ادەبيەت • 20 اقپان، 2022

جاقسىنىڭ جاعاسى

768 رەت كورسەتىلدى

بىردە ارىپتەس اعامىز ستيمۋل دەگەن ءسوز­دىڭ ءتۇپ ماعىناسى تۋرالى كىم نە بىلەدى دەپ سۇراپ قالدى. ىنتالاندىرۋ دەگەن ماعى­ناعا ساياتىن شىعار دەپ ەدىك، سويتسەك ول ءسوز­دىڭ اۋەلگى ماعىناسى ىنتالاندىرۋدان گورى ىزالاندىرۋعا كوبىرەك كەلەدى ەكەن. لاتىن تىلىنەن تىكەلەي اۋدارعاندا stimulus دەگەن ءسوز – مال ايدايتىن ۇشكىر تاياق، ءپىل­دى پىسكىلەپ جۇرگىزەتىن، يسپاندىقتار قىزى­عىپ تاماشالايتىن كورريدا ويىنىندا بۇقانى ودان سايىن ىزالاندىرىپ، شابىنان تۇرتپەكتەيتىن تاياقتىڭ اتاۋى بولىپ شىقپاسى بار ما؟ ەستىمەگەن ەلدە كوپ دەپ ءبىر ك ۇلىسىپ الدىق.

ءبىراز ك ۇلىسىپ العانىمىزبەن، الگى شاپتان ءتۇرتۋ دەگەن شىقپىرتقى ءسوز ءبىزدى شىن ويلان­دىرىپ تاستادى. شاپتان ءتۇرتۋدىڭ شا­تاعى وسى كۇنى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەتىن بەرمەي تۇرعان جوق پا؟ وسى كۇنى باس-كوز جوق، قىز­دىر­مالاتىپ سويلەپ، قىتىققا تيۋدەن قىر­عىن ءلاززات الاتىن توپ پايدا بولعان. ەڭ قورقى­نىشتىسى، سولاردىڭ قولىنداعى الگى ۇشكىر تاياق جوعارى كوتەرىلگەن سايىن جۋانداپ، سىلتەنگەن سايىن سويىلعا اينالىپ كەلە جاتقانداي...

قازىر تۇلعاعا توپىراق شاشقان ادامدى تۇعىرعا كوتەرىپ، جاقسىنىڭ جاعاسىنان العان­دى جاتا كەپ قولپاشتاۋ سانگە اينالعان... تاز اشۋىن تىرنادان الادى دەمەكشى، ايتار ارىز­­دارىنىڭ مەكەنجايىن شاتاستىرىپ العان ولاردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە ءجون-جوسىقسىز مايدان اشۋىن قالاي دەسەك تە جاق­سىلىقتىڭ نىشانى دەي الماس ەدىك. ارينە، قولىنا قالام ۇستاعاننىڭ بارلىعىن كلاس­سيك دەۋدەن اۋلاقپىز، ۇلت زيالىلارى دەگەن­نىڭ ىشىندە دە ۇلتى ءۇشىن ەمەس، ۇرتى ءۇشىن كۇنەل­تىپ جۇر­گەن­دەر جەتەرلىك. بىراق سولارمەن بىرگە قوساق ارا­سىندا ءتاۋىر تۇلعالار دا كەتىپ قالىپ جاتىر. ءوز اكەڭدى جۇرتتىڭ الدىنا الىپ شى­عىپ بەتىن تىلگەننەن «جاقسى اكەسىن بەرە مە باسقا بالا؟».

