرعىنداردىڭ وتىنىشتەرى جاۋاپسىز قالاتىن. بىرىنە-ءبىرى سىلتەپ تيتىقتاتاتىن حالىقتى. جالپى, ءسوزدىڭ سۇراۋسىزدىعى جۇيەسىزدىككە اكەلمەي قويمايدى. سونىڭ ءبىر دالەلى, سوزدە بار ىستە ىركىلگەن تسيفرلاندىرۋ بولدى. بۇل تۋرالى كەزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلدى ينتەرنەتپەن قامتۋ ماسەلەسىن سىنعا الىپ: «جاقسارىپ جاتقان ەشتەڭە جوق. ماعان بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا, ءتىپتى ەلوردانىڭ وزىندە, ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتىعى 40-50 پايىزعا دەيىن جەتەدى. بۇل شىن مانىندە تۇتىنۋشىلاردى الداۋ دەگەن ءسوز», دەدى.
ەندىگى جەردە ەلىم دەگەن ءار ازامات, اسىرەسە تىزگىن ۇستاعان شەنەۋنىكتەر ءوز ابىرويىنان, ورىنتاعىنان, كۇنىمدىگىنەن بۇرىن مەملەكەت تاعدىرىن العا وزدىرىپ, ايتقان ءسوزىنىڭ سۇراۋى بۇگىن بولماعانمەن ەرتەڭ الدىنان شىعاتىنىن, ءتىپتى القىمىنان الاتىنىن ەستە ۇستاسا ءوزى دە, جۇرت تا ىسىنە سۇيسىنەر ەدى.
ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشىم سەندە تۇزەل» دەمەپ پە ەدى دارا قازاق, دانا اباي.
