كۇن ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى

ماماندار تاياۋ جىلداردا ءىرى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ونەركاسىپتىك ەنەرگيانى ساقتاۋ جانە ءارتۇرلى ەلەكتر جيناقتاۋشى نىساندار وندىرۋگە نازار اۋدارۋى قاجەتتىگىن العا تارتادى. كوپتەگەن ەلدە ەنەرگيانى تۇتىنۋ كولەمى جىل مەزگىلدەرىنە بايلانىس­تى بولىپ كەلەتىندىكتەن, ەنەرگيانى ماۋسىمدىق كەزەڭدە ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن مەڭگەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

وسى ماقساتتا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاس عا­لىم­دارى «كۇن جىلۋ ەنەرگياسىن كوپ­قا­باتتى عيماراتتار مەن تۇرعىن ءۇي قالاشىقتارىن جىلۋمەن جانە ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ماۋ­سىم­دىق جيناقتاۋ تەحنولوگياسىن» زەرتتەپ, ىسكە اسىردى. مەحانيكا كافە­د­راسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مىندەتىن اتقارۋشى, PhD جانە ينجەنەريا دوكتورى ءمادينا تۇڭعاتاروۆا بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىنا قاجەتتى تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن سيپاتتاي كەلىپ, «بۇل جوبا باقىتجان احمەتوۆتىڭ دوكتورلىق جانە تاڭنۇر امانجولوۆ, زارينا تۇرتاەۆا, ابزال سەيىتوۆتەردىڭ ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىنىڭ ءبىر بولى­گى رەتىندە باستالدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «ناتيجەلى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىنتالاندىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلاندىرۋعا ءوتىنىش بەرگەننەن كەيىن, جوبا ىرىكتەۋدەن ءساتتى ءوتتى. جوبا ءۇش جارىم جىل كولەمىندە قار­جى­­لاندىرىلاتىن بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى. جوبا – تۇرعىن ۇيلەردى ىستىق سۋمەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە ەنەر­گيا ۇنەمدەۋدى ماقسات ەتەدى. جاز اي­لا­رىندا كۇن ەنەرگياسى تىم كوپ بو­لىنە­دى, الايدا ناعىز قاجەت كەزى – قىس مەزگىلى.

ءمادينا تۇڭعاتاروۆا وسى ورايدا كۇن ەنەرگياسىن ساقتاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ۇلگىسى ەلىمىزدەگى شالعاي ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە كوپ پايداسىن تيگىزەدى دەگەن پىكىردە. جاس عالىمدار العاشقى جۇمىستارىن بولگاريانىڭ سوفيا اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتۋ بارىسىندا جۇزە­گە اسىرسا, «نيۋتون – ءال-فارابي» گران­تى نەگىزىندە باقىتجان احمەتوۆ ۇلى­بريتانيادا ءجۇرىپ وسى جوباعا ۇلەسىن قوسقان.

بۇگىندە اۋىل-ايماقتارعا گاز نەمەسە كومىر جەتكىزۋدىڭ ءوزى قىمباتقا تۇسەدى. جاڭا تەحنولوگيا كىشىگىرىم اۋدان­دار مەن كوتتەدجدىك قالاشىقتارعا ارنالعان. الماتىداعى جىلىتۋ ماۋسىمى كەزىندە جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى قارقىندى جۇمىس ىستەيدى. سالدارىنان اۋا لاستانادى. جاس عالىمداردى الەمدە وسى پروبلەمانى شەشۋگە باعىتتالعان قانداي تەحنولوگيا تۇرلەرى بار ەكەنى تولعاندىرعان. مىسالى, كانادا ەلىندە وسى جوباعا ۇقساس تەحنولوگيا بار. ماسەلەن, كاناداداعى ءبىر تۇرعىن ءۇي كوتتەدجدىك قالاشىعىن الار بولساق, ونىڭ 97 پايىزى اتالعان تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتى­لۋدە. ال كانادا گەوگرافيالىق تۇر­عى­دا نۇر-سۇلتان قالاسىنا ۇقساس. اتال­عان جوبا ناتيجەسىنە عالىمدار ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە قول جەتكىزگەن. دەمەك, بۇل – تولىق جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن تەحنولوگيا.

عالىمدار اتاپ وتكەندەي, قاجەتتى كوم­پو­نەنتتەردىڭ كوپشىلىگى شەت مەم­لەكەت­تەردەن اكەلىنەتىندىكتەن, كۇن ەنەرگياسىن ساقتاۋ تەحنولوگياسىنىڭ وزىندىك قۇ­نى قىمباتقا تۇسەدى. دە­گەنمەن ادام دەنساۋ­لىعىنا, ەكولو­گياعا قوساتىن ۇلەسىن ەسكەرەر بولساق, بۇل پەرسپەكتيۆالىق جوباعا اينالماق. سوندىقتان ءاربىر نىساننىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋ كولەمىنە قاراي ەسەپ جۇر­­گىزۋ قاجەت. تالداۋ جاساعان كەزدە نى­ساننىڭ قۋاتىنا بايلانىستى جوبا­نىڭ وتەلۋ مەرزىمى 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى قۇرايدى. جوبانى جۇزە­گە اسىرۋ بارىسىندا قازۇۋ-دىڭ اگرو-بيو ورتالىعىندا جاڭا تەحنولوگيا جاسال­دى. بۇل ورتالىق ال­ما­تى وبلىسىنا قاراس­تى بايسەركە اۋى­لىن­دا ورنالاسقان. جو­بانى كوممەرتسيالاندىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسى كوكساي اۋىلىنداعى مەشىتتە وسى تەحنولوگيا ىسكە قوسىلعان. بۇل نى­سان كۇن ەنەرگياسىن ماۋسىمدىق جيناقتاۋدىڭ ناتيجەسىندە جىلى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. جاس عالىمداردىڭ يننوۆاتسيالىق جوباسى وسى ماڭدا سوڭعى ءبىر جىلدا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. م.تۇڭعاتاروۆانىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيا جوسپارلانعان مولشەردەن دە كوپ ەنەرگيا الۋعا جا­نە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. يننوۆا­تسيالىق بولۋىنىڭ دا سەبەبى وسىندا. سونىمەن بىرگە «نيۋتون – ءال-فا­را­ب­ي» گرانتى نەگىزىندە باقىتجان احمەتوۆ ءارتۇرلى پارافين تۇرلەرىنە اليۋميني وكسيدىنىڭ نانوبولشەكتەرىن قوسىپ تاجىريبە جاساعان. بۇل دا اككۋ­مۋلياتوردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. دەمەك, جوبانىڭ نە­گىز­گى يننوۆاتسيالىق جاڭالىعى – كۇن ەنەرگياسىن ساقتاۋ تەحنولوگياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياعا شىمكەنت قالاسىنداعى بەتون زاۋىتى قىزىعۋشىلىق تانىتقان. بىراق ول وتە اۋقىمدى قۋات كوزىن قاجەت ەتەتىن نىسان بولعاندىقتان, جوبانى جۇ­­زە­گ­ە اسىرۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات قا­جەت بولادى. نەگىزىندە, بۇل تەحنولوگيا­نى مەكتەپتەر مەن جىلىجايلاردا, ت.ب. مەكە­مەلەردە قولدانعان وتە ءتيىمدى. عالىمدار مەملەكەت تاراپىنان جوبا تولىق قارجىلاندىرىلمايتىندىقتان, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر ارقىلى ەكولو­گيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتادى. جاس مامانداردىڭ بىرلەسكەن جوباسى ونىڭ الەۋمەتتىك اسەرىن ارتتىرىپ, تاجىريبەلەرىن جان-جاقتى شىڭداۋعا ىقپال ەتۋدە. ونىڭ ناتيجەسىندە ز.تۇرتاەۆا «اباي-ۆەرن» باعدارلاماسى ارقىلى فرانتسيادا دوكتورانتۋرادا, ال ب.احمەتوۆ سين­گاپۋردىڭ نانيان تەح­ني­كالىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە ءبىلىمىن جال­عاس­تىرۋدا. عالىمدار بولاشاقتا بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيا­لار ەلىمىزدە قارقىندى داميدى دەگەن سەنىمدە.