ءبىر جاعىنان، ءبىز كەيدە تاپا-تال تۇستە تالانتتى تالاپ جاتقان ول توپقا كوپ ءسوزدى كوپىرتىپ شىعىن ەتۋىمىز دە قاتە سياقتى. حاكىم ابايدىڭ ءوزى بەتىن بەرى قاراتا الماي، مار­قۇم ءابىش اعا كەكىلباەۆتىڭ ءوزى كەمەل بولمىسىمەن كەلىستى جونگە سالا الماي، قايسى ءبىرىن ايتايىق، بارلىعى وزدەرىنە ايتىلعان، ايىپ قىلىپ تاققان نەبىر اۋىر سوزدەردى ۇندەمەي عانا كوتەرىپ كەتكەن جوق پا؟ ونى ءبىر ەستەلىگىندە ءابىش اعا بىلاي دەپ ءوزى دە اشىنا ايتىپ، جەرىنە جەتكىزە جازىپ كەتەدى. «ەستيار زيالى قاۋىمىنىڭ سوڭىنا قيقۋ تۇسپەگەن كەزەڭ بولعان ەمەس. كورىنگەنگە كۇل شاشار كۇيكىلىككە قايتا ۇرىنۋعا بولمايدى. وتپەلى كەزەڭ ماسەلەلەرىندە ءارتۇرلى كوزقاراستا بولىپ، ءارتۇرلى باعىت ۇستانعاندارىمىز ءۇشىن ارامىزعا قايتادان الا ءجىپ كەرۋدىڭ قاجەتى جوق... جاعادان الىپ، جارماسا كەتەتىن ءاۋپىرىم جاڭاشىلدىق پەن توبىقتان قاعىپ، تىرسەكتەن شالىپ باعاتىن تاسىلقوي ەسكىشىلدىك تايتالاسى – تەك اتالعان ۇرپاقتاردىڭ ەمەس، كۇللى ۇلتتىڭ ارىلماس سورىنا اينالۋى عاجاپ ەمەس. ال اۋەلدەن ەلدىك دەگەننىڭ ءمانى ءوزىڭدى نەگە قيماساڭ، ءوزىڭ تەكتەس وزگەنى دە سوعان قيماۋ. ءدال مىناداي زاماندا ءوزىڭدى ويلاماۋ – وبال. ءوزىڭدى عانا ويلاۋ – كۇنا... ەلدىك بولۋ ءۇشىن جۇيەسىن تاپقان جۇيەلى سوزگە توقتاي بىلەر جورالى جۇرت كەرەك. جۇرت توقتاتا الاتىن ونەگەلى ءسوز كەرەك. كوش باعىتىن تۇزەيتىن كوسەم پىكىر كەرەك...»، دەيدى كەمەڭگەر كەكىلباەۆ. ءبىز شە، ءبىز سول ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر كەبىستى ءبىر كەبىسكە سۇعۋدان ءارى اسپاي كەلەمىز؟..

بۇنداي قۇقايدى ءابىش اعاسىنىڭ ىزىنەن ىزەتپەن ەرە شىققان مارقۇم راقىمجان وتار­باەۆ تا از كورگەن جوق دەر ەدىك... راقاڭنىڭ دا ەستەلىك جازبالارىن قاراپ وتىرىپ جازۋشىنىڭ كوڭىل كۇندەلىگىندەگى كەي مىسالدار قۇددى ءبىر بۇگىن جازىلعانداي قايران قالاسىڭ؟.. «بىرەۋ ءيتىن وتىرىك ايتاقتاپ، ابدەن ىعىر ەتسە كەرەك. قويىنا قاسقىر شاۋىپ، ايتاقتاسا اتتاپ باس­پايدى دەيدى. سوندا الگى: – وللا-بيللا ايتاق، – دەپ ايقايلايتىن كورىنەدى. ايتاق كوبەيگەن زامان عوي. قايسىسىنا شابا بەرەرسىڭ»، دەيدى ويى وردالى وتارباەۆ. جارىقتىق تاعى ءبىر جازباسىندا: «الدىڭنان ك ۇلىپ شىعاتىن ادامى، ءۇرىپ شىعاتىن ءيتى جوق اۋىلدى كوردىم» دەپتى. راس-اۋ...

وسى كۇنى الدىڭنان ءيتى عانا ەمەس، ادامى دا ارسىلداپ قوسا ءۇرىپ شىعاتىن، قوس ءۇيدى قاتار قوندىرمايتىن اۋىلدار پايدا بولدى. ول اۋىل – قاسىم امانجولوۆ ايتقانداي، «زاماننىڭ جەڭىل اۋىز دجەنتەلمەندەرى» جينالعان الەۋ­مەتتىك جەلىنىڭ اۋلەكى اۋىلى. اقىن سەرىك اقسۇڭ­قار ۇلى ولاردى حوسە ورتەگا-ي-گاس­سەتتىڭ «ۆوسستانيە ماسس» («توبىردىڭ توڭ­كە­رىسى») دەگەن ەڭبەگىن مىسالعا كەلتىرىپ: «ۇلتى­نىڭ سورپا بەتىنە شىعارىن جەك كورىپ، ەل-جۇر­تىن ورگە شىعارعان ءىرى تۇلعالارىن ەلەمەي، كوپە-كورىنەۋ كەمسىتىپ، قاتارىنان وزىپ تۋعان ۇل-قىزدارىن جۇرت بولىپ ونەگە تۇتپاعان حالىق – اريستوفوبيا دەگەن ايىقپاس اۋرۋعا شالدىققاندار» دەپ كەسىپ ايتادى. ءبىز دە قازىر شىن مانىندە ءدال وسى اۋرۋ دەندەگەن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.

ءسوزىمىزدىڭ نۇكتەسىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ناقىلىمەن تۇيىندەسەك، قاي حالىقتىڭ بولسا دا مادەنيەتىن، كوركەم ءسوز، كوركەم ونەرىن جوعارى كوتەرىپ، جالىنداتىپ جىبەرۋگە – ءجۇز تالانت كوپتىك، ون تالانت ازدىق ەتپەيدى ەمەس پە؟

سوڭعى جاڭالىقتار

اينالما جولدىڭ ازابى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